24.03.1909
Neðri deild: -1. fundur, 21. löggjafarþing.
Sjá dálk 214 í B-deild Alþingistíðinda. (1067)

1. mál, fjárlög 1910 og 1911

Björn Þorláksson:

Eg á hér nokkrar breyt.- og viðaukatill., sem eg skal leyfa mér að minnast nokkuð á.

Á þgskj. 293 hefi eg farið fram á, að Ingvari E. Ísdal verði veitt lán úr viðlagasjóði að upphæð 12 þús. kr. til þess að koma upp tréverksmiðju á Seyðisfirði gegn ábyrgð, er stjórnin tekur gilda. Þessi maður hefir áður komið upp slíkri verksmiðju fyrir aðstoð bæjarfélagsins á Seyðisfirði. Þessi verksmiðja var fullkomin að öllu leyti og hafði nóg að gera. En maðurinn varð fyrir því óhappi, að verksmiðjan brann, og þótt húsið og verkfærin væru vátrygt, beið maðurinn töluverðan skaða og sökum fátæktar hefir hann ekki getað komið upp verksmiðjunni aftur. Nú er því engin slík verksmiðja til á Austfjörðum og mundi hún þó standa betur að vígi þar en víðast annarsstaðar vegna þess, að samgöngur eru þar góðar og pantanir mundu afgreiðast fljótt. Hættulaust er og að veita þetta lán, þar sem stjórnin getur ráðið kjörunum. Þessi lánbeiðni er svo réttmæt, að eg býst við að háttv. þingdm. ljái henni fylgi sitt, þegar til atkv. kemur.

Annað atriðið, sem eg vildi minnast á, er till. á þgskj. 262 um fjárveiting til Eiðaskólans. Skólinn hefir staðið lengi, var stofnaður 1883, og þótt aðsóknin hafi oft ekki verið mikil, hafa þó oftast verið þar 10—12 piltar og stundum fleiri. Piltarnir hafa ekki einungis verið úr Múlasýslum, heldur margir úr Þingeyjarsýslum, Skaftafellssýslum og jafnvel úr fjarlægari sýslum landsins. Skólinn hefir gert mjög mikið gagn, bæði með eftirdæmi sínu og því, að frá honum hafa komið margir nýtir menn. En hann hefir aldrei getað notið sín fullkomlega, vegna fjárskorts og þess vegna aldrei haft efni á að byggja viðunandi skólahús, og húsaskortur hefir stöðugt staðið honum fyrir þrifum, þangað til nú, að bygt hefir verið nýtt hús.

Á þinginu 1905 voru gefin út lögin um bændaskólana á Hólum og Hvanneyri, og tillagið til Eiðaskólans minkað um 1000 kr. á ári. Þegar þm. komu heim og þetta fréttist, sló óhug á alla vini skólans, og var þá boðað til sameiginlegs fundar fyrir Múlasýslur og rætt um, hvað til bragðs ætti að taka, með því að það var augljóst, að það mundi erfitt fyrir Eiðaskólann að þrífast, þegar tillagið var minkað. Umræðurnar voru miklar og var það afráðið, að halda áfram kenslunni. Það sem réð þessum úrslitum var það, að menn sáu í hendi sinni, að yrði skólinn lagður niður, mundi Austurland bíða við það ómetanlegt tjón.

Vegna þess hvað þessi landshluti er afskektur, vaknaði áhugi á búnaðarstörfum og jarðabótum seinna þar en víða annarsstaðar, en þegar hér var komið, var þó slíkur áhugi vaknaður. Nú sáu menn, að búnaðaráhugi mundi stórum minka, ef dæmi skólans tapaðist. Sömuleiðis hefir alt af á Austurlandi verið skortur á mönnum til að vinna að jarðabótum, og sá skortur mundi hafa orðið enn tilfinnanlegri, ef skólinn hefði lagst niður, því hætt var við, að fáir mundu sækja skóla í aðra landsfjórðunga, og ekki var heldur hægt að gera sér von um, að fá menn úr öðrum landsfjórðungum til slíkra starfa, því flestir munu að loknu námi leita heim í átthaga sína og setjast þar að.

Skólahúsið nýreista á Eiðum hefir nú kostað yfir 30 þús. kr. og fullbúið mun það kosta nál. 40 þús. kr. Það er bygt úr steinsteypu, milli 20 og 30 álnir á lengd, og nál. 16 álnir á breidd. Kjallari er undir því öllu og tvílyft með vatnsleiðslu. Skólastofum mun vera þannig hagað, að rúm er fyrir 30 nemendur auk þess, sem þeir, sem sækja mundu búnaðarnámskeiðin, gætu fengið húsnæði í gamla skólahúsinu.

Af þessu má sjá, að Eiðaskólinn er nú þannig úr garði gerður, að hann fullnægir í aðalatriðum ákvæðum laganna frá 1905 um bændaskóla. En af þessu hefir leitt, að sýslan hefir orðið að taka stórt lán, til þess að geta staðið straum af skólanum. Skólahúsið hefir kostað 30—40,000 kr. og 1905 lækkaði landssjóðstillagið um 1000 kr. og að lokum, þegar amtssjóðirnir hættu að vera til, tapaði skólinn 600 kr. á ári. Af þessu leiðir, að skólinn skuldar nú. Samkvæmt áætlun er gert ráð fyrir að skuld hans nemi um 7000 kr. í fardögum 1910, auk byggingarkostnaðarins. Sýslufélögunum er því ofraun að komast úr þessu af, nema með talsverðum styrk, einkum þegar tillit er tekið til stórra útgjalda, er þau hafa orðið að ráðast í síðastliðin ár, til síma, brúa, sjúkraskýla o. fl.

Eg vona að háttv. þingd. skilji, að það er eðlilegt og óhjákvæmilegt, að leita styrks til landssjóðs. Eg vil því leyfa mér að styðja þá till., að skólinn fái að minsta kosti hálfan byggingarkostnað endurborgaðan og aukið tillag til reksturskostnaðar. Þetta tel eg sanngjarnt og eðlilegt. Hér er um að ræða eina skólann á Austurlandi.

Norðurland hefir t. d. þrjá skóla, nfl. gagnfræðaskólann á Akureyri, bændaskólann á Hólum og kvennaskólann á Blönduósi, og eg veit ekki betur, en að gagnfræðaskólinn og bændaskólinn fái alt sitt fé úr landssjóði, og auk þess nýtur kvennaskólinn mjög mikils styrks þaðan. Eg get ekki annað séð, en að Austurland væri mjög afskift, ef því væri neitað um nauðsynlegt fé til þess eina skóla, sem það hefir.

Í þessu sambandi vil eg geta þess að þrátt fyrir erfiðan fjárhag, þá hefir Eiðaskóli orðið á undan hinum skólunum að byggja.

Hið þriðja, sem styður styrkbeiðnina er það, að skólinn vinnur ekki einungis Austurlandi gagn, heldur hefir hann unnið, og mun vinna, öðrum landshlutum gagn. En auðvitað er það, að stærst er það gagn, er hann vinnur Austurlandi. Eg gæti nefnt marga bændur, sem unnið hafa mjög mikið að því, að bæta ábýlisjarðir sinar, og eg get líka talað þar með af eigin reynslu, af því eg hefi dálítið unnið; en aðalhvötin hjá mörgum eystra er frá Eiðaskólanum. Dæmi hans knúði mig til starfa, og svo mun vera með fleiri.

Fjórða atriðið, sem styður styrkbeiðnina, er það, að eg hefi tekið eftir því, og fyrir mörgum árum ritað grein um það, að Austurland, miðað við fólksfjölda, borgar meira í landssjóð en nokkur önnur héruð landsins. Eg tek hér eitt ár, árið 1907. Í bók þessari sem eg held hér á, er sundurliðaður reikningur landssjóðs fyrir s. á. Aðaltekjugreinir landssjóðs eru sundurliðaðar eftir sýslum og kaupstöðum, og sé það talið saman, sem þannig rennur í landssjóð frá Múlasýslum og Seyðisfjarðarkaupstað, verða það 170 þús., eða ? af öllum tekjum landssjóðs. Eftir þessu ætti að taka, því það er ósanngjarnt, að sá landshlutinn, sem geldur mest, fái minst úr landssjóðnum.

Eg ætla að geta þess strax, að eg veit, að margir þeirra, sem ekki vilja vera liðugir í garð skólans, munu segja, að nemendur séu nú furðu fáir, og því líti ekki út fyrir, að mikil þörf hafi verið á stóru húsi eða miklum útgjöldum. — Nú eru nemendur skólans 18, og eins og eg gat um áðan, hafa þeir aldrei fyr getað verið margir sökum húsnæðisleysis. Orsökin til þess, að nemendur eru ekki fleiri nú, getur verið sú, að menn vissu ekki nógu snemma, hvort skólinn yrði svo tímanlega tilbúinn, að hann gæti tekið á móti fleiri piltum, og full líkindi eru fyrir því, að aðsóknin muni aukast að stórum mun.

Eins og eg gat um áðan, fer tillagan fram á það eitt, að hálfur byggingarkostnaður sé greiddur úr landssjóði og reksturskostnaður skólans hækkaður að mun. Fjárlagafrumvarp stjórnarinnar lagði til, að 1500 kr. yrði veittar skólanum til reksturskostnaðar. Það er of lítið, og í till. er því farið fram á að hækka það upp í 3 þús. kr. hvort árið.

Þetta sýnist mér ekki hávær krafa; það er ekki nema tæpur helmingur af reksturskostnaði skólanna á Hvanneyri og Hólum, því þingið leggur nú til, að veittar séu rúmar 6000 kr. til hvors þeirra.