samgönguáætlun fyrir árin 2026--2040 ásamt fimm ára aðgerðaáætlun fyrir árin 2026--2030.
Virðulegur forseti. Eftir 143 umsagnir, yfir 100 gesti og tugi funda í umhverfis- og samgöngunefnd og reyndar ótal kaffibolla erum við hér komin í síðari umræðu um samgönguáætlun fyrir árin 2026–2040 ásamt fimm ára áætlun fyrir árin 2026–2030. Við höfum lagt mikla vinnu í málið, lesið ótal gögn og fylgiskjöl og andinn í nefndinni hefur verið alveg hreint prýðisgóður. Ég vil sérstaklega þakka fyrir það hvernig allir nefndarmenn, hvort sem er í meiri eða minni hluta, hafa nálgast viðfangsefnið. En þó vil ég sérstaklega þakka framsögumanni málsins, hv. þm. Ásu Berglindi Hjálmarsdóttur, sérstaklega fyrir sitt framlag. Vinnustundirnar hafa verið margar og afurðin liggur hér fyrir.
Við gerum okkur öll grein fyrir stöðu mála. Það skiptir öllu máli nú að hefjast handa og tryggja að farið verði af stað í framkvæmdir. Innviðaskuldin er því miður orðin okkur dýrkeypt og við erum öll, held ég og trúi, í sama liði þegar kemur að því að byrja á því verkefni að borga hana upp. Það kallar á skýra sýn og raunverulegar aðgerðir sem eru fjármagnaðar en líka raunsæjar. Það er algjört lykilatriði að hér sé á ferðinni raunveruleg aðgerðaáætlun. Stefnumörkunin ein og sér er auðvitað ágæt til síns brúks en það sem öllu máli skiptir eru framkvæmdirnar og eftirfylgni með þeim og fjármögnunin þar með.
Forseti. Meiri hlutinn leggur til nýtt fimmta markmið samgönguáætlunar, að samgöngur styðji við lýðheilsu og lífsgæði. Við vitum að öflugt samgöngukerfi tryggir betri lífsgæði og öryggi okkar allra en loftgæði, hljóðvist og öryggi, m.a. skólabarna, gangandi og hjólandi, skipta líka máli og eru þættir sem gleymast stundum í umræðunni um samgöngumál. Að okkar mati á þessi angi samgöngukerfisins að vera skýr hluti af samgöngustefnu ríkisins og leggjum við því til þessa breytingu. Að auki leggjum við til mælikvarða og árangursvísa til að tryggja raunverulega eftirfylgni með því hvort áætlunin sé að skila því sem stefnt er að eða ekki. Það skiptir miklu máli þegar maður er að setja svona áætlanir, til þess að tryggja að þær verði ekki áætlanir sem fara í einhverja skúffu heldur séu raunverulegar framkvæmdaáætlanir, að við sýnum eftirfylgni og fylgjumst vel með því hvort hlutirnir hafi raungerst.
Það hefur ekki verið í gildi samgönguáætlun síðastliðin ár og eftir langt tómarúm erum við loksins að fara af stað. Aðeins einu og hálfu ári eftir að ríkisstjórnin tók við völdum er hér komin fullmótuð afurð, tilbúin til flugtaks. Við leggjum áherslu á viðhald, öryggi og grunninnviði um allt land og áætlunin boðar nýja sýn á samgöngumál og innviðafjárfestingar á Íslandi til lengri tíma. Þetta eru ákveðin kaflaskil og að mínu mati eigum við að horfa fram á veginn og ekki í baksýnisspegilinn. Það er alla vega það sem ég mun gera hér í dag.
Forseti. Umfang samgönguáætlunar er töluvert og því langar mig að víkja aðeins að fjármögnun og innviðafélagi. Við erum að tala hér um 361,5 milljarða kr. í fjárfestingar á fimm árum. Þar af fara 172,8 milljarðar bara til vegakerfisins á þessum árum. Þetta er mikil innviðafjárfesting sem við eigum auðvitað að fagna og fylgja vel eftir. Ekki veitir af. Auðvitað hef ég tekið eftir því í umræðunni í dag að við myndum öll vilja fá meira og fyrr, en þetta er alla vega sá rammi sem við erum að vinna með hér í dag. Meiri hlutinn fagnar sérstaklega auknum framlögum til viðhalds vega. Við erum að fara frá 12–13 milljörðum árlega í 17,5 milljarða 2026 og 20 milljarða árin 2027–2030. Þetta er algerlega nauðsynleg aukning. Við höfum verið að horfa á vegina okkar grotna niður og hreinlega eyðileggjast. Það var algjörlega sláandi að fá kynningu frá Vegagerðinni á stöðu vegamála á Íslandi. Það hefur að mínu mati tíðkast of lengi að seilast í viðhaldspottinn til að fara í nýframkvæmdir. Við stöndum frammi fyrir því núna á þessum tímapunkti að geta ekki leyft okkur slíka frystingu. Við getum ekki farið að kaupa okkur heitan pott á pallinn þegar þakið lekur og húsið er að grotna niður. Það er einfaldlega þannig. Það er ekkert skemmtilegt. Við sem eigum fasteign vitum að viðhald er yfirleitt leiðinlegasti liðurinn eins og við þurfum að sinna en það kostar miklu meira til lengri tíma að hunsa vandann. Það er bara þannig. Ég mæli með því að fólk skoði fylgigögn sem koma frá Vegagerðinni þar sem farið er yfir viðhaldsþörfina og þar sést þetta bara svart á hvítu. Það er hægt að finna þær upplýsingar undir málinu á vefsvæði nefndarinnar. Þarna horfum við framan í blákaldan veruleikann. Við getum hreinlega ekki leyft okkur þann munað að seilast í viðhaldspottinn til að tryggja okkur eitthvert klapp á bakið frá einhverjum landshlutum. Það er svolítið raunstaðan.
Við í meiri hlutanum einsettum okkur að fara í þetta verkefni með skynsemi og raunhæfar aðgerðir að leiðarljósi. Við erum ekki föst í einhverjum skýjaborgum, við ætlum að horfast í augu við raunveruleikann og hann er sá að við höfum einfaldlega úr takmörkuðum gæðum að spila. Þá skiptir máli að hafa lappir á jörðu og reyna að horfa á heildarsamhengi hlutanna. Viðhald samgönguinnviða hefur setið á hakanum of lengi og á þeim grunni leggur umhverfis- og samgöngunefnd áherslu á að standa vörð um þá aukningu sem sett er á ársgrundvelli í þann hluta áætlunarinnar. Vegakerfið er ein stærsta eign ríkisins og við vitum að ef við förum ekki í að greiða upp viðhaldsskuldina sendum við einfaldlega reikninginn á komandi kynslóðir.
Forseti. Frumvarp um stofnun innviðafélags hefur verið til meðferðar hjá hv. fjárlaganefnd og er núna komið, held ég, útbýtt nefndarálit um það mál. Að mínu mati er hér alveg ótrúlega spennandi verkefni í farvatninu. Innviðafélagið gæti í raun og veru breytt leiknum, breytt því hvernig við horfum á stórframkvæmdir á Íslandi og fjármögnun þeirra. Með öflugu innviðafélagi náum við að ráðast í þær stórframkvæmdir sem beðið hafa of lengi. Að auki leggur meiri hlutinn til að fleiri framkvæmdir verði stjörnumerktar í samgönguáætlun með það fyrir augum að þær komi til skoðunar hjá innviðafélaginu. Að auki bætum við við fjórum nýjum jarðgangatillögum og stjörnumerkjum þær til sérstakrar skoðunar. Það eru Hvalfjarðargöng II, göng undir Reynisfjall, göng undir Öxnadalsheiði og Setbergsgöng í Hafnarfirði. Sum þessara verkefna sem við stjörnumerkjum eru nú þegar í aðgerðaáætlun samgönguáætlunar og eru þannig með fjármagn á bak við sig. Færist verkefni í innviðafélagið losar það um og gefur svigrúm í samgönguáætlun sem nýtist þá til að flýta fyrir öðrum brýnum verkefnum.
Í nefndaráliti meiri hlutans má glöggva sig betur á því hvernig samspil innviðafélags og samgönguáætlunar gæti litið út. Þar leggur meiri hlutinn til í dæmaskyni að fari Kjalarnesvegur í innviðafélag sem er framkvæmd upp á 6,3 milljarða þá losar það um fjármagn sem væri hægt að ráðstafa til annarra forgangsverkefna á tíma aðgerðaáætlunar. Þar á meðal er framkvæmdum flýtt við Breiðbalakvísl og Fossála á Suðurlandi, aukið fjármagn í Öxi til viðbótar við breytingartillögu meiri hlutans þar um, hrunvarnir á Suðurfjarðavegi, aukið fjármagn í að klára farnetið á Vestfjörðum, auknar sjóvarnir, viðbótarframlag í tengivegapott, rannsóknir á nýju flugvallarstæði á norðanverðum Vestfjörðum, aðflugsljós á Akureyrarflugvelli færð yfir á fyrsta tímabil, undirbúningur við samgöngumiðstöð í Reykjavík, valkostagreining fyrir hraðskreiðar hágæða almenningssamgöngur milli Reykjavíkur og Keflavíkurflugvallar, undirgöng fyrir gangandi og hjólandi vegfarendur, undirbúningur fyrir nýja ferju yfir Breiðafjörð, framkvæmdum flýtt við Skarfaskersbryggju og ekjubrú í Vestmannaeyjum og að tryggt sé fjármagn í ofanbyggðaveg, eða flóttamannaleiðina eins og margir þekkja. Þetta eru einfaldlega bara dæmi um það sem nefndin leggur áherslu á að koma til móts við um leið og fjármagn fæst til þess og fari svo að verkefnið fari inn í innviðafélag þá munum við í nefndinni leggja til þessa breytingartillögu. Með þessu móti vildum við líka kannski bara svolítið sýna fram á hvernig innviðafélagið og samgönguáætlun gætu spilað saman. Það verður auðvitað bara mjög spennandi að fylgjast með hvernig því vindur fram og ég bind miklar vonir við þetta.
Forseti. Auðvitað hefði verið gaman að koma með eiginlegar breytingartillögur um nákvæmlega þessi atriði, að fá aukið fjármagn til að geta bara svart á hvítu lagt fram þessar breytingartillögur en við erum líka í því verkefni að standa við hallalaus fjárlög og að við vinnum einfaldlega við þann ramma sem okkur er gefinn.
Mig langar síðan að beina sjónum að áréttingum nefndarinnar og tilmælum sem finna má í nefndarálitinu. Nefndin beinir því m.a. til innviðaráðuneytis að endurskoða reglur og viðmið um fjármögnun almenningssamgangna milli byggðakjarna í kjölfar sameiningar sveitarfélaga þannig að Vegagerðin geti ekki dregið sig sjálfkrafa út úr fjármögnun þó að byggðakjarnar séu innan sama sveitarfélags.
Nefndin leggur líka til að rammi samninga milli innviðaráðherra og innviðafélags um einstök verkefni verði alltaf kynntur umhverfis- og samgöngunefnd og fjárlaganefnd áður en þeir ganga í gildi ásamt ítarlegum lýsingum verkefna, greiningum á arðsemi, útfærslu veggjalda o.s.frv.
Meiri hlutinn leggur áherslu á að við endurskoðun samgönguáætlunar verði unnin sérstök ferjuáætlun þar sem sett verði fram heildstæð stefna um framtíð ferjusamgangna, þar með talið tímasett framkvæmda- og kostnaðaráætlun um endurnýjun ferjuflotans með tilliti til samgönguþarfa, umhverfissjónarmiða og orkuskipta. Ferjuleiðir milli Vestmannaeyja og Landeyjahafnar eða Þorlákshafnar, Hríseyjar og Árskógsstrandar, Grímseyjar og Dalvíkur og Stykkishólms og Brjánslækjar eru skilgreindar sem hluti af grunnneti samgangna í samgönguáætlun og er eðlilegt að fyrir þær sé útbúin sérstök áætlun. Ferjurnar Sævar og Sæfari sem sigla til Grímseyjar og Hríseyjar eru komnar á aldur og þarfnast endurnýjunar. Meiri hlutinn tekur undir áhyggjur af ástandi ferjanna og leggur áherslu á að í áðurnefndri ferjuáætlun verði að finna tímasetta framkvæmdaáætlun hvað varðar ferjurnar. Jafnframt leggur meiri hlutinn áherslu á að bæta þurfi biðstöðu á þjónustu á ferjubryggjum, sérstaklega á Brjánslæk, í Stykkishólmi, á Árskógssandi og á Dalvík. Baldur gegnir lykilhlutverki í samgöngum á Vestfjörðum og milli Vestfjarða og Vesturlands og er lífæð Flateyjar og annarra eyja á Breiðafirði. Nefndinni bárust umsagnir frá Reykhólahreppi, Vesturbyggð, Sveitarfélaginu Stykkishólmi, Samtökum sveitarfélaga á Vesturlandi og öðrum þar sem ítrekað var kallað eftir skýrri ferjuáætlun og smíði nýrrar ferju. Meiri hlutinn tekur undir þessi sjónarmið og líkt og fram kemur að framan leggur meiri hlutinn áherslu á að við endurskoðun á samgönguáætlun verði unnin ferjuáætlun sem hafi skýra framkvæmdaáætlun um þessi atriði.
Nefndin beinir því jafnframt til innviðaráðuneytisins að farið verði í endurskoðun á reglum og styrkhlutföllum Hafnabótasjóðs með tilliti til sveiflukennds eðlis tekna hafna, þjóðhagslegs hlutverks einstakra hafna og hvata til samkeppni á flutningsmarkaði með hliðsjón af áliti Samkeppniseftirlitsins frá 2023.
Nefndin beinir því til Vegagerðarinnar að auka vægi akstursleiða skólaaksturs og óska sveitarfélaga þegar kemur að forgangsröðun tengivegaverkefna og auka fyrirsjáanleika tengivegaframkvæmda í góðu samráði við sveitarfélögin. Nefndin leggur líka til að Vegagerðin vinni markvisst að greiningu á samlegðarmöguleikum skólaaksturs og almenningssamganga í samstarfi við sveitarfélög.
Nefndin beinir því til Vegagerðarinnar að ljúka við hönnun Patrekshafnar á Patreksfirði og taka tillit til þarfa Vesturbyggðar myndist svigrúm í fjárlögum komandi ára og forgangsraðað verði fjármagni til að ráðast í stofndýpkun í Patrekshöfn.
Nefndin hvetur Vegagerðina til að nýta þær 200 millj. kr. sem eru í áætluninni til undirbúnings á öðrum göngum, einnig í rannsóknir á Hvalfjarðargöngum II.
Nefndin telur brýnt að endurskoðun Vegagerðarinnar á vinnureglum um vetrarþjónustu ljúki á þessu ári í samráði við sveitarfélög og landshlutasamtök og að aðalniðurstaðan endurspeglist í uppfærðum vinnureglum sem taki gildi svo fljótt sem auðið er.
Nefndin telur brýnt að greiningu á landsvegum verði lokið sem fyrst og að niðurstöður leiði til bindandi áætlunar um úrbætur. Við leggjum líka áherslu á að myndaður verði viðbragðshópur á vegum innviðaráðuneytisins sem kallaður er saman þegar verulegt samgöngurof verður til stórra byggðarlaga með það hlutverk að skoða öll möguleg viðbrögð og miðla upplýsingum hratt líkt og hefur verið staðan núna í Vestmannaeyjum á þessu ári.
Forseti. Mig langar aðeins að fjalla um jarðgöng. Nefndin fjallaði sérstaklega um forgangsröðun jarðganga í samgönguáætlun og um þær umsagnir sem bárust frá sveitarfélögum, landshlutasamtökum og öðrum hagaðilum um mikilvægi þess að halda áfram að byggja upp jarðgöng á Íslandi. Oft eru jarðgöng eina færa leiðin til að tryggja öruggar og góðar heilsárssamgöngur milli byggða. Þörf fyrir jarðgöng er gríðarleg, sérstaklega á Austfjörðum, Vestfjörðum og á Tröllaskaga svo dæmi séu tekin. Við vitum öll að fjármögnun jarðganga er flókið og umfangsmikið verkefni og það krefst langtímastefnu og fyrirsjáanlegrar tekjuöflunar. Með endurskoðun tekjuöflunar af ökutækjum og umferð ásamt stofnun innviðafélags skapast vonandi raunhæfari grundvöllur til að rjúfa þá kyrrstöðu sem ríkt hefur um langt skeið í jarðgangagerð á Íslandi.
Í aðgerðaáætlun samgönguáætlunar er gert ráð fyrir því að hefja framkvæmdir við Fljótagöng á tímabilinu. Við vitum að leiðin milli Fljóta og Siglufjarðar er stórhættuleg og berskjölduð gagnvart jarðsigi, skriðuföllum, grjóthruni og snjóflóðahættu. Meiri hlutinn telur þörf á að árétta og skýra nánar eðli þeirrar forgangsröðunar jarðgangakosta sem birtist í samgönguáætlun. Að mínu mati er þessi númeraröð til þess fallin að rugla í umræðunni og búa til óþarfaágreining um mikilvægi jarðgangakosta. Þetta er einhvers konar Eurovision-stigakeppni sem er ekki neinum til góðs. Þetta segi ég sem Vestfirðingur sem þekkir það á eigin skinni hversu miklu máli það skiptir fyrir samfélögin að sjá ljós við enda ganganna, að eiga von og væntingar um öruggari ferðamáta, að eiga von um tækifæri. Það var ekki farið að birta slíka númeraröð fyrr en í áætluninni 2020 og hefur sú röðun ekki einu sinni komið til framkvæmda. Þessi röðun þjónar fyrst og fremst hlutverki sem viðmið og framtíðarsýn fyrir stjórnvöld en jarðgangagerð felur í sér umfangsmiklar og fjármagnsfrekar innviðaframkvæmdir sem háðar eru margvíslegum ytri forsendum og telur meiri hlutinn að röðunin sé stefnumarkandi áætlun stjórnvalda fremur en ófrávíkjanleg framkvæmdaröð til lengri tíma.
Í þingsályktunartillögunni er gert ráð fyrir að ráðist verði í framkvæmdir við Fljótagöng á framkvæmdtímabilinu. Síðan á að fara í rannsóknir á öðrum mikilvægum jarðgangakostum. Við erum að tala um göng milli Súðavíkur og Ísafjarðar sem beðið hefur verið eftir allt of lengi og mikil þörf er á að koma á koppinn sem fyrst. Við erum að tala um Fjarðagöng og göng undir Mikladal og Hálfdán. Það er sett fjármagn í rannsóknir á þessum göngum. Meiri hlutinn telur afar mikilvægt að sem flest jarðgangaverkefni verði fullrannsökuð og tilbúin til framkvæmda þannig að hægt sé að bregðast hratt við þegar fjárhagslegt svigrúm skapast. Í því samhengi langar mig að árétta að Fjarðarheiðargöng eru fullrannsökuð og hönnuð og því tilbúin til útboðs.
Meiri hlutinn tekur undir með þeim fjölmörgu umsagnaraðilum sem leggja áherslu á að mikilvægt sé að tryggja markvissa uppbyggingu hringtenginga á Austfjörðum og sömuleiðis á Vestfjörðum og auðvitað um allt land. Slíkar hringtengingar hafa verulegt gildi fyrir samgönguöryggi, innri tengingar byggðarlaga og þróun atvinnu- og þjónustusvæða. Meiri hlutinn leggur áherslu á að líta skuli á jarðgangagerð á Íslandi sem samhangandi og samfellda uppbyggingu innviða til lengri tíma en ekki sem stök og ótengd verkefni. Það sem takmarkar hraða framkvæmda er fyrst og fremst fjármögnunin en ekki skortur á mikilvægum verkefnum. Óumdeilt er að allir þeir jarðgangakostir sem taldir eru upp í áætluninni eru brýnir og nauðsynlegir. Stefnt er að því að hefja framkvæmdir á Fljótagöngum árið 2027 og það er ótrúlega mikilvægt að það myndist ekki annað eins stopp eins og hefur verið núna í bráðum sjö ár í jarðgangagerð á Íslandi. Það eru spennandi tímar fram undan í jarðgangagerð og mér finnst mikilvægt að líta á þetta sem langtímaverkefni.
Forseti. Það er alveg skýrt að allir landshlutar hafa væntingar um að fá meira fjármagn og að það sé hægt að fá fjármagnið fyrr. Það er alveg ótrúlega skiljanleg tilfinning að mínu mati. Mig langar ekki að dvelja í fortíðinni, eins og ég sagði hér áðan, mig langar ekki að dvelja í öllum „hvað ef“-unum. Ég trúi því að hver einasta ríkisstjórn hafi haft góðan ásetning. Ég held að hver einasti þingmaður hér inni vilji sjá framfarir. Fjárfesting í samgöngum og öðrum innviðum er í eðli sínu fjárfesting í framtíðinni. Þegar við byggjum upp örugga vegi, styrkjum hafnir, eflum almenningssamgöngur og sköpum betri tengingu milli byggða þá erum við ekki aðeins að leysa verkefni dagsins í dag. Við erum að leggja grunn að þeim tækifærum sem bíða okkar á morgun.
Við búum í landi þar sem vegalengdir eru miklar en möguleikarnir eru að mínu mati enn meiri, landi þar sem öflugar samgöngur geta stytt bilið milli fólks, atvinnu, menntunar og þjónustu, landi þar sem börn eiga að geta alist upp við sömu tækifæri óháð því hvort þau búa á Egilsstöðum, í Borgarnesi, á Ísafirði, Akureyri eða í Reykjavík. Það er sú sýn sem þessi áætlun styður við, sú sýn að Ísland verði betur tengt, öruggara og aðgengilegra samfélag, að við hugsum ekki aðeins um næstu framkvæmd heldur næstu kynslóð, að við tökum ákvarðanir sem styrkja samkeppnishæfni landsins, bæta lífsgæði fólks og skapa raunveruleg tækifæri um allt land.
Við skulum vera málefnaleg og fagna því að þessi áætlun sé komin fram. Þetta er alls ekki nóg en að mínu mati er þetta skref í átt að öruggari samgöngum, skref í átt að sterkari byggðum, skref í átt að sjálfbærari framtíð. Það er framtíðin sem við eigum að nálgast af bjartsýni, metnaði og trú á því sem við getum áorkað saman. Ég hvet hv. alþingismenn til að veita málinu brautargengi og styðja málið.
