26.04.1909
Neðri deild: -1. fundur, 21. löggjafarþing.
Sjá dálk 849 í B-deild Alþingistíðinda. (1341)

7. mál, háskóli

Framsögumaður (Jón Þorkelsson):

Þetta mál er komið hingað til deildarinnar frá háttv. Ed. og þar lagði stjórnin frumv. þetta fram. Frágangurinn á því er þó svo, hvað mál og stíl snertir, að nefndin hefir fundið ástæðu til þess að víta það verklag. En af því nefndin sá sér ekki fært, vegna tímaskorts, að gerbreyta frumv., þá vill hún leggja það til við háttv. deild, að hún samþ. frumv. óbreytt, sökum þess að vér teljum, að máli þessu megi ekki annað en ráða til lykta nú á þessu þingi.

Hvað efni frumv. snertir, þá er nefndin samdóma Ed. í öllum aðalatriðum; þó þykir henni vanta tilfinnanlega ákvæði í frumv. þess efnis, að engir hafi rétt til embætta á Íslandi aðrir en þeir sem tekið hafa próf við háskóla í Reykjavík í öllum þeim greinum, sem kendar eru við hann. Eg verð að álíta það lífsskilyrði fyrir stofnun þessu, að þessi ákvæði verði sett í lög, því háskóli vor hefir annarskostar ekkert bolmagn til þess að standast samkepni við aðra stærri stofnun, Kaupmannahafnarháskóla, sem alt til þessa hefir haft heldur takmarkalítið leyfi til þess að klekja út embættismannaefnum handa landinu.

Nefndin áleit þó, að það mætti hjálíða að sinni að gera fyrirskipanir í þessa átt, ef undin væri bráður bugur að málinu á næsta þingi. Eg hefi því leyft mér að koma fram með á öðru skjali þingsályktunartillögu þess efnis, að stjórnin láti það ekki dragast úr hömlu að undirbúa og koma fram með frumv. í þessa átt.

Eg skal af greindum rökum ekki fjölyrða meira um frumv. þetta að sinni. En það gæti verið ástæða til þess að fara í stuttu máli yfir sögu þessa mikla máls hér á þingi og hér á landi, nú þegar svo langt er komið, að þær lyktir eru að verða á því, sem lengst hafa verið þráðar. Mér er þetta og þeim mun ljúfara, sem eg hefi verið nokkuð við það riðinn fyrrum, bæði hér á þingi og utan þings, að reyna að hrinda því áleiðis, þó að nú sé orðið langt á það að minnast. Mér er kært, að það hefir fallið í minn hlut að standa fyrir svörum í þessu máli nú á síðasta stigi þess til fullkomins framgangs, þegar því er að skila til óskalands.

Strax á hinu fyrsta þingi voru 1845, kom fram krafa frá stúdentum í Kaupmannahöfn, borin fram af Jóni Sigurðssyni, um það, að landið fengi þjóðskóla fyrir allar stéttir manna í landinu. Fyrsti árangurinn af þessari kröfu var prestaskólinn, sem stofnaður var skömmu seinna (1847).

Erfiðara gekk það að fá læknaskólann, og þó komst hann hér á stofn 1876, eftir að Jón landlæknir Hjaltalín hafði áður um mörg ár haldið uppi kenslu í læknisfræði hér á landi og útskrifað marga lækna. En langtorsóttast reyndist að fá lagaskóla settan á landi hér. Frumv. um stofnun hans var neitað staðfestingar hvað eftir annað í nær hálfa öld. Og þó er hann nú fenginn líka.

Á alþingi 1881 bar Benedikt Sveinsson í fyrsta sinn fram frumv. til laga um stofnun háskóla. Okkur, sem þá vorum ungir menn, og þá staddir hér á áheyrendapöllunum, er enn þá minnistætt, hve forkunnar vel honum mæltist þá. Á því þingi komst málið í nefnd en lengra ekki. Á næsta þingi bar sami maður fram frumv. til laga um stofnun hans að nýju. En af einhverri hégilju — líklega helzt sökum þess að það mundi þykja of veglegt handa Íslendingum — gat þingið ekki felt sig við að nefna þessa væntanlegu stofnun háskóla, heldur var hún nú kölluð »landsskóli«, og var frumv. samþ. í þessu formi á þinginu, en náði ekki staðfestingu konungs. Árið 1885 var enn borið fram frumv. um þetta efni. Var það nú gert í Ed. af Benedikt Kristjánssyni, en var þá felt í þinginu.

1891 bar Benedikt Sveinsson enn fram frumv. um þetta efni í Nd., en það fékk þá sömu afdrif sem næst á undan og var felt. Loks var á alþingi 1893 afgreidd lög um stofnun háskóla hér á landi, en þau urðu að sæta sömu afdrifum, sem fleiri lög þingsins á þeim tímum, og var því synjað konungsstaðfestingar. Eftir það hreyfði þingið þessu máli ekki í mörg ár.

En utan þings og á meðal þjóðarinnar var málinu þó haldið vakandi enn um hríð. Háskólasjóðurinn var stofnaður, og konur jafnt sem karlar studdu að því og gáfu fé til hans. Lítið eitt var gefið til sjóðsins frá útlöndum, og varla svo teljandi sé, nema Þýzkalandi; gekst dr. K?üchler fyrir því. Reyndist hann jafnan einhver hinn bezti stuðningsmaður málsins, og ritaði rækilega um það í helztu tímarit Þjóðverja.

Á seinasta alþ. var samþ. þingsál.till., sem 2. þm. Rvk. Guðmundur Björnsson bar fram, þess efnis, að skorað var á stjórnina að leggja fyrir næsta þing frv. til laga um stofnun háskóla í Reykjavík. Skal það hinum fráfaranda ráðh. vorum til heiðurs sagt, að hann tók svo sköruglega undir það mál, að »hérna liggur bevísið«, að hér er nú frumv. komið, lagt fyrir þingið af landsstjórninni í nafni og umboði konungs.

Nefndarálitinu höfum vér nú látið fylgja skjöl þau og skýrslur, sem fyrir hendi voru viðvíkjandi »Háskólasjóðnum«, svo sem þau sér líkast herma. En þó að eg hafi reynt að halda þeim plöggum saman, mun þó eitthvað af þeim glatað, og sumt hefir aldrei í mínar hendur komið.

Mál þetta er svo afar merkilegt og þýðingarmikið, að nefndin getur ekki annað en ráðið deildinni til þess að gera það að lögum þegar á þessu þingi. Lögin verða að vera til þegar þingið sér sér fært vegna fjárhagsins að veita fé til stofnunarinnar, sem er svo afar-mikil nauðsyn á fyrir þjóðmetnað vorn og þjóðþrif öll.

Í sambandi við nauðsyn þessa máls má minnast á það, í hvaða ástandi þær stofnanir eru, sem kallaðar eru hinar æðri mentastofnanir landsins. Þeim hefir á engan hátt verið sá sómi sýndur, sem þær eiga skilið. Þær eru annaðhvort húsnæðislausar eða þá í alsendis ósæmilegum húsakynnum, og allir vita að samkeppni Kaupmannahafnarháskóla við þær er ótakmarkað. Prestaskólinn hefir nú staðið meira en 60 ár, og að öllu leyti getað nægt okkur hvað guðsorð snertir, en eigi að síður hefir Kaupmannahafnarháskóla stöðugt verið leyft að klekja út prestsefnum handa okkur, og svo stendur enn. Á þessum stofnunum öllum þarf að verða meginbreyting. Það þarf að lyfta þeim, svo að þær geti lyft þjóðinni á æðra stig allrar góðrar menningar og fullkomnunar. Og stofnun háskóla hér á landi er rakin leið til þess að svo megi verða.

Af framangreindum ástæðum öllum vil eg fastlega ráða háttv. deild til þess að samþ. frv.