03.05.1911
Neðri deild: -1. fundur, 22. löggjafarþing.
Sjá dálk 1064 í B-deild Alþingistíðinda. (1265)

108. mál, stjórnarskipunarlög

Jón Jónsson (N.-Múl.):

Eins og kunnugt er, er aðalágreiningurinn í þessu máli um skipun efri deildar. Aðrir vilja, að deildin sé svo skipuð, að engin hætta sé á að hún tálmi um skör fram framgangi áhugamála þjóðar­innar og verði í sem mestu samræmi og samvinnu við neðri deild. Hinir vilja og telja nauðsynlegt að hafa þar stöðvunarafl, íhald, er komi í veg fyrir að þjóð og þing hlaupi á sig í löggjafarmálum, vilja heldur að málum verði skotið á frest en eiga það á hættu, að þingið geri gönuhlaup. Hér er því að ræða um verulegan stefnumun: framsókn annars vegar, en íhald hins vegar. Hvorirtveggja hafa mikið til síns máls. En mikil áhrif mun það hafa á gang málanna framvegis, hvor þessi stefna verður ofan á.

Eg hallast eindregið að skoðun þeirra manna, sem vilja að efri deild sé frjáls­lega skipuð. Allir voru orðnir dauðþreyttir lagasynjunum meðan dómsmálaráð­herrann danski var ráðherra Íslands. Og að kjósa efrideildarþingmenn hlut­fallskosningum um land alt til 12 ára í senn, hvort sem þing er rofið eða ekki á því tímabili, gæti leitt til einræðis í deildinni og gerræðis við neðri deild um ýms mikilsvarðandi þjóðmál. Það er því hætta á, að mörg góð mál og þjóðleg yrðu dauðadæmd í efri deild, auk þess sem slík skipun deildarinnar gæti orðið til ills, þegar um stjórnarskifti væri að ræða.

Hins vegar held eg menn geri of mikið úr kostunum, t. d. því, að deild­armenn verði víðsýnni, lausir við hreppapólitík og hlutdrægni. Eg held nú, að hreppapólitíkin verði ekki útilokuð með neinu kosningafyrirkomulagi. Þetta fer aðallega eftir hugarfari og hugsunarhætti þingmanna. Það þekkjum við af reynslunni. Og við skulum segja að það komi í ljós, að eitt eða tvö kjördæmi hafi með einróma fylgi komið þingmanni að til efri deildar. Mundu þau kjördæmi þá, ekki þykjast eiga heimtingu á fylgi þingmannsins við áhugamál sín? Auk þess vitum við, að þingmenn draga fremur taum þeirra héraðanna, sem þeir eru búsettir í, hvernig sem þeir eru kosnir. Nei, hugs­unarháttur manna þarf að breytast, til þess að hreppapólitíkin hverfi.

Eg get ekki að því gert, að mér stend­ur stuggur af þessu stöðvunarafli efri deildar, sem háttv. þingmenn eru að tala um. Eg vil þó hafa þingið í tveimur deildum, hygg að málin verði betur at­huguð þannig en í einni málstofu. En eg vil hafa báðar deildirnar frjálslega skipaðar. Breyt.till. 1. þm. Rvk. (J. Þ.) o. fl. eru miðlunarvegur í þessu máli, og virðist mér báðir málsaðilar ættu að taka höndum saman um þær til samkomulags. Eg á við að 7 þingm. séu kosnir hlutfallskosningum um land alt til efri deildar, en 7 velji neðri deild úr sínum hóp, kosnum í kjördæmum út um land, og svo, að kjörtímabilið sé 6 ár. Eg býst ekki við að geta greitt atkvæði með þessu máli, ef tillögur þess­ar falla, og svo mun vera um fleiri þm. Neita eg því þó harðlega, að hér ráði nokkur undirhyggja, heldur er það kjarni málsins.

Mig furðar, að meiri hl. nefndarinnar skyldi gugna svo fyrir háttv. efri deild og fallast á að útiloka vinnuhjú frá kosningarrétti. Þeir, sem nokkuð þekkja til um hjúahald, ættu að sjá, að hjúin þurfa ekki annað en fara í lausamensku til að öðlast kosningarrétt, enda mundu þau ekki spara það. En þá er það augljóst, hve sanngjarnt það er af þinginu og holt fyrir þjóðina að þvinga menn þannig óbeinlínis út í lausamensku. Þetta er svo einfalt mál, að út í það þarf ekki að fara frekar. Eg er alveg hissa á efri deild í þessu efni.