samgönguáætlun fyrir árin 2026--2040 ásamt fimm ára aðgerðaáætlun fyrir árin 2026--2030.

Frú forseti. Við ræðum hérna tillögu til þingsályktunar um samgönguáætlun fyrir árin 2026–2040 ásamt fimm ára aðgerðaáætlun fyrir árin 2026–2030. Í byrjun vil ég þakka hv. þm. Ásu Berglindi Hjálmarsdóttur fyrir þá gríðarmiklu vinnu sem hún hefur lagt í nefndarálit meiri hlutans um samgönguáætlunina, einstaklega skipulögð og ósérhlífin og er með eindæmum samviskusöm þannig að mig langar að þakka henni fyrir hennar vinnu. Þá vil ég einnig þakka nefndarmönnum og kannski sérstaklega formanni nefndarinnar fyrir góða stýringu í nefndinni og öðrum nefndarmönnum fyrir gott samstarf.

Í þessu máli bárust nefndinni hátt í 150 umsagnir, auk nokkurra minnisblaða til viðbótar og voru gestakomur í nefndinni til samræmis við það þannig að það er búið að vera nóg að gera. Í meginatriðum tekur meiri hluti umhverfis- og samgöngunefndar undir framlagða samgönguáætlun ráðherra og gerir afar fáar tillögur að breytingum á framlagðri áætlun. Verkefnið er ærið og það er flókið og raunar sennilega útilokað að ná sátt um samgönguáætlun. Svona áætlun verður alltaf umdeild og um hana átök. Ef það væri til nægt fjármagn til að fara í öll þau risaverkefni sem nauðsynlegt er að fara í og hvergi þyrfti að forgangsraða þá held ég að fyrst myndum við ná sáttinni. Eins og einhver þingmaður orðaði hérna í umræðunni í gær, ég held það hafi verið hv. formaður umhverfis- og samgöngunefndar, María Rut Kristinsdóttir: Það vilja allir meira strax. Það er varla hægt að orða þetta betur.

En það er nauðsynlegt að sýna ráðdeild og ef hagkvæmar leiðir eru í boði til að ná sömu markmiðum þá eigum við að sjálfsögðu að fara þær. Hér er ég að tala ekki síst um borgarlínumálið sem er innan samgöngusáttmála höfuðborgarsvæðisins sem á jú að framkvæma með veggjöldum, tafagjöldum o.s.frv. sem þó er óútfært og þar af leiðandi að miklu leyti ófjármagnað. Í því samhengi hefur verið bent á að hægt sé að bæta almenningssamgöngur á höfuðborgarsvæðinu, sem að sjálfsögðu allir vilja, með mun minni tilkostnaði en ef þessi borgarlínuleið verður farin. Vil ég nýta þetta tækifæri og hvetja enn og aftur til þess að séu hagkvæmari leiðir í boði í þessu máli sem ég nefndi og öðrum verði þær skoðaðar. Okkur ber skylda til þess og það tapar enginn á því.

Í tillögu til þingsályktunar um samgönguáætlun eru sett fram fimm meginmarkmið, auk aðgerða í aðgerðaáætlun fyrir árin 2026–2030, til að vinna að þeim. Markmiðin eru að samgöngur séu greiðar, öruggar, hagkvæmar, umhverfislega sjálfbærar og að þær stuðli að jákvæðri byggðaþróun. Ég sagði eftirfarandi þegar hæstv. ráðherra kynnti samgönguáætlun hér í þinginu á dögunum, með leyfi forseta:

„Þá verð ég að segja hérna í upphafi að mér finnst ráðherra málaflokksins og aðrir ráðherrar í ríkisstjórninni, sem hafa barið sér á brjóst í tilefni framlagningar áætlunarinnar, hafa verið ansi stóryrtir þegar því er haldið fram að ríkisstjórnin sé byrjuð að ræsa vélarnar.“

Fyrir þessari yfirlýsingu ráðherranna er því miður ekki innstæða og ég endurtek orðin því miður. Ég vil líka minna á að það er alltaf gott að halda væntingum í hófi og miklu betra að láta verkin tala og spara yfirlýsingarnar, sérstaklega ef þær eiga ekki við.

Þá hefur því líka verið haldið fram af ráðamönnum að samgönguáætlunin sé fullfjármögnuð og ég tel þá fullyrðingu ekki heldur standast skoðun. Við verðum að tala um hlutina eins og þeir eru en ekki hvernig við óskum þess að þeir væru. Auðvitað væri mjög mikils virði ef áætlunin væri fullfjármögnuð og ég tek undir það en sá er raunveruleikinn því miður ekki.

Þetta er viðamikil áætlun og er skipt í þrjú tímabil. Margir hafa nefnt í umræðunni að hún sé afturhlaðin. Ég tek undir það. Raunar er ekkert í hendi nema það sé á fyrsta tímabilinu, þ.e. 2026–2030. Auðvitað tengist þetta allt eðlilega fjárlögum og fjármálaáætlun. Þær áætlanir ráða að sjálfsögðu för.

Þessi áætlun fjallar um samgöngukerfið í heild sinni en framan af hefur einna mest í umræðunni um hana borið á breyttri forgangsröðun í jarðgangagerð og því tengdu svonefndu innviðafélagi, sem ég ætla að koma aðeins inn á hérna á eftir en fyrst nokkur orð um jarðgöngin. Hvað forgangsröðun jarðganganna varðar, sem ég held að innviðaráðherra hafi ætlað að færi á hendur óstofnaðs innviðafélags og er þannig ófjármagnað, sýnist mér, með öllu, þá kemur Norðvesturkjördæmi nokkuð vel út í þeirri forgangsröðun, Súðavíkurgöng sem tengja Súðavík og Ísafjörð, Miklidalur og Hálfdán sem eiga að tengja þrjá byggðarkjarna, Patreksfjörð, Tálknafjörð, Bíldudal, Fljótagöngin sem eru efst á listanum og tengja Siglufjörð og Fljótin. Þetta er allt innan marka Norðvesturkjördæmis. Að vísu tengjast Fljótagöng yfir í Norðausturkjördæmi. Það er auðvitað ekki hægt að kvarta yfir því en ég á hins vegar erfitt með að sjá að byrjað verði að bora á þessu kjörtímabili. Ég mun verða manna fyrst að fagna því, verði það reyndin.

Þá vil ég einnig ítreka að ég skil auðvitað ergelsi Austfirðinga fullkomlega hvað varðar Fjarðarheiðargöngin sem mér skilst að allt sé klárt í að hefja borun á samkvæmt síðustu samgönguáætlun og búið að verja hundruðum milljóna í undirbúning.

Þá ætla ég að fara nokkrum orðum um innviðafélagið óstofnaða vegna þess að samgönguáætlun er ekkert hægt að ræða án þess að koma inn á innviðafélagið sem stendur til að stofna. Þarna er nefnilega mikilvægt samspil sem verður ekki rofið og svo auðvitað samspil við fjármálaáætlun og svo náttúrlega fjárlögin. Allt þetta verður að ræða samhliða. Ég sé reyndar að frumvarp um innviðafélagið er komið úr nefnd og kemur þá væntanlega fljótlega til 2. umræðu hérna í þingsal. Það verður aldrei ítrekað nógu oft að það er mjög mikilvægt að vel til takist með uppsetningu þessa félags, þ.e. innviðafélagsins. Innviðafélagið á að vera tæki til að flýta framkvæmdum og vonandi verður það þannig. Eins og ég skil það þá á það ekki að vera að norskri fyrirmynd heldur danskri eða færeyskri. Hið nýja innviðafélag á að heyra undir fjármálaráðherra sem fer almennt með fjárveitingar. Síðan er spurningin hvernig þetta muni virka allt saman. Ég hef velt því fyrir mér hvort mögulegar væntingar til þessa félags af hálfu ráðherra málaflokksins, þ.e. innviðaráðherra, hafi verið nokkuð miklar og jafnvel meiri en raunveruleikinn er að segja okkur, þ.e. hvaða verkefni félagið mun geta tekist á hendur. Það berast nefnilega fregnir af því að innviðafélagið eigi að vera fullkomlega sjálfstætt og rekið algjörlega á markaðsforsendum. Með öðrum orðum, sé þetta rétt, þá verður ekki hægt að setja innviðafélaginu fyrir verkefni. Það á að taka það sem því hentar og gefur tekjur. Möguleg verkefni þurfa þess vegna að standast markaðspróf. Þessu verður væntanlega stýrt af stjórnarmönnum í komandi félagi sem verður falið að ákveða hvaða framkvæmdir verður farið í og samgönguáætlun hvers tíma höfð til hliðsjónar, eða hvað?

Síðan er það náttúrlega eðlilega samspilið við samgönguáætlun og maður getur alveg farið að hafa áhyggjur af því að hæstv. innviðaráðherra verði skilinn eftir með önnur verkefni sem innviðafélagið telur sér ekki unnt að takast á hendur. Ég vil ítreka þessu tengt að þeirri sem hér stendur finnst gríðarlega mikilvægt að vel takist til og að innviðafélagið verði tæki sem virki vel fyrir samfélagið okkar. Ég mun alla vega leggja mitt af mörkum til þess að svo megi verða.

Hér hafa margir sagt að samgönguáætlun tengist byggðastefnu. Ég get mjög vel tekið undir það en því miður finnst mér það ekki birtast nægjanlega í áætluninni og ég ætla það ekki að það sé af ásetningi heldur skiptingu fjármuna og forgangsröðun verkefna. Eins og ég sagði áðan og sagt var í gær: Það vilja allir meira strax, og það á sannarlega við. Sem þingmanni landsbyggðar sem býr við holótta malarvegi, holótt bundið slitlag, fjöldann allan af einbreiðum brúm, ónóga vetrarþjónustu og aðstæður þar sem oft skapast hættuástand, eða hættuástand er viðvarandi, en þarf engu að síður að greiða jafn háa skatta og álögur fyrir notkun á slæmu vegakerfi sem þarf að aka daglega — þetta getur verið mjög pirrandi og ég veit að það eru margir í kringum mig sem eru oft óhressir með vegina og ég líka. Ég veit að sveitungar mínir eru mér sammála þegar ég segi hér að okkur sem búum við þessar vegasamgöngur finnst svolítið dekur þegar á sama tíma er verið að setja fjármuni í tvístefnuhjólabraut o.s.frv. hér á höfuðborgarsvæðinu þegar landsbyggðirnar hafa á allt of mörgum stöðum afar slæma vegi og jafnvel hættulega.

Ég vil líka segja þetta: Þolinmæði íbúa landsbyggðanna er aðdáunarverð og ég tel að ef höfuðborgarsvæðið þyrfti að búa við þá vegi sem eru á allt of mörgum stöðum á landsbyggðunum myndi heyrast hljóð í horni. Hér talar kona þar sem síminn heima hjá henni þar til hún var 12 ára var löng–stutt. Sama kona var send í heimavistarskóla sex ára eins og önnur börn í sveitinni í þá daga. Þó er ég nú ekki orðin 100 ára en svona var þetta í mínu ungdæmi.

Ég ætla aðeins að fara inn í Norðvesturkjördæmi, eins langt og ég kemst. Eins og ég kom inn á áðan þá hallar ekki á Norðvesturkjördæmi hvað jarðgangaáætlun varðar. Hins vegar er innviðaskuldin í kjördæminu mikil og hefur verið lengi. Norðvesturkjördæmi hefur þannig raunar verið fjársvelt í vegamálum til langs tíma. Það heldur áfram, því miður, að miklu leyti utan fyrir utan að nokkur bragarbót hefur verið gerð á Vestfjörðum og er það vel og auðvitað fagna ég því. Hlutur vestur- og norðurhluta Norðvesturkjördæmis er ansi rýr í samgönguáætlun og það eru að sjálfsögðu vonbrigði. Bara framkvæmdirnar á Vestfjörðum, á Dynjandisheiði og Gufudalssveit, sem eru sem betur fer langt komnar, eru að sjálfsögðu mikil bragarbót en síðan er lítið annað að frétta í þessari áætlun hvað Norðvesturkjördæmi varðar. Maður getur kannski alveg notað orðið bútasaumur og aftur, mér finnst áætlunin afturþung hvað þetta svæði varðar. Ég held að afturþung sé ákveðið tískuorð þegar við ræðum samgönguáætlun. Á sama tíma og mikið snýst um almenningssamgöngur á höfuðborgarsvæðinu þá vil ég vekja athygli á því að Vegagerðin ætlar að skera niður almenningssamgöngur á landsbyggðinni. Þetta finnst mér fullkomlega óásættanlegt og mér finnst þetta ekki heldur í samræmi við stefnu stjórnvalda. Ég verð bara að segja það.

Ég ætla að nefna dæmi úr minni heimasveit, sem er Borgarbyggð, en þetta er alls ekki eina sveitarfélagið sem um ræðir. Samkvæmt mínum upplýsingum verður leið 81 lögð niður eftir þetta skólaár þar sem fjármagn skortir. Fyrir íbúa Borgarbyggðar þýðir þetta að reglulegar og öruggar samgöngur hverfa nánast með öllu. Þessi leið er mikilvæg tengileið, m.a. við leið 57, og er hluti af tengivirki almenningssamgangna á landsbyggðinni. Ég vil líka segja að þau rök halda ekki vatni að þetta sé innan sveitarfélags og þá er það bara ekkert mikill hvati til sameiningar ef menn ætla að hengja sig í slíkt. Ég minni bara á að nýverið sameinaðist enn eitt sveitarfélag, Skorradalshreppur, Borgarbyggð, þannig að nú eru 14 sveitarfélög sem standa að Borgarbyggð. Ég óska þess að þessi ákvörðun verði endurskoðuð hafi það ekki þegar verið gert, ég hef alla vega ekki upplýsingar um að það hafi verið gert, vegna þess að það skiptir rosalegu máli fyrir íbúa sveitarfélagsins, ekki eingöngu til að fara innan sveitarfélagsins heldur til að tengjast öðru leiðakerfi.

Þessi tími líður svo hratt. Ég ætla að fara sérstaklega í eitt svæði í Norðvesturkjördæmi. Það er Árneshreppur og vegamálin þar. Af því tilefni vil ég minna þingheim á byggðafestu og byggðasjónarmið. Í Árneshreppi býr nefnilega fólk og þar er verið að reyna að reka fyrirtæki, m.a. í ferðaþjónustu. Það auðveldar ekki búsetu eða atvinnurekstur ef vegir eru það slæmir að jaðri við hættuástand og fólk sé hreinlega að fríka út við að keyra vegina. Þarna er malarvegur í augljóslega mjög slæmu ástandi og það er ekki verið að biðja um malbikun, bundið slitlag eða neitt slíkt. Það er verið að biðja um að það verði borið í veginn, hann lagaður og gerður öruggur. Ég fékk skeyti frá einstaklingi af þessu svæði, þessu tengt, sem mig langar að grípa aðeins niður í vegna þess að mér finnst það bara bæði sorglegt og lýsandi fyrir vonbrigðin varðandi vegakerfið á staðnum sem íbúarnir hafa þurft að búa við lengi, með leyfi forseta:

„Fyrir nokkrum árum var haldinn íbúafundur með verkefninu Brothættar byggðir. Ég verð að segja að það fékk mjög á mig að sjá íbúana á þessum fundi. Mikið af eldri íbúum þessa hrepps sat þarna og maður sá það í augum þeirra hversu vonlitlir þeir voru og hversu oft þeim hafði verið lofað bótum og svo verið sviknir illa. Þetta fannst mér svakalega sorglegt og mikið af þessu fólki sem var á þessum fundi er ekki lengur með okkur. Ég lofaði sjálfri mér að hætta aldrei að trúa og berjast áfram fyrir bættum samgöngum í Árneshreppi.“

Ég ætla heldur ekki að hætta að berjast fyrir bættum samgöngum í Árneshreppi og hér er ekki verið að biðja um malbikun eða sömu þjónustu og hér á höfuðborgarsvæðinu. Hér er verið að biðja um veg sem hægt er að keyra án þess að hafa áhyggjur af því að slasa sig eða sína eða sprengja dekk o.s.frv. Ég biðla bara til þingheims að við sameinumst nú um að þetta fari í forgang og verði sett í framkvæmd hið snarasta. Þetta skiptir rosalegu máli.

Eitt enn sem ég verð að fá að bæta við varðar ferjumálin. Það er svo ótal margt sem maður myndi vilja komast í í þessari stuttu ræðu að það er eiginlega ómögulegt að dekka alla samgönguáætlun í svona stuttu innleggi. En ferjumálin er náttúrlega afar brýnt að leysa og ég vil vekja athygli á því að enn og aftur hefur verið ákveðið að taka Baldur úr áætlunarsiglingum yfir Breiðafjörð, í þriðja sinn á skömmum tíma. Að þessu sinni er gert ráð fyrir að skipið verði frá siglingum í allt að þrjár vikur. Í fréttatilkynningu á vef innviðaráðuneytisins segir, með leyfi forseta:

„Vegna mikilla anna í flutningum til og frá Vestmannaeyjum á næstunni var talið nauðsynlegt að varaskipið Baldur bættist við ferjuþjónustu til Eyja á þessu tímabili.“

Hvergi er hins vegar minnst á að Baldur sinnir alla jafna ferjusiglingum yfir Breiðafjörð og það mikla óhagræði sem þessi ákvörðun veldur íbúum, fyrirtækjum og gestum svæðisins. Samkvæmt upplýsingum sem ég hef aflað mér siglir Baldur yfir sumarmánuðina á markaðslegum forsendum og nýtur ekki greiðslna frá Vegagerðinni og samkvæmt upplýsingum frá Ferjuleiðum sem reka Baldur var bókunarstaða skipsins mjög góð. Þá kemur fram að ferjan Særún muni sinna siglingum til Flateyjar í fjarveru Baldurs og þannig tryggja ákveðna grunnþjónustu við eyjuna en Særún mun þó eingöngu sigla milli Stykkishólms og Flateyjar og tryggir því enga tengingu við Brjánslæk og þar með enga tengingu við Vestfirði. Þá liggur enn ekki fyrir hvernig leysa á vatnsflutninga til Flateyjar né flutning sorps frá henni. Menn verða að átta sig á því að ákvörðun sem þessi hefur mikil áhrif á svæðið allt og skapar óvissu. Ferðamannatímabilið á þessu svæði er stutt og ferðaþjónustan því sérstaklega viðkvæm. Margir aðilar treysta á reglulegar siglingar Baldurs, bæði til fólks- og vöruflutninga. Þá vinnur Orkubú Vestfjarða að umfangsmiklu orkuskiptaverkefni í Flatey. Flutningur á búnaði og framkvæmdum er háður áreiðanlegum siglingum yfir Breiðafjörð og því hefur röskun á siglingu Baldurs bein áhrif á framgang verkefnisins og getur valdið verulegum töfum.

Vandinn með samgöngur til og frá Eyjum er að sjálfsögðu mikill og verður að leysa. Það er ekki spurning. Það verður að leysa þann vanda en sá vandi hefur nú haft ítrekuð áhrif á samgöngur um Breiðafjörð. Það er bara ekki boðlegt svona ítrekað. Við lausn eins vanda er þess vegna mikilvægt að horfa til heildarmyndarinnar. Þess vegna hlýtur að vera æskilegt að vinnu við ferjuáætlun verði hraðað eins og kostur er.