16.03.1909
Neðri deild: -1. fundur, 21. löggjafarþing.
Sjá dálk 1558 í B-deild Alþingistíðinda. (2131)

71. mál, eiðar og drengskaparorð

Flutningsmaður (Jón Þorkelsson):

Frumvarp þetta er komið hér fram fyrir tilmæli nokkurra góðra manna.

Það vantar ákvæði um það í lögum vorum, hvernig þeir skuli vinna eið, sem ekki eru í neinu kristilegu trúarfélagi eða ekki kannast við guð. — Mennirnir geta þó sjálfir verið merkir orða sinna fyrir það; og þeim getur verið nauðsyn á að staðfesta mál sitt sem hverjum öðrum.

En eins og nú er háttað, er þeim nauðugur einn kostur að vinna eið sinn við guð, eða þeir fá ekki að vinna eið ella.

Af því að fyrirskipanir um eiða eru orðnar úreltar — og auk þess af dönskum rótum runnar (frá 22. septbr. 1846), þá þótti rétt að frumv. þetta yrði víðtækara og næði einnig til eiðstafs kristinna manna.

Orðavalið er gott í hinni fornu löggjöf vorri, en hefir stórum hrakað jafnan síðan, því hefir farið aftur um svip og bragð, sem nú er hvorttveggja mjög auðvirðilegt.

Þingið hefir allsjaldnast tök á að ganga svo frá lagafrumv. sínum, að þeim sé ekki í mörgu ábótavant.

Þessum ákvæðum um eiða hefir, eins og áður er nefnt, alt af verið að fara aftur; í lögunum frá 1846 eru þau einna sviplausust.

Þá er þó meira bragð að ákvæðunum í lögum Kristjáns 5., sem eru frá 17. öld. Þau eru að minsta kosti nógu stórorð. En fallegri að öllu eru eldri eiðsútskýringarnar íslenzku.

Vil eg með leyfi hæstv. forseta lesa upp úr þeim nokkrar klausur:

»Hver sem sver rangan bókareið, sá gerir þrjá hluti sem hér segir:

1. »Fyrst svo sem hann segi, að allir þeir góðir hlutir og orð, sem á öllum bókum eru rituð, verði honum aldrei til hjálpar né nytsemdar, hvorki ný lög né forn, þau sem guð hefir skipað, ef hann lýgur í þessum sínum eiðstaf«.

Þá er og önnur setningin mergjuð og minnisstæð þeim, sem gera vilja hæst sannindi á máli sínu, en hún er á þessa leið:

2. »Sá er annar hlutur, að þá hann leggur hendur sínar á bókina og heldur á henni, er sem hann segi, að öll þau góðverk, sem hann hefir gert, verði honum aldrei til gagns og nytsemdar í guðs augliti, ef hann segir ekki satt í þeim sínum eiðstaf, því hönd táknar góðverk«.

Enn segir svo að niðurlagi um þá, er rangt sverja:

3. » . . . sá skal útlægur af landinu til Noregs um 3 vetur og eigi dómsætur né vitnisbær, og enginn má honum vitni bera, nema í lífs nauðsyn, og með þess manns leyfi, er kóngs vald hefir í hendi, svo og er sá sekur 4 mörkum við kóng, og aldrei þá þykir hann jafngóður drengur«.

Hjá Kristjáni 5. er meðal annars þetta að lesa:

»Hver sú manneskja, sem nú er svo óguðleg og sjálfri sér illviljuð, að hún sver rangan eið, eður ekki heldur sinn svarinn eið, hún syndgar í slíkan máta sem hún segði: ef eg sver ranglega, þá straffi mig guð faðir, guð sonur og guð heilagur andi, að guðs himneska föður sköpunarverk, þá hann skapaði mig og alla menn eftir sinni mynd, þar að auk öll hans föðurleg gæzka, náð og miskunn, komi mér ekki til gagns, heldur að eg sem einn þverbrotinu og harðsvíraður yfirtroðslumaður og syndari, verði eilíflega straffaður í helvíti«.

Margt er þar fleira sagt — og kveður ramt að.

Í eiðstöfum þeim, er fylgja hinum elztu handritum Jónsbókar er orðalagið miklu fallegast og smekkvíslegast.

Hér var einu sinni bragð og smekkur í stílsmátanum, en öllu hefir þessu nú mjög hrakað.

Mörg ákvæði um eiða eru að fornu í einu móti steypt, þótt um einstök efni séu.

Bókareiður hélzt alt til þess er lög Chr. V. voru hér lögleidd. Eg hafði hugsað mér í fyrstu, að bókareiður yrði tekinn upp í frv. þetta, en einn lagamaður hér benti mér á, að erfiðleikar mundu á því verða dómurum að reiða ritninguna með sér í þingaferðir og réttarhöld fyrir stærðar sökum. Raunar sýnist ekkert á móti því í sjálfu sér að hafa til þess útlenda smábiblíu; þær eru oft svo út gefnar, að vel má stinga þeim í vasa sinn, án þess að nokkur bagi sé að.

Fyrrum tíðkuðust allmjög lögkrókar í málssóknum og undanskot í eiðum; voru við því lagðar harðar refsingar. Þarf ekki annað en minna á eið Víga-Glúms, er hann vildi sverja af sér vígið, en sór það á sig, og varð sekur um. Sömuleiðis er Sturla Sighvatsson náði Gizuri jarli á sitt vald og vildi fá hann sér trúan; þá spurði Gizur, sem sennilega hefir ekki verið um að binda trúnað sinn við þann mann, hvort hann skyldi vinna honum eið norrænan eða íslenzkan. Ekki er mönnum nú kunnur munur þessara eiða; en svo fór, að Gizur vann norrænan eið, og er ekki ólíklegt, að hann hafi verið með einhverjum undanskotum.

Til eru og fyrirmæli gömul um, hverir megi vinna eiða, frá alþingi 1265, er héldust langa hríð. Þar segir svo:

»Enginn yngri maður en 16 vetra skal eið vinna án frænda ráða.

Engin húsfreyja án leyfis bónda síns.

Enginn lærður maður nema formaður hans leyfi.

Enginn nema fastandi og eigi í svívirðilegum stöðum.

Eigi hrapallega né með orðkrókum.

Eigi frá níuviknaföstu og fram um páska.

Eigi frá jólaföstu og fram um geisladag.

Eigi á ymhrudögum.

Eigi á gagndögum.

En ef sver rangan eið eður ólöglegan, svari sem fyrir einfaldan hórdóm«.

Eg skal ekki fara lengra út í þetta mál. Þingd. mun sjá, að frv. stefnir að betra skipulagi um þessi efni. En þótt frumv. sé vandað, þá kann þar þó athuga við að þurfa; vil eg því stinga upp á 5 manna nefnd í málið.