06.08.1912
Efri deild: 17. fundur, 23. löggjafarþing.
Sjá dálk 251 í B-deild Alþingistíðinda. (288)

15. mál, útrýming fjárkláðans

Jósef Björnsson (framsögumaður):

Nefndarálitið í þessu máli hefur nú legið fyrir deildinni nokkra daga, og þar er gerð ítarleg grein fyrir skoðunum og tillögum nefndarinnar, svo að jeg get verið fáorður.

Nefndin var öll á sama máli um það, að tilgangur frumv. væri góður, og að það væri sprottið af eðlilegum rótum. Vitanlega er tilgangurinn sá, að koma kláðanum fyrir kattarnef, að fá þessum vogesti útrýmt úr landinu. Landsmenn hafa lengi verið sammála um þetta, frá því kláðinn gerði fyrst vart við sig hjer á landi. Þeir hafa altaf viljað fá kláðanum útrýmt, viljað losna við hann. En það hefur til þessa ekki tekizt. Margt ber til þess, en það veldur sjálfsagt mestu í þessu efni, að menn hafa ekki náð rjettum tökum á sjúkdómnum eða ekki beitt rjettum aðferðum til að losast við hann, eða ekki fylgt þeim fram nógu rækilega.

Menn hafa farið tvær höfuðleiðir til þess að ná þessu takmarki, útrýming fjárkláðans.

Menn minnast þess, að hjer áður fyrri var allur þorri manna á því, að bezta ráðið til útrýmingar kláðanum væri að skera niður alt kláðagrunað fje. Það mætti og virðast svo, að slíkt væri gott ráð til að geta útrýmt kláðanum. En reynslan hefur sýnt, að þetta ráð dugði ekki. Niðurskurður sá, er beitt var aftur og aftur, útrýmdi ekki kláðanum. Hann kom upp á ný, þótt veikt fje og grunað væri skorið niður. Þetta stafar af því, að örðugt er að grafa fyrir allar rætur sjúkdómsins. Þótt niðurskurðaraðferðinni væri beitt, hefur kláðamaurinn alt af leynzt og gert vart við sig síðar vegna vantandi tryggilegrar sótthreinsunar.

Á síðari tímum hefur aðferðin verið önnur. Menn hafa beitt lækningum, og má segja, að menn hafi þar farið tvær leiðir; lækningaaðferðirnar hafa skifzt í tvo flokka.

Fyrri aðferðin er sú, að ráðast á kláðann á þeim svæðum, þar sem hans verður vart, eða grunur er á, að hann sje. Þessi stefna kemur glögt fram í lögum nr. 40, 8. nóv. 1901, þar sem amtmönnum er heimilað að fyrirskipa baðanir á kláðagrunuðum svæðum, honum til útrýmingar. En sú stefna ríkti ekki lengi, því að með lögum nr. 41, 13. nóv. 1903, var fyrirskipuð böðun alls fjár á landinu. Nú var ekki látið nægja að ráðast á grunuðu svæðin, heldur skyldi alt landið tekið fyrir, enda var þá kláði í öllum hjeruðum landsins, þótt það væri mismikið. Þó var þá eigi ætlazt til, að tvíbaðað yrði nema kláðagrunað fje. og þessu var fylgt í framkvæmdinni.

Í því frumv., er hjer liggur fyrir og nefndin hefur haft til meðferðar, er farið fram á, að tvíböðun fari fram á öllu sauðfje á landinu í því skyni, að lækna kláðann og útrýma honum alstaðar í einu. En ætti þetta að komast í framkvæmd, er þess fyrst að gæta, að slík tvíböðun hefur mikinn kostnað í för með sjer, svo mikinn kostnað, að ekki er rjett að ráðast í slíkan kostnað, nema ríkar ástæður knýi til þess. Ef ekki væri þó annar agnúi á þessu en kostnaðurinn einn, er einsætt, að ekki dygði að kynoka sjer við slíku; ef full trygging væri þá fyrir því að kláðinn hyrfi úr landinu, að það tækist að vinna á honum að fullu og öllu með þessum tvíböðunum um land alt, þá væri þó full ástæða til að hverfa að þessu ráði. En það efast nefndin um. Þótt þessi tvíböðun, sem gert er ráð fyrir í frumv., færi fram á öllu landinu á einum vetri, telur nefndin það tvísýnt, að það tækist að útrýma kláðanum svo, að hann geti hvergi nokkurstaðar leynzt á landinu, og gert seinna vart við sig. Þótt það væri hægt að drepa allan maur, er á fjenu væri, er baðanirnar færu fram, nægir það ekki. Maurinn gætur leynzt annarstaðar en á fje. Það yrði því að sótthreinsa líka. En nefndin efar, að hægt sje að sótthreinsa svo, að fulltrygt sje, að kláði geti ekki komið upp aftur. Hún fjekk stuðning fyrir þessari skoðun sinni í samtali, er hún átti við Magnús dýralækni Einarsson um þetta efni. Nefndin óskaði þess, að hann kæmi á fund sinn, og varð hann við tilmælum hennar. Meðal annars skaut nefndin því til hans, hvort hann hjeldi, að hægt væri að sótthreinsa svo, að trygging væri fyrir því, að kláða yrði ekki vart úr því, og hann kvað ekki hægt að fullyrða neitt um það, hvort sótthreinsun gæti orðið svo örugg, að ekkert væri að óttast úr þeirri átt. Það má því fullyrða, að þótt þessi leið væri farin, sem stjórnin leggur til, væri hún ekki örugg til að útrýma kláðanum. Og ef kláðinn kæmi upp aftur, yrði annaðhvort að gera, að beita aftur sömu lækningaaðferð og stjórnarfrumvarpið gerir ráð fyrir eða ráðast að eins á grunuðu svæðin eða — með öðrum orðum — taka upp þá aðferð, er hafin var með lögunum frá 8. nóv. 1901 og jeg gat um áðan. Af því, sem nú er sagt, þótti nefndinni ástæða til að rannsaka, hvort kláði væri nú svo mikill í landinu, að brýn nauðsyn byði, að framkvæma hina fyrirhuguðu tvíböðun alls fjár á landinu, og hún leitaði sjer allrar þeirrar vitneskju, er hægt var að afla sjer um þetta efni. Hún skrifaði því stjórnarráðinu, bað um að fá að sjá þær skýrslur og þau gögn, er það hefði í höndum um útbreiðslu kláðans síðari árin, og hún bað líka um, að fá til athugunar skýrslur þær, er það fær um alidýrasjúkdóma. Við rannsókn nefndarinnar kom það í ljós, eins og nefndarálitið ber með sjer, að það verður með engu móti sagt, að kláðinn sje eða hafi verið mikill síðan 1906, þótt því verði hins vegar ekki neitað, að hann hefur komið upp hingað og þangað. En hans hefur ekki orðið vart nema á einstöku bæjum, og í fáeinum kindum, og tjónið sem af honum hefur hlotizt, hefur verið næsta lítið síðustu árin, ef bygt er á fyrirliggjandi skýrslum. Þess er og gætandi, að sumstaðar þar sem kláðinn hefur komið upp, virðist hann nú að kalla horfinn. Þetta virðist nefndinni benda á, að sú aðferðin, að baða tvisvar, þar sem kláði hefur komið upp og grunsamt var, hefði getað komið að gagni, og að hún hafi víða komið að gagni. Jeg skal t. d. leyfa mjer að nefna Árnessýslu. Samkvæmt skýrslum um alidýrasjúkdóma bar allmikið á kláðanum þar veturinn 1908— 1909. Það er talið, að 318 kindur hafi sýkzt í þessari sýslu af kláða þann vetur. En það er eftirtektavert, að næsta ár var ekki nema ein kláðakind í sýslunni, og nú virðist ástæða til að ætla, að hann sje þar með öllu horfinn.

Annars skal jeg geta þess, að skýrslur um þetta efni eru ekki eins góðar og vera ætti. Eins og sjezt af nefndarálitinu, vantar skýrslur um alidýrasjúkdóma úr ýmsum sýslum árið 1910—1911; árið þar áður vantar skýrslur úr Norður-Múlasýslu, og úr Vestmannaeyjasýslu hefur aldrei komið skýrsla um þetta. Það verður því ekki sagt um það með vissu, hve mikill kláðinn hafi verið í sumum einstökum hjeruðum landsins eða á landinu í heild sinni frá 1906 og til þessa tíma. En þótt þessar skýrslur vanti og þessar vantandi skýrslur kæmi, er ekki sennilegt, að þær mundu breyta mjög þeim tölum á kláðasjúku fje, sem nú eru fyrir höndum, eða gætu á neinn hátt breytt áliti nefndarinnar í aðalatriðunum. En það er þó af þessu augljóst, að undirbúningur þessa máls er ekki eins góður og vera ætti. Og það er, að skoðun nefndarinnar, ekki rjett, að svo komnu máli, að skipa fyrir tvíböðun á öllu sauðfje alstaðar á landinu. Því hefur nefndin komizt að þeirri niðurstöðu, að ekki sje rjett að samþykkja frumv. eins og það nú liggur fyrir. Hún ræður þess vegna deildinni til að fella frumv. En jafnframt þykir nefndinni rjett, að taka það skýrt fram, að hún telur þörf á, að málið sje betur athugað, og höfð sje gát á kláðanum, meðan svo stendur á sem nú er, og reynt sje að ráða bót á honum á næsta vetri, þar sem hann kemur upp, með því að beita ákvæðum laga nr. 40, 8. nóv. 1901, um böðun sauðfjár á kláðasvæðunum. En hins vegar telur nefndin æskilegt, að reynt sje að komast fyrir það með skýrslum, hve mikill klaðinn sje á landinu, og hvort sum hjeruð á landinu eru ekki með öllu laus við fjárkláða. Reyndist svo, að stór svæði af landinu væru laus við sýkina, og það væru svæði, sem hefðu lítinn samgang á fje við fje annara hjeraða, þá gæti verið ástæða til að hafa þau undanþegin, ef lög yrðu samin um tvíbaðanir kláðanum til útrýmingar. Það gæti vel hugsazt, að álit manna yrði, að hættulaust væri, að sleppa að láta tvíbaðanir fara fram á stórum svæðum á landinu, þótt alvarlegar ráðstafanir væru gerðar til að útrýma honum, af því hann væri svo lítill og óvíða. Það er meira að segja engan veginn ólíklegt, að reyndin kunni að verða þessi.

Nefndin bendir á það í áliti sínu, hvort það mundi ekki veita meiri trygging fyrir útrýming kláðans, ef árleg þrifaböð færu fram um land alt, eftir það að tvíböðun til útrýmingar hefði farið fram; hvort þessi þrifaböð mundu ekki gera sótthreinsunina tryggilegri. Af þessari ástæðu telur nefndin æskilegt, að stjórnarráðið spyrji fjáreigendur landsins að því, hvort þeir óski eftir heimildarlögum fyrir samþyktum um árleg þrifaböð. En þótt nefndin setji þrifaböðin á þennan hátt í samband við kláðamálið, þá lítur hún svo á, sem það sje ekki aðalatriði. Hitt er aðalatriði þessa máls, að fjáreigendur fá miklu betri þrif á fje sínu yfirleitt og meiri afurðir af því. En í heild sinni þótti nefndinni rjettara að leggja það undir fjáreigendur, hvort þeir óskuðu eftir þrifaböðum, en að lögbjóða þau að svo stöddu, því að bezt er óneitanlega, að slíkt sje gert af frjálsum vilja. þeirra manna, er undir því eiga að búa, að viljinn til framkvæmda komi innan að frá þeim sjálfum.

Af öllum þessum ástæðum, leggur nefndin það til, eins og sjest á nefndarálitinur að í stað frumvarpsins verði samþykt þingsályktunartillaga sú, sem prentuð er í niðurlagi nefndarálitsins. Nefndin hefur þó gert br.till. við hana, og til þess, að tillagan liggi fyrir deildinni í einu lagi, ætlar nefndin að láta prenta hana upp aftur.

Fjölyrði jeg svo ekki meira um þetta mál að sinni.