23.02.1909
Neðri deild: -1. fundur, 21. löggjafarþing.
Sjá dálk 657 í B-deild Alþingistíðinda. (1241)

87. mál, vantraust á ráðherra

Einar Jónsson:

Eg býst við að flestar ástæður meiri hlutans séu nú komnar fram. Ef rétt er álitið hjá mér, þá eru þær ærið léttar á metunum. En mér dylst ekki að það þurfi miklu meiri og gildari ástæður til þess að leggja út í þann leik, sem hér er leikinn í dag, því hann er þó óneitanlega alvarlegur og þýðingarmikill fyrir land vort og þjóð. Meiri hlutinn þarf að koma með rök. Þau eru ekki enn komin. Það er ilt að ráðherrann þurfi að víkja fyrir þessu. En það er ekki hætt við því að meiri hlutinn láti sannfærast at réttum rökum vorra manna, því að þeir eru ekki vanir því þeim meginn, eftir minni þekkingu. Það sem sýnir bezt að þá hefir vantað rök er orðið »vítavert« í till. Þegar þeim er sýnt fram á öfgarnar eru þeir að reyna að smeygja sér undan réttri þýðingu orðsins, og láta það þýða eitthvað minna en þeir hafa til ætlast, vilja nú láta það þýða aðfinsluvert. Það sýnir sig á öllu að þeir vilja ekki standa við þetta ósanngjarna orð vítavert. En þeir vilja þó um fram alt ekki hætta þessum leik. Sjálfur vil eg leyfa mér að bera það undir alla háttv. þm., sérstaklega hina nýju, hvort þeir hafi gert sér ljósa grein fyrir því, hvað þeir eru að gera, og afleiðingunum af gerðum þeirra.

Hver verður ráðherra? Hvort verður eftirmaðurinn jafngóður og sá, sem nú höfum vér? Hver getur svarað því? Ef það er ekki hægt að svara því, þá er grundvöllurinn valtur. En dýrt er það að setja slíkan embættismann á eftirlaun án þess nauðsyn krefji. Þó þessi ráðherra sé hinn fyrsti, sem þannig er skelt á eftirlaunin verður hann sennilega ekki sá síðasti, sem þangað kemst. Nei, það verður heill hópur af mönnum, sem fer á eftirlaun úr ráðherrasætinu, áður langt líður ef ákafinn á að ráða, en gildar ástæður ekki. Því að það á sjálfsagt langt í land, að eftirlaun verði afnumin. En sá maður á rétt á eftirlaunum, sem fer fyrir engan sakir. Og það er því varhugaverðara að hrinda manni, sem staðið hefir óaðfinnanlega í stöðu sinni, fyrir engar sakir og rakalaust úr embætti; það er ekki rétt að setja þann mann frá völdum á eftirlaun.

Öll þau atriði, sem fram hafa verið borin af meiri hlutanum hér í deildinni eru þegar hrakin, svo að eg þarf ekki að athuga þau. En eg vildi leyfa mér að telja upp þau atriði, sem andstæðingablöð stjórnarinnar hafa hrópað hæst um og gert mestar grýlur úr. Það er: Undirskriftamálið, skrælingjasýningin svo nefnda 1905, 500,000 kr. lánið, síminn og önnur fjáreyðsla t. d. konungskomukostnaðurinn o. fl. Eg veit ekki betur en að stjórninni verði ekkert ilt borið á brýn í nokkru þessu máli, Undirskriftargjálfrið er þegar hjaðnað niður, orðið að engu, og hrakið með öllu. Hvernig sem því máli hefir vikið við í fyrstu, þá er þó allajafna fengin gild sönnun fyrir því nú, að lengur kemur það eigi í bága við okkar fullan rétt, þar fyrir á okkar ráðherra skilið fyllstu þökk og heiður. Símann þekkjum við allir. Allir óska nú síma, en það er líka öllum ljóst, að honum fylgir kostnaður. En hvers vegna vilja menn hann þá? Af því að það þykir borga sig. Og nú þegar er hann orðinn arðberandi fyrirtæki, gefur af sér 17,000 kr. nettó í landssjóð. En þó er kostnaðargrýlan enn þá ótæft notuð. Þá er það sýningin. Hún minti mig á það, að það væri alveg sama, hvað ráðherrann gerði, það var af andstæðingunum alt talið jafn óhafandi og jafn vitlaust. Sakir stóðu svo. Ráðherrann var upphaflega í þessari sýningarnefnd, og þá strax var tekið látlaust að úthúða honum fyrir það. Svo sagði ráðherrann sig úr nefndinni, en þá varð það einkennilega, að þá var hann skammaður líka fyrir það. Blöðin fundu ekki ástæðu til að hætta. Hvort ráðherrann gerir eitt eða gerir það ekki, það er í andstæðinganna augum alveg jafn ámælisvert.

Þá eru það 500,000 kr. Það hefir verið skýrt frá því, að það lán er fyrst brúkað nú um áramótin. Þetta lán var núverandi stjórn í rauninni óviðkomandi, Þetta lán var útvegað áður en hún kom til valda. Og það sýnir einmitt sparsemi stjórnarinnar, hversu lengi hún hefir látið hjá líða að nota sér af því. En eg sé ekki ástæðu til að álasa stjórninni fyrir það, að þetta lán nú er komið inn á okkar pappíra, þegar full heimild var til þess hvenær sem vildi eftir 1903. Og það sýnir sig að peningaforði landssjóðs nú er að eins 300,000 kr. minni nú en þegar núverandi ráðherra tók við, þrátt fyrir hin mörgu og nytsamlegu fyrirtæki, sem stjórnin hefir komið í verk.

Um konungskomuna er þegar talað, en hún var samþykt af þingmönnum og nefndinni gefin full heimild til að brúka svo mikið fé, sem hún áliti þörf. En þó að eitthvað þar hafi farið miður en skyldi og máske nokkuð gengið í súginn, er það ekki stjórnarinnar sök, heldur móttökunefndarinnar.

Háttv. þm. N.-Ísf. (Sk. Th.) lýsti því yfir, að ferðalög ráðherra í sumar til þess að berjast fyrir frumv. hefði alstaðar vakið megna óánægju. En það er mér kunnugt um, að það ferðalag vakti ekki alstaðar óánægju. því var víða tekið með ánægju og menn vildu mjög gjarna heyra þær skýringar á sambandsmálinu, sem ráðh. hefði að flytja. Bæði hann og nefndarmennirnir komu þangað og þangað af því, að þeir voru beðnir þess.

Eg vil þá ekki lengja umræðurnar meira, en verð að lýsa ánægju minni yfir því, að ástæður fyrir fráför ráðh. eru svo litlar og léttvægar frá mótflokksins hendi, enda þó alt mögulegt sé til tínt.