23.04.1909
Neðri deild: -1. fundur, 21. löggjafarþing.
Sjá dálk 1732 í B-deild Alþingistíðinda. (2232)

111. mál, Landssjóðshluttaka í Thorefélaginu

Framsögumaður meiri hlutans (Björn Kristjánsson):

Hér hefir mikið verið sagt og margar ágætar ræður haldnar verið frá hálfu meira hlutans. Bæði háttv. þm. Dal. (B. J.), þm. N.-Þing. (B. S.) og þm. Snæf. (S. G.) hafa svarað svo minna hlutanum, að eg hefi þar litlu við að bæta.

Háttv. 2. þm. N.-Múl. (J. J.) fann ástæðu til að taka enn til máls, þrátt fyrir það, að hann lýsti yfir því í gær, að hann mundi ekki slíta sér út á frekari umræðum. Úr því að hann hefir samt gert það, mun eg athuga orð hans nokkuð.

Öll framkoma hins háttv. þm. bendir á það, að hann muni vera mjög sterkur málsvari hins Sameinaða hér á þingi. Hann er að skýra mér frá því, hvað umboðsmaður Sameinaða félagsins hafi sagt á nefndarfundi, þrátt fyrir það að hann (þm.) kom ekki á nefndarfundinn fyr en undir fundarlok. (Jóhannes Jóhannesson: Það er ekki rétt). Eg hefi vitni að því, að svo er; mun það hafa stafað af því, að háttv. þm. var þá illa fyrirkallaður.

Það sem háttv. þm. var að tala um, að Thorefélaginu væri innan handar að auka hlutina utanlands, ef það væri ekki á heljarþröminni, sýnir, að þm. hefir ekki hugmynd um verzlun eða viðskifti. Hann má skilja það, að mörgum er það ekki að skapi að missa yfirráð sín í smáum félögum með því að láta þau ganga upp í stór hlutafélög. Ef hr. Tulinius vildi mynda stórt hlutafélag, mundi hann missa yfirráðin yfir eignum sínum, sem hann hefir í hinu smærra félaginu og þar sem hann ræður yfir því. En það gefur hann ekki um, og getur hver skilið það, sem nokkurn snefil af viti ber á verzlunarmál. Það eru líka dæmi til þess, einmitt nýtt dæmi, að maður, sem átti allar eignir sínar í einu félagi og var í stjórn þess, var rekinn úr stjórninni og misti þannig yfirráð eigna sinna, einmitt við það að félagið var stækkað. Menn forðast það í lengstu lög að gera stór félög úr smáum félögum, ef menn eiga mikið af eignum sínum í smærri félögunum, enda er það eðlilegt; það mundi hver hygginn maður gera.

Háttv. þm. sagðist vilja halda fram kröfum um góðar samgöngur og ávítar meiri hlutann fyrir aðgerðaleysi á þinginu. En hvað hefir hann gert til þess að útvega góðar samgöngur? Hafi hann nokkuð gert í þá átt í vetur, hefir hann að minsta kosti ekki gert það á nefndarfundum, því að þar hefir hann harla sjaldan látið sjá sig, sjálfsagt vegna þess, að hann hefir þá verið forfallaður.

Það var talað um það í nefndinni, að umboðsmaðurinn fengi aðvörun, ef nefndin óskaði frekari skýringa. En nú hefir nefndin ekki óskað neinna skýringa, því að ef hann hefði haft eitthvað annað að bjóða, er hann var að spurður, mundi hann þá þegar hafa skýrt frá því.

Háttv. þm. sagði, að nefndin kæmi ekki með nægar upplýsingar, og þær upplýsingar, sem hún gæfi, kæmu frá Thorefélaginu. En hvað gerir hann? Hvaðan fær hann upplýsingar? Hann fer beint úr þinghúsinu í næsta hús til umboðsmanns Sameinaða félagsins og fær þar upplýsingar þær, er hann byggir alt á. Hann taldi nauðsynlegt, að málið væri vel undirbúið; eg er honum samdóma um það, og það er alveg undirbúið með öllu, eftir því sem annars er unt. Og upplýsingar meira hluta nefndarinnar eru fult svo góðar sem upplýsingar þær, er hann hefir frá umboðsmanni Sameinaða félagsins.

Háttv. þm. hefði helzt ekki átt að nefna það, að tilboð þetta hefði verið gert á bak við fráfarandi stjórn. Honum hefði mátt vera kunnug meðferð stjórnarinnar á Thorefélaginu undanfarin ár. Það er kunnugra en frá þurfi að segja, hversu stjórnin hefir breytt við það félag; það vita bæði eg og þeir háttv. þm., sem hér hafa setið á undanförnum þingum. Ef herra Tulinius hefði treyst fráfarandi ráðherra, mundi hann hafa borið tilboðið undir hann. En einmitt af því að hann treysti honum ekki sem ráðherra, bar hann það ekki undir hann.

Háttv. þm. benti á, að það hefði ekki mikið að þýða fyrir sjálfstæði landsins að taka þessu tilboði. Þó hefir hvorki hann né aðrir reynt að hrinda því, sem eg sagði í gær og sýndi með tölum, að með því að taka þessu tilboði mundum vér smámsaman spara hálfrar miljónar króna skatt, sem árlega legst á oss við það, að vörur vorar eru fluttar yfir Danmörku. Það hefir bæði hann og aðrir andmælendur tilboðsins forðast að nefna eins og heitan eldinn.

Enn eru það ein ósannindin, að samþykt hafi verið í nefndinni að skora á ráðherra að síma til Kaupmannahafnar til að vita, hvort fást mundi hið venjulega tillag ríkissjóðs til strandferðanna. Því var hreyft í nefndinni, en einmitt seinustu dagana — og það ætti þó háttv. þm. að muna — var horfið frá því, vegna þess að mönnum þótti sem það gæti orðið til þess að gefa Dönum undir fótinn um að veita féð ekki.

Háttv. þm. sagði, að ef félagið væri svo traust sem látið væri, mundi því vera innan handar að fá fé úr útlendum bönkum til þess að geta rekið atvinnu sína í stærra mæli. Eg get sagt h. þm. það, að mér hefir verið boðið stórt lán í útlöndum með góðum kjörum, 4% og gjalddagalaust, en eg hefi ekki viljað þiggja það, vegna þess að eg hefi ekki viljað taka á mig meiri skuldbindingar, en eg hefi séð mér fært að bera. Sama er hjá félaginu; það vill nota lánstraust sitt með skynsemi og varkárni. Lántökur félaga verða þó ávalt að standa í sæmilega réttu hlutfalli við stofnfé þeirra.

Þá virðist það vera keimur af því, að háttv. andmælendur þessa frumv. séu vinir Sameinaða félagsins, að þeir þreytast ekki á að taka upp aftur og aftur, hver á fætur öðrum, að Sameinaða félagið hafi með ransóknum — því að það hefir gert ransóknina — komist að því, að viðskifti vor við Þýzkaland nemi eigi meira, að því er kemur til vöru fluttrar þaðan yfir Danmörku hingað, en nokkurum vagnhlössum. Hér er vísvitandi verið að draga fjöður yfir sannleikann. Það má sanna, að nema mundi mörgum skipsförmum vörur frá Þýzkalandi, sem fara hingað. Af vefnaðarvöru hingað fluttri koma efalaust ? frá Þýzkalandi. Sú vara út af fyrir sig nemur mörgum skipsförmum. En als nemur vefnaðarvara hingað flutt frá útlöndum að verði á 3. miljón króna. Af þessu geta menn séð, hvort ekki er flutt meira hingað frá Þýzkalandi en nokkurir vagnar. Enn fremur eru efalaust ¾ allrar járnvöru, sem hingað flytst frá Þýzkalandi, og sér hver maður sjálfur, hvort ekki muni það nema meiru en nokkurum vögnum. Þessar skýringar hinna háttv. þm. eru því fjarstæður.

Háttv. 2. þm. N.-Múl. (Jóh. J.) sagðist ennfremur sannfærður um, að ef Sameinaða félaginu yrði veitt ½ miljón króna, mundum vér hljóta góðar samgöngur. Það getur verið. En vill þá þm. tryggja oss yfirráðin yfir útgerðinni að öllu leyti? Það væri fróðlegt að heyra.

Ekki hafði eg borið neinar brigður á það, að kælirúmið í Botníu væri nógu stórt, svo sem háttv. þm. var að tala um. Eg sagði, að það gæti ekki kælt nóg fyrir oss Íslendinga kjöt og fisk. Það er alt annað, þótt það hafi nóg kælimagn til að flytja smjör frá Esbjærg til Englands. Aðalhugsunin með frumv. er að tryggja kælirúm í skipum héðan fyrir útflutt kjöt og fisk. Á það hefir ekki verið nægileg áherzla lögð. Nú er mestalt kjöt, sem flutt er frá landinu, flutt saltað til Noregs, en þar er lagður tollur á það, 10—12 kr. á tn., að mig minnir. Hver segir nú nema Norðmenn kunni að hækka tollinn? Hvernig værum vér þá settir ef þeir hækkuðu tollinn upp í t. d. 20—24 kr. á tn.? Vér eigum að reyna að koma vörunum þangað sem enginn tollur er á þær lagður, t. d. Englands og Danmerkur. Englendingar leggja sér ekki til munns saltkjöt; þeir eta alt kjöt ósaltað. Ef vér gætum nú flutt þó ekki væri meira en af öllu kjöti, sem flutt er úr landinu, til Englands, mundum vér bæði að því leyti hafa meira upp úr því og sömuleiðis mundi þá saltkjötið hækka í verði í Noregi, eftirspurnin þar mundi aukast.

H. þm. sagði að ekki væri að marka, þótt Thorefélagið borgi sig — hann er nú farinn að játa, að það borgi sig — vegna þess að það gæti hagað siglingunum eftir eigin höfði og þurfi ekki að haga sér eftir þörfum landsmanna. Þetta er rétt. En benda vil eg háttv. þm. á það, að hinu Sameinaða félagi er veittur opinber styrkur, einmitt til þess að geta siglt á þær hafnir, sem þörf landsmanna krefur og ekki mundi borga sig að sigla til á annan hátt. Og til þess er ekki og verður ekki ætlast, að Thorefélagið geri það fremur styrklaust en hitt félagið.

Eg vildi nú gjarnan spyrja háttv. þm., hvort hér væri þó ekki vegur til að bæta markaðinn.

Nú á þessum síðustu tímum hafa verið gerðar næsta harðsnúnar tilraunir til þess að veikja lánstraust íslenzkra kaupmanna í Danmörku. Er nú þetta ekki einmitt leið til þess að gera Íslendingum mögulegt að fá lán annarsstaðar fyrst afstaðan gagnvart Dönum í þessu tilliti er nú ekki orðin betri en raun er á?

Þetta fyrirtæki, sem hér er um að ræða, kostar ekki meira en 425,000 kr. sem borgast skal á 20 árum, með jöfnum afborgunum. Ekki virðist það neitt ægilegt.

Vér höfum varið stórfé til vegagerða, aðallega til þess að afla okkur þæginda. Á 10 árum höfum vér varið til þess kr. 1.365,400. Þá höfum vér einnig látið af hendi gríðarmiklar fjárhæðir til ritsíma 866 þúsund kr. Hvaða gagn höfum vér haft af því? Vitanlega þægindi og lítið annað.

Eg hefi verið kaupmaður síðan síminn komst á og að eins þrem sinnum símað eftir vörum, ekki vegna þess, að þess væri brýn þörf, heldur að eins vegna þæginda.

Það þýðir annars ekki neitt að þrátta meira um málið að sinni, það hefir að minni hyggju skýrst þó svo við þessa umræðu, að eg hygg, að hver samvizkusamur maður muni geta verið kominn að þeirri réttu niðurstöðu. Auðnist málinu að komast til 2. umr., sem eg vona, getur það þó ef til vill skýrst enn þá betur.