samgönguáætlun fyrir árin 2026--2040 ásamt fimm ára aðgerðaáætlun fyrir árin 2026--2030.
Virðulegi forseti. Suðurkjördæmi er stórt kjördæmi. Þar eru jarðir, sjávarþorp, þéttbýlisstaðir og dreifbýli og ferðamannastaðir sem eru meðal þeirra þekktustu og vinsælustu á landinu. Í kjördæminu er samfélag sem hefur þróast og blómstrað um aldir. Eins og allir aðrir landsmenn eiga íbúar Suðurkjördæmis skilið góðar og öruggar samgöngur. Þeir eiga skilið vegi sem þola þá miklu umferð sem um þá fer. Þeir eiga skilið að Alþingi hlusti þegar þeir kalla eftir bættum innviðum. Sem 1. þm. Suðurkjördæmis mun ég í þessari ræðu fjalla sérstaklega um málefni kjördæmisins.
Innviðaskuldin er raunveruleg. Í þessari umræðu höfum við heyrt talað um stórfellda innviðaskuld í uppbyggingu innviða undanfarin ár og hún er staðreynd. Það dugar ekki að sýna skilning á þessari miklu innviðaskuld í ræðum. Við verðum að skilja hvað hún þýðir í reynd. Hún þýðir að bóndi á Suðurlandi þarf að vara sig á sprungum á veginum sem hann notar á hverjum einasta degi. Hún þýðir að fjölskylda sem keyrir til Reykjavíkur eftir heilbrigðisþjónustu lendir í biðröð við einbreiða brú sem var byggð á sjötta áratug síðustu aldar. Hún þýðir að ferðamenn sem eru að leggja af stað til Jökulsárlóns eiga leið um vegi sem ekki voru byggðir fyrir það mikla álag sem nú er raunveruleikinn. Þessi skuld er ekki bara einhver bókfærð tala, hún blasir mjög víða við í ástandi vega á Suðurlandi sem og annars staðar.
Það eru 29 einbreiðar brýr á hringveginum. Meiri hluti þeirra, 15 talsins, er á Suðurlandi. Margar þeirra voru byggðar á sjötta og sjöunda áratug síðustu aldar. Síðan þá hefur umferð um þær aukist gífurlega. Ferðaþjónustan ein og sér hefur þrefaldast á tíu árum og við erum enn að láta fólk stöðva bílinn, keyra út í kant og bíða eftir að umferðin á móti fari fram hjá. Þetta er ekki viðunandi. Þetta ástand er afleiðing vanrækslu margra síðustu ára og áratuga og þessi gríðarlega innviðaskuld verður því miður ekki bætt á skömmum tíma.
Ferðaþjónustan þarf góða innviði. Suðurkjördæmi er eitt fjölsóttasta ferðamannasvæði landsins; gullni hringurinn, Þingvellir, Geysir, Gullfoss, Vík, Skaftá og Jökulsárlón. Listinn yfir áfangastaði sem milljónir ferðamanna heimsækja ár hvert er langur. Það verður að bregðast við gífurlegri aukningu umferðar sem m.a. má rekja til fjölgunar ferðamanna á þjóðvegum landsins. Án þess að ég vilji gera lítið úr þörf á vegabótum í öðrum landshlutum þá verður að horfa til þess að nánast hver einasti af þeim tæpu 2 milljónum ferðamanna sem koma til Íslands fer um vegi í Suðurkjördæmi, um 80% ferðamanna fara um vegi á Suðurlandi þannig að þar þjóna vegir og aðrir innviðir ekki eingöngu íbúum. Þar er samgöngukerfið grundvöllur atvinnulífsins.
Umhverfis- og samgöngunefnd lagði í umfjöllun sinni áherslu á öryggi á fjölförnum ferðamannaleiðum. Ég er sammála þeirri áherslu. Hálkuvarnir á suðurströndinni, vetrarþjónusta á leiðinni til Jökulsárlóns og öryggi á einbreiðum brúm eru ekki einhver munaður. Þetta er forsenda þess að ferðaþjónustan geti þrifist og þróast.
Við hljótum líka að nefna efnahagslegt mikilvægi ferðaþjónustunnar í þessu samhengi. Ferðaþjónustan er ein stærsta útflutningsgrein þjóðarinnar. Hún skilar gríðarlegum tekjum í ríkissjóð. Hún skapar störf um allt land og stór hluti ferðaþjónustunnar fer fram í Suðurkjördæmi eins og áður sagði. Þegar við fjárfestum í samgöngum á þessum slóðum erum við að fjárfesta í atvinnulífi þjóðarinnar. Auk þess sem hér hefur verið nefnt er Keflavíkurflugvöllur í kjördæminu og honum fylgir mikil umferð. Reykjanesbraut hefur löngum gegnt mikilvægu hlutverki í samgöngum á Íslandi. Vegurinn mótaðist sem gömul þjóðleið í gegnum hraunið út á nesið í árþúsund. Árið 2024 fóru 21.500 bílar um Reykjanesbrautina á dag. Umferðin þar hefur aukist jafnt og þétt undanfarna áratugi og ef einungis er litið til síðustu daga hafa vel yfir 23.000 bílar farið um Reykjanesbraut á hverjum degi. Það var því mjög mikilvægt að aðskilja akstursstefnur á veginum til að auka öryggi vegfarenda. Í desember síðastliðnum lauk loksins tvöföldun Reykjanesbrautar milli Krýsuvíkurvegar og Hvassahrauns. Þar með var síðasta kafla í breikkun Reykjanesbrautar frá Ásbraut í Hafnarfirði og að Reykjanesbæ lokið. Þótt þessum stóra og mikilvæga áfanga hafi verið náð er ljóst að verkinu er enn ekki lokið. Mér þykir miður sem þingmanni Suðurkjördæmis að enn á eftir að ljúka tvöföldun Reykjanesbrautar alla leiðina að Keflavíkurflugvelli og að verkefnið sé ekki á fyrsta tímabili samgönguáætlunar. Ég vonast til að hægt verði að hraða þessari framkvæmd eins og kostur er og farið verði í hana um leið og svigrúm skapast. Ég mun að sjálfsögðu beita mér fyrir því.
Það er ekki hægt að tala um samgöngur í Suðurkjördæmi án þess að minnast sérstaklega á Vestmannaeyjar þar sem 6.000 manns búa. Íbúar og atvinnulíf í Eyjum eru algerlega háð samgöngum til lands með Herjólfi. Á síðustu mánuðum höfum við séð hvað gerist þegar þær samgöngur bregðast þegar allt fór úrskeiðis á sama tíma. Vindar og hafstraumar voru óhagstæðir, Landeyjahöfn fylltist af sandi, dýpkunarskipið bilaði, vél Herjólfs bilaði. Undanfarið hafa ferðir frá Þorlákshöfn jafnvel tekið sjö til átta klukkustundir. Fólk hefur ekki komist til læknis, vörur ekki náð til Eyja o.s.frv. Þetta er ekki ásættanlegt. 6.000 manna samfélag getur ekki búið við þetta óöryggi í samgöngum. Þess vegna er umhverfis- og samgöngunefnd á réttri vegferð þegar hún leggur til að endurnýjun ekjubrúar Herjólfs verði hraðað og unnin verði heildstæð ferjuáætlun fyrir Vestmannaeyjar. En við þurfum meira. Við þurfum að tryggja að ástandið sem ég rakti hér að framan endurtaki sig ekki og við þurfum viðbragðshóp sem er tilbúinn þegar samgöngurof verður við stór byggðarlög. Ekjubrúin sem nefndin fjallaði sérstaklega um er komin á þann aldur að endurnýjun hennar er brýn. Sú framkvæmd var áætluð á árunum 2026–2028 í eldri samgönguáætlun sem náði ekki fram að ganga. Nú er hún sett á árin 2029 og 2030. Það er tveggja til fjögurra ára frestun á framkvæmd sem Vegagerðin sjálf telur brýna. Herjólfur er lífæð þessara eyja. Hann er í raun hluti af þjóðvegi 1. Hér er ekki um að ræða breytingar á gæðum þjónustu. Hér er um að ræða grundvallartengingu Vestmannaeyja við landið. Ég skil vel gagnrýni Vestmannaeyinga og tek undir hana. Þetta þarf að ganga hraðar.
Svo má horfa austur í Vík í Mýrdal. Í nefndaráliti mælir meiri hlutinn með því að væntanlegt innviðafélag taki lagningu ganga um Reynisfjall til sérstakrar skoðunar. Ég ætla að játa að þegar ég heyrði fyrst talað um göng í gegnum Reynisfjall fannst mér það fremur skrýtin hugmynd. En eftir að hafa skoðað málið betur er ég orðin einarður stuðningsmaður þess að göngin verði gerð. Það fara nefnilega fleiri bílar um Reynisfjall til og frá Vík en fara um Holtavörðuheiði á hverjum degi. Vel yfir 5.000 bílar fara þessa leið sem oft er hættuleg yfirferðar og gæti flokkast sem hálendisvegur auk þess sem öll þessi umferð fer beint í gegnum byggðina í Vík þar sem þjóðvegur eitt klýfur bæinn. Göng um Reynisfjall eru því öryggismál. Mig langar að vitna í ályktun fyrrverandi og núverandi skólabílstjóra frá 15. október 2025. Þar segir m.a., með leyfi forseta:
„Í hópi þeirra fyrrverandi og núverandi skólabílstjóra, sem eru hér undirritaðir, er margra áratuga reynsla af skólaakstri í Mýrdal. Við höfum sótt og skilað börnum til og frá skóla og alltaf komið þeim heilum á áfangastað. Við þökkum fyrir það á hverjum degi að sú gæfa hafi fylgt okkur í akstri öll þessi ár en því er ekki að neita að stundum hefur svo sannarlega litlu mátt muna í því veðravíti sem leiðin norðan Reynisfjalls er. Það verður aldrei of oft sagt hversu brýnt samgöngu- og öryggismál nýr láglendisvegur um Mýrdal með jarðgöngum í gegnum Reynisfjall er.“
Svo mörg voru þau orð. Varla þarf síðan að tíunda mikilvægi þessara ganga fyrir sveitirnar og bæjarfélögin fyrir austan Vík.
Sjóvarnir skipta máli til að koma í veg fyrir alvarleg tjón. Í Suðurkjördæmi vitum við af eigin reynslu hvað sjávarflóð þýða. Hér er ekki verið að tala um fræðilega framtíðarógn. Hér er verið að tala um eitthvað sem hefur gerst og mun gerast aftur. Sambland af landsigi og hækkandi sjávarstöðu þýðir að á suðvesturhorni landsins gengur sjór lengra inn á land. Þegar hvöss veður ganga yfir tekur strandlengjan í Suðurkjördæmi á sig mikla ágjöf. Þegar tjón verður vegna ágangs sjávar þurfa sveitarfélög iðulega að fjármagna hluta framkvæmdanna sjálf vegna þess að kerfið gerir ekki ráð fyrir að hægt sé að bregðast við slíkum kostnaði strax. Nefndin hefur kallað eftir því að settur verði upp sérstakur liður fyrir brýnar sjóvarnaaðgerðir. Ég tek heils hugar undir það. Forgangsröðunin þarf líka að breytast. Við eigum ekki að þurfa að bíða eftir því að tjón eigi sér stað áður en verkefni kemst í hæsta forgangsflokk. Markmið sjóvarna er að koma í veg fyrir tjón. Í dag er kerfið þannig að fyrst þarf að sýna fram á tjón til að komast upp í forgangsflokk. Þetta er öfugsnúið vegna þess að kostnaður getur orðið margfalt meiri eftir að skaðinn er skeður en kostnaðurinn við forvarnir. Umhverfis- og samgöngunefnd leggur þannig áherslu á að fjárveitingar til sjóvarna taki mið af aukinni þörf sem loftslagsbreytingar hafa haft í för með sér. Þetta er vaxandi vandamál og viðfangsefni og við þurfum að vera viðbúin.
Ég vil nefna sérstaklega vetrarþjónustuna á Suðurlandi. Um 80% ferðamanna fara um Suðurkjördæmi eins og áður sagði. Stór hluti þeirra kemur á veturna. Margir ferðamenn fara alla leið að Jökulsárlóni, 348 km ferð frá höfuðborgarsvæðinu. Hálkuvarnir og vetrarþjónusta á þessum leiðum hafa ekki fylgt þeirri aukningu umferðar sem orðið hefur. Þetta er bæði öryggis- og ferðaþjónustumál. Umhverfis- og samgöngunefnd leggur því áherslu á að í vinnureglum um vetrarþjónustu verði sérstaklega horft til fjölfarinna ferðamannaleiða á Suðurlandi. Vetrarþjónusta verður að fylgja þörfinni. Helmingamokstursreglan sem kveður á um að Vegagerðin sinni einungis hluta vegar að fjarlægustu bæjum er úrelt. Margir umsagnaraðilar bentu á þetta og umhverfis- og samgöngunefnd tekur undir það. Reglurnar voru settar á sínum tíma við allt aðrar aðstæður en tímarnir breytast og reglurnar þurfa að breytast með þeim.
Í þessari ræðu hef ég talað um sértæk mál sem varða mitt kjördæmi en ég vil líka segja nokkur orð um samgönguáætlunina í heild. Þetta er stór og metnaðarfull áætlun, rúmlega 360 milljarða kr. í samgöngur á fimm árum. Það er gríðarlega mikið fé. Það má alltaf velta fyrir sér hvort fjármunum sé rétt varið, hvort við séum að forgangsraða rétt, hvort við séum að gera það sem þarf að gera. Ég tel að áætlunin sé yfirleitt á réttri braut. Mikil aukning í framlögum til viðhalds er t.d. mikilvægt skref í rétta átt. Það er betra að viðhalda vegi en þurfa síðan að endurbyggja hann. Það er bæði hagkvæmara og skynsamlegra. Það gleður mig því sérstaklega að framlög til viðhalds vega hækki úr 12–13 milljörðum kr. á ári í 17,5 milljarða á þessu ári og síðan í 20 milljarða frá og með næsta ári fram til ársins 2030. Það er mikil aukning sem skiptir máli til að ná niður innviðaskuldinni.
Stofnun innviðafélags er líka gæfulegt skref. Félagið gefur tækifæri til að flýta verkefnum sem þola ekki bið en við verðum að gæta þess að innviðafélagið verði ekki leið til að gleyma verkefnum sem standast ekki markaðspróf. Mörg þeirra verkefna eru ekki síður brýn. Margar samgönguframkvæmdir á landsbyggðinni munu aldrei standa undir sér með veggjöldum en eru samt nauðsynlegar. Samgöngur snúast að stærstum hluta um grunnþjónustu við íbúa landsins og öryggi þeirra. Samgönguverkefni geta því eðli málsins samkvæmt ekki öll verið markaðsverkefni. Innviðafélagið getur hins vegar losað ríkissjóð undan miklum útgjöldum með því að taka að sér markaðsvæn verkefni. Það skapar aukið svigrúm fyrir ríkið til að einbeita sér að öðrum mikilvægum verkefnum á landsbyggðinni sem kannski standast ekki markaðsprófið.
Það er staðreynd að við höfum búið of lengi við kyrrstöðu í jarðgangagerð. Frá árinu 2020 hafa engin ný jarðgöng verið tekin í notkun. Fljótagöng eru á dagskrá og það er gott en við þurfum einnig að tryggja undirbúning annarra mikilvægra jarðgangakosta þannig að skipulag og hönnun liggi fyrir þegar fjármagn losnar. Það er engin ástæða til að bíða með undirbúningsrannsóknir.
Virðulegi forseti. Þegar fólk í Vestmannaeyjum gat ekki komist til læknis í vetur vissum við öll að eitthvað var að. Þegar slys verður á einbreiðri brú á Suðurlandi segjum við okkur að þetta hefði ekki átt að gerast. Þegar bóndi sér veginn sinn grotna niður ár eftir ár bíður hann eftir því að við hér á Alþingi bregðumst við. Samgönguáætlun þarf að svara mjög fjölbreyttum kröfum þar sem skynsamleg forgangsröðun tryggir fjármagn í raunverulegar framkvæmdir. Samgönguáætlun þarf að endurspegla þarfir fólksins í landinu. Ég er einstaklega stolt af því að Eyjólfur Ármannsson, innviðaráðherra Flokks fólksins, hafi nú skilað frá sér glæsilegri samgönguáætlun, þeirri fyrstu sem lögð hefur verið fram í sex ár. Enn og aftur sýna ráðherrar og þingmenn Flokks fólksins og samstarfsflokkar okkar að við látum verkin tala. Síðustu tveimur ríkisstjórnum tókst ekki að koma samgönguáætlun í gegnum þingið en nú þegar yfirstandandi kjörtímabil er ekki einu sinni hálfnað er verkstjórn Samfylkingar, Flokks fólksins og Viðreisnar að koma hér til lokaafgreiðslu metnaðarfullri samgönguáætlun um að stórbæta allt samgöngukerfi landsins.
Að þessu sögðu er hins vegar ljóst að í svo umfangsmikilli áætlun getur aldrei verið allt á þann veg að öllum líki. Þegar verkefnin eru mörg og dýr þarf að forgangsraða. Innviðaskuldin er gríðarlega mikil og öll sjáum við helst það sem næst okkur stendur sem mikilvægustu framkvæmdina. Það verða því alltaf einhverjir fyrir vonbrigðum. Með þessar staðreyndir í huga tel ég að vel hafi tekist til og eftir að hafa hrósað innviðaráðherra er einnig rík ástæða til að hrósa nefndarmönnum umhverfis- og samgöngunefndar fyrir mjög góða og lausnamiðaða vinnu. Það var víða sótt að þeim og í mörg horn að líta en þau eiga hrós skilið fyrir yfirgripsmikla vinnu sem skilar þeirri glæsilegu niðurstöðu sem nú liggur fyrir. Ég mæli því með samþykkt áætlunarinnar með þeim breytingum sem meiri hluti umhverfis- og samgöngunefndar hefur lagt til.
