10.09.1913
Neðri deild: 56. fundur, 24. löggjafarþing.
Sjá dálk 2379 í C-deild Alþingistíðinda. (2609)

118. mál, forkaupsréttur landssjóðs að jörðum um erfðafestuábúð

Eggert Pálsson:

Eg get enga dul dregið á, að ákvæði þetta bendir skýlaust í aðra átt en áður hefir verið farin í þessu máli, þegar stöðva á sölu þjóðjarða og kirkjujarða, og jafnvel láta landssjóð fara að kaupa jarðir af nýju. Mér kæmi það mjög á óvart, ef háttv. deild vildi nú víkja þvert af leið og leggja inn á algerlega nýjar og gagnstæðar brautir athugunarlaust, og akil ekki að háttv. 1. þm. Árn. (S. S.) ætlist til þess. Enda liggur það í hlutarins eðli, að ef honum hefði verið þetta áhugamál, hefði hann átt að koma fram með þetta fyr á þinginu, svo að tími veittist til íhugunar, en ekki í þinglok, þegar alt er komið í eindaga.

Þó að tillagan sjálf sé í þrem liðum; eru þó aðalatriðin ekki nema tvö í eðli sínu.

Fyrst er það atriðið, sem nefnt er í 3. lið, að stöðva sölu þjóðjarða og kirkjujarða, og ef það tekst, þá má jafnframt koma því í framkvæmd, sem nefnt er í öðrum lið.

Hitt atriðið er, að fara að kaupa jarðir af nýju, landssjóði til handa.

Á þessu tvennu er nú næsta mikill munur.

Það fyrra er framkvæmanlegt, að stöðva sölu jarðanna og gefa ábúendum erfðafesturétt, en ið síðara, að kaupa jarðirnar af nýju, er með öllu óframkvæmanlegt, eins og högum er nú háttað, auk þess sem það gæti ekki talist neitt sérlega arðvænlegt fyrir landssjóðinn eftir þeim nettótekjum — einum 16 þús. kr. — sem hann hefir nú af öllum jörðum sínum.

Eg er nú fyrir mitt leyti á móti báðum þessam atriðum. Eg hefi aðhylst þá atefnu, að þjóðjarðir og kirkjujarðir væru seldar, af því að eg hefi þózt sjá, að það væri spor í áttina til að auka verðmæti jarðanna og stuðla að betri búskap í landinu.

Mér er ekki unt að skilja, að menn yfirleitt leggi Sig eins fram til endurbóta þegar þeir eru leiguliðar, eins og ef þeir væru eigendur. (Sig. Sig.: Hvað hefir presturinn á Breiðabólstað gert?). Einstök dæmi sanna lítið. En dæmi máli mínu til sönnunar mega teljast almenn. Eg sé þess merki, hvar sem eg fer um, að sjálfseignarjarðir eru yfirleitt betur setnar en leigujarðir, og það er ekki nema eðlilegt að menn sitji jarðirnar betur þegar þeir geta gert sér vonir um að fá eitthvað í aðra hönd fyrir starf sitt, en leiguliðar fá hins vegar ekkert endurgjald og eru meira að segja jafnvel atundum látnir gjalda þess, ef þeir bæta jarðirnar, á þann hátt, að afgjald þeirra er sett upp, og eg man ekki betur en háttv. 1. þm. Árn. (S. S.) hafi sjálfur sagt mér, að faðir sinn hafi einmitt sætt slíkri meðferð.

Það er víst, að flestir sjálfseignarbændur vilja hlynna að ábýlisjörðum sínum, eftir því sem efni og kringumstæður leyfa. Og hvað þær þjóðjarðir og kirkjujarðir snertir, sem seldar eru, þá hljóta þær að haldast í sjálfsábúð þau 28 árin, að minsta kosti, sem verið er að afborga þær, og það má ganga að því vísu, að miklar umbætur verði gerðar á þeim allan þann tíma, hverju sem svo kann fram að vinda. En líklegt má það telja, að sjálfsábúðin í landinu verði að þeim tíma liðnum ekki minni, heldur miklu fremur meiri, heldur en nú á sér stað.

Hvað hinn liðinn áhrærir, að landssjóður eigi að kaupa allar jarðir, þá er ekki hægt að sjá, hvort átt er þar við að stjórnin eða Alþingi annist kaupin. Ef stjórnin ætti að gera það, get eg óttast, að það reyndist í mörgum tilfellum mjög hættulegt. Ef einhver jarðeigandi væri innundir hjá stjórninni, ætti honum að vera innan handar að nota sér velvild hennar og vinfengi sér til fjár á landssjóðsins kostnað. Hann þyrfti ekki annað en að fá einhvern kunningja sinn til að gera hátt tilboð í jörð sína. Að því búnu sneri hann sér til stjórnarinnar og segði: Viltu kaupa fyrir þetta verð?. Og mér finst ekki ólíklega tilgetið, að stjórnin vildi gera honum þann greiða, að kaupa, enda þótt það ekki gæti talist neinn búhnykkur fyrir landssjóðinn.

En hitt, ef þingið ætti að fjalla um það, gæti það bæði valdið örðugleikum og stórskaða að þurfa að bíða þings til að gera út um kaupin.

Eg álít því, að það geti ekki komið komið til mála að þessi till. nái samþykki deildarinnar. Á hina hliðina er málið mjög mikilsvert — það skal eg játa — og legg eg því til, að því verði vísað til landbúnaðarnefndarinnar. Þar er háttv. 1. þm. Árn. sjálfur og gæti hann þá athugað málið betur til næsta þings.