13.08.1913
Neðri deild: 33. fundur, 24. löggjafarþing.
Sjá dálk 1079 í C-deild Alþingistíðinda. (836)

81. mál, bæjarstjórn í kaupstaðnum Reykjavík

Valtýr Guðmundsson:

Eg skal fyrst láta ánægju mína í ljós yfir því, að háttv. fjárlaganefnd hefir í 4. gr. tekið það fram, að hún væntir þess, að landsfé verði framvegis ávaxtað í Landsbankanum. Þetta bendir í þá átt, að nefndinni virðist stjórnin ekki hafa gætt þeirrar reglu að undanförnu, að ávaxta féð að öðru jöfnu í Landabankanum. Eg verð að segja það, að mér hefir þótt bera talavert á því, að stjórnarráðið hafi ekki gengið fremst í flokki í því að nota þessa stofnun. Að því er snertir póstávísunarféð, hefir háttv. ráðherra gert fulla grein fyrir, hvernig á standi.

Og það verða menn að taka gott og gilt.

En það eru aðrir peningar, sem ekki er sama um, hvar atanda. Og gái maður að, hvar peningum, eða verðbréfum, sem stjórnin hefir umsjón með, er komið fyrir, þá er það alloftast í Íslandsbanka. Þar t. d. komið fyrir með sparisjóðskjörum úr Fiskveiðssjóðnum kr. 42,549, úr sameiginlegum brunabótasjóði fyrir sveitahíbýli kr. 5,000 á innritunarskírteini og 5,732 með aparisjóðskjörum — alla kr. 10,732. Sömuleiðis hefir Ræktunarsjóðurinn þar á hlaupareikningi kr. 30,000 og Minningarsjóður Kristjáns Jónssonar læknis kr. 370.

Þegar svona stendur á, og stjórnarráðið hefir umsjón með þessu fé, þá virðist það eina sjálfsagða, að koma því fyrir í stofnun landsins, Landsbankanum. Þar sem háttv, þm. N.-Þing. (B. Sv.) gat þess, að hlutabréf í Íslandsbanka hafi verið keypt fyrir opinbera sjóði, þá hefir hæstv. ráðherra gefið þær upplýsingar viðvíkjandi Minningarsjóði Kr. Jónssonar læknis, að hann hafi verið afhentur stjórninni í hlutabréfum, svo að hún á þar ekki hlut að máli. En það eru fleiri sjóðir, sem standa undir umsjón stjórnarinnar og varið hefir verið til hlutabréfakaupa í Íslandabanka. Skal eg þá nefna Thorkilliisjóðinn, sem samkv. reikningnum fyrir 1911 á 2000 kr. í hlutabréfum Íslandsbanka og Minningarsjóð Herdísar og Ingileifar Benediktsen með 1600 kr. í hlutabréfum. Víða er ekki unt að sjá, hvar féð er ávaxtað. Stendur oft bara: »í bönkum«.

Hæstv. ráðherra álítur þetta víst góðar ráðstafanir, því að með þessu móti fáist hærri vextir af peningunum. En fyrirkomulagið er samt algerlega rangt. Það er alstaðar álitið, að opinberir sjóðir njóti sömu helgi sem ómyndugra fé. En það er algild regla, að með slíka peninga má ekki »spekúlera«. En öll hlutabréfakaup eru ekki annað en »spekulation«. Það getur gefið hærri vexti, en féð getur líka alveg tapast. Eg segi ekki þar með að þetta fé muni tapast, en það er lagt í alt of mikla hættu, jafnvel þótt vextirnir verði lítið eitt hærri. »Privat«-maður getur gert slíkt. Hann ber ekki ábyrgð á því, hvort féð tapast eða græðist á því, nema gagnvart sjálfum sér, en slíkt má ekki gera með opinbera sjóði, og eg er alveg viss um, að hæstv. ráðh. er mér sammála um, að þeir eigi að njóta sömu helgi og ómyndugrafé, sem aldrei er ávaxtað öðruvís á en tryggasta hátt.

Eg get nú hugsað, að ráðherra sjálfur hafi ekkert haft með þetta að gera, heldur séu það embættismenn hans. En því er nú einu sinni svo farið, að við höfum ekki aðganginn að öðrum en honum, hvort sem hann á persónulega nokkra sök á eða ekki. Það er hann, sem á að hafa eftirlitið með þeim og því hlýtur alt að bitna á honum, ef eitthvað fer aflaga.

Þá skal eg drepa á eitt atriði, sem háttv. þm. N.-Þing. (B. Sv.) gat líka um og þótti athugavert. Hann fann að því, að Íslandsbanki tæki sín eigin hlutabréf að veði og lánaði út á þau 75%. Ráðherra staðfesti þessi ummæli hans, en sagði, að full heimild væri til þessa í reglugerð bankans. Það má vel vera, en eg hygg, að hvorki hæstv, ráðherra né aðrir séu svo fáfróðir, að þeir viti það ekki, að það er algild regla um allan heim, að bankar megi ekki lána út á sín eigin hlutabréf. Einn banki í Khöfn, (Grundejerbankinn, gerði þetta í stórum stíl. Háttv. þm. er víst kunnugt um það, hvernig fór um þann banka. Hvenær sem slíkt hefir komið fyrir, hefir það verið »stimplað« sem »Svindel«. Það hefir verið nefnt nokkuð »odiosu« nafni og kallað að »bombardere«. Eg man eftir því, þegar fregn kom til Hafnar um það, að Schou bankastjóri hefði verið settur til að rannsaka bækur Landsbankans, og talsverður aðsúgur hefði verið gerður að honum á fjölmennum borgarafundi hér í Reykjavík og honum hefði meðal annars verið borið þetta á brýn, þá sló miklum óhug á »finansmenn« í Höfn. Og eg er viss um, að þetta getur spilt mjög fyrir bankanum, ef mikil verða brögð að því. Þótt það kæmi fyrir í einu eða tveimur tilfellum, þá ætti það ekki að gera mikið til, en reglan ætti að vera sú, að bankinn tæki aldrei að veði sin eigin hlutabréf. Þau missa þar með það gildi, Sem hlutabréfin hafa fyrir bankann. Ef bankinn tapar, þá lendir tapið fyrst á hlutabréfunum. Annars vona eg, að ekki hafi verið mikil brögð að þessu, og það getur hugsast að bankinn hafi ekki lánað öðrum út á hlutabréfin en þeim, sem hann vissi fyrir fram um, að voru svo vel stæðir, að þeir væru fullkomlega menn fyrir lánsupphæðinni. En samt sem áður væri slík regla afarhættuleg.

Viðvíkjandi svari hæstv. ráðherra til þm. N.-Þing. (B. Sv.), að hann ætti að snúa sér til annara en ráðherra í þessu efni, þá skal eg geta þess, að ráðherra er þó formaður bankaráðsins, en í öllum bönkum mun það vera algild regla, að bankaráðið hafi hönd í bagga með stjórn þeirra. Það hefir víst ekki kveðið mikið að því hér, en svo ætti það þó að vera.

Til þess að nota eldhúsdagsleyfið, þá ætla eg litið eitt að drepa á það, sem eg hefi minst á áður: undirbúningsleysi stjórnarinnar á þeim málum, er hún leggur fyrir Alþingi. — Eg gat þess, þegar launafrumv. Var til umræðu, hve afilla það væri úr garði gert af stjórnarinnar hálfu. En undirbúningsleysið hefir komið fram á margan annan hátt. T. d. ef stjórnin hefði haft meiri undirbúning undir samgöngumálin, þá hefðum við ekki lent í þeim ógöngum, sem við höfum komist í, seinustu árin. Við erum í standandi vandræðum á hverju þingi, vegna þess að stjórnin hefir hvorki gert neinar rannsóknir eða komið með neinar tillögur um fyrirkomulagið. Vanalega verður því eina úrræðið, að gefa stjórninni heimild til samninga og alt fer lítt hugsað eða hálfkarrað frá þinginu, sem hvorki hefir tíma né tækifæri til þess að samþykkja neitt ákveðið, þar sem ekkert er í höndur þess búið.

Mér er talsvert kunnugt um þetta frá samgöngumálanefndinni. Stjórnin hefir ekki séð sér fært að koma fram með neinar ákveðnar tillögur um samgöngurnar fyrir þetta þing. Raunar hefir komið fram samningstilboð frá Björgvinjarfélaginu, og hæstv. ráðherra hefir sýnt nefndinni teikningu af smábátum, sem kynni að mega nota., en yfirleitt hefir það sem nefndinni hefir borist frá stjórninni, verið svo úr garði gert, að hún hefir ekkert getað átt við það. Hún hefir því orðið að vinna að öllu leyti sjálf að þessum málum, og hefir nú komið fram með tillögur, sem 1/4 hluti þingsins — 10 menn úr báðum deildum — er sammála um.

Sama er að segja um undirbúning lána. Það er samþykt af þinginu út í bláinn lánsheimild til stjórnarinnar henni gefnar lausar hendur til að semja og svo fer ráðherrann með heimildina í vasanum til Kaupmannahafnar og ekki lengra. Í öðrum löndum þekkist slíkt ekki. Þar eru stjórnirnar búnar að undirbúa málin, hafa leitað hófanna á mörgum stöðum og fengið mörg ákveðin tilboð áður en þær fara til þingsins. Þar eru lögð fram þessi ákveðnu tilboð og stjórnin segir: Með þessum kjörum er hægt að fá lán. Viljið þér gefa mér heimild? Hér þekkist slíkt ekki. Og aldrei er leitað lengra en til Kaupmannahafnar. Í fyrra haust, þegar ráðherra kríaði út 1/2 millión kr. lán í Danmörku með 41/2%, og með því skilyrði, að ekki að eins landssjóður ábyrgðist, heldur einnig að setja að veði í bankavaxtabréfum jafnmikla upphæð og lánið var, þá var mér kunnugt um, að íslenzkur prívat-maður fékk allstórt lán í Frakklandi með 4% kjörum. Eg get nú ekki skilið, hvers vegna stjórnin, með ábyrgð landssjóðs, ætti ekki að geta fengið lán með sömu kjörum, ef eitthvað væri leitað fyrir sér annarstaðar en í Danmörku. Annars skal eg geta þess jafnframt, að það er ekki líklegt, að peningastofnanir vilji líta við jafnlitlu og 1/2 millión. Þær vilja ekki hafa það ómak. Því þær reikna sér líka talsverð ómakslaun. Þess vegna vildi eg vara við því að taka mjög smá lán. Bæði veitir það erfiðara og veikir einnig lánstraustið. Menn hugsa sem svo: Hvaða kotungsháttur er þetta, vera að taka svona smá-upphæðir við og við? Eg held það væri heppilegra að taka stórt lán í einu, og ef hægt væri að fá það með aðgengilegum kjörum, að hafa það svo stórt, að hægt væri að »yconvertera« öllum öðrum lánum. En það eru nú því miður ekki horfur til þessa í nánustu framtið vegna þess, hve peningar eru dýrir nú, en sá tími getur komið og það skaðar ekki að minnast á það.

Þá er það enn eitt mál, þar sem kennir mikils undirbúningsleysis af hálfu hv. ráðherra. Það er járnbrautarmálið, sem hæstv. ráðherra er þó mikið áhugamál. Eg skal raunar kannast við, að innanlands hefir verið gerður talsverður undirbúningur undir það, en út á við alls enginn. Fyrir þinginu liggur að eins tilboð frá einu félagi og það algerlega óaðgengilegt. Ef nú hæstv. ráðherra hefði leitað eitthvað fyrir sér, þá ekki ólíklegt að fengist hefðu fleiri tilboð, — sem hann svo hefði getað lagt fyrir þingið og látið það dæma um, hverju tilboðinu það vildi sinna. Þetta er þó mál, sem hæstv. ráðherra er ant um. En eg skal játa, að hæstv. ráðh. hefir dálitla afsökun í þessu efni, því að ekki er hægt að undirbúa mál í útlöndum án nokkurra útgjalda. Þingið hefir ekki veitt neitt fé í því skyni. En þar á stjórnin aftur sök á máli, því að hún hefir alls ekki farið fram á það. Hæstv. ráðherra hefði átt að heimta fé í þessu skyni og segja, að ella gæti hann ekki staðið í stöðu sinni. Hefði hann farið fram á það, þá er eg sannfærður um, að þingið hefði ekki synjað honum um það, enda hefði það verið mjög óhyggilegt.

Í sambandi við undirbúningsleysi stjórnarinnar skal eg geta þess, að hæstvirtur ráðherra — eins og kom fram í umræðunum í gær — virðist stundum alveg gleyma gildandi lögum. T. d. hefir hann alveg gleymt lögunum um lánsdeild Fiskveiðasjóðsins frá 16. Nóv. 1907 § 16. Þar stendur:

»Eigi síðar en 1913 skal landsstjórnin leggja fyrir Alþingi frumvarp til laga viðvíkjandi framhaldi á útlánsstarfi því, er um ræðir í lögum þessum, ásamt skýrslu um reynslu þá, er þá er fengin um það«.

En ráðherra hefir ekki lagt neitt frv. fyrir þingið í þessa átt og engin skýrsla hefir verið gefin. Þinginu hefir ekki einu sinni verið verið skýrt frá því, hvernig á, þessu standi, svo að þeir verða sjálfir að fitja upp á því máli, sem stjórninni bar lagaskylda til að koma fram með.

Það hefir verið drepið á það, að hv. ráðherra hafi þótt nokkuð djarftækur til landsfjár, án nokkurrar heimildar. Og það virðist hafa vagið í seinni tíð. Eg þarf ekki að minnast á fjárveitingu hana til Desemberflokksfundarins í vetur, vegna þess, að deildin er búin að átelja það og koma í veg fyrir að það geti orðið að fordæmi.

Eg heyrði ekki betur, en hæstv. ráðherra upplýsti í gær, að búið væri þegar að »disponera« yfir nokkru af 1/2 milíón króna láninu, sem ráðgert væri að raka. Þetta hefir því að eins getað átt sér stað, að brúkað hafi verið eitthvað annað fé, sem ráðherra hefir enga heimild fengið til. Þetta álit eg mjög varhugavert og afarhættulegt fordæmi, ef stjórninni á að haldast slíkt uppi.

Þá er það eitt mál, sem ráðherra talaði mikið um. Það var sambandsmálið. Hann sagði, að þær tillögur, sem hann kom með frá Khöfn í vetur, hafi alls ekki verið sitt prógram, heldur hefði það getað verið prógram flokksins, ef hann hefði viljað sinna því. Þetta finst mér afaróskiljanlegt. Því er hæstvirtur ráðherra að koma með það, sem hann álítur sjálfur óheppilegt. Er hann þá ekki annað en leiksoppur flokkanna, sem enga sjálfstæða skoðun getur haft?

Það er yfir höfuð gert of mikið af því að reyna að kasta ábyrgðinni af stjórninni yfir á þingið. Þetta er ekki rétt. Menn verða að gá vel að því, að hvað sem gert er, þá er það stjórnin en ekki þingið, sem ber ina pólitísku ábyrgð. Vitanlega hefir hver einstakur þingmaður »móralska ábyrgð«. Ráðherra verður að koma fram á þingi og segja: »Að þessu vil eg ganga og að þessu ekki. Eg vil ekki taka að mér ábyrgðina, og ef þið samt samþykkið þetta, þá segi eg »pas«. En hitt er ófært, að ráðherra mæli á móti máli á þingi, og taki svo að sér að flytja það fram fyrir konung, undirskrifi það sjálfur og geri að lögum. Hvernig getur það kallast heilbrigt, að stjórnin vinni þannig beint á móti sínum eigin vilja 7 Annað hvort verður ráðherrann að segja að hann gangi ekki að málinu, ellegar að beita sér fyrir að það nái staðfestingu. Þess vegna verð eg að segja, að í lotterímálinu — sem eg ekki tók til máls um, þegar það var til umræðu hér í deildinni á dögunum — var það aðalatriðið, að ráðherrann hafði gengið að því á þingi. En úr því að hann tók að sér að flytja það, þá átti hann að halda því fast fram.

Eg verð að geta þess, að það er hættuleg braut fyrir okkar sjálfstjórn, sem við erum komnir inn á í þessu efni. Við getum ekki vitað, hvað mörg mál stranda, þegar út kemur, því við sjáum að eins þau frumvörp, Sem komist hafa óbrend gegnum hreinsunareld ríkisráðsins. Um hin er náttúrlega þagað. En við vitum, að þrír ráðherrar í röð hafa beygt af undir eins og Danir hafa yglt sig, í stað þess að halda þeim málum til streitu, sem þingið hafði falið þeim. Fyrst var það ráðherra Björn Jónsson, sem lét kúga sig til að fresta ekki þeim tíma, er þingið kæmi saman 1911, eins og hann hafði þó ætlað sér og flokksmenn hana höfðu búist við og var hann þó í sínum fulla rétti með frestunina samkvæmt stjórnarskránni. Svo kemur annar ráðherrann. Þegar hann tekur við ráðherrastöðunni, segir hann að aðalprógram sitt sé að koma í gegn stjórnarskrárbreytingu. Þetta var telegraferað til Kaupmannahafnar; en hvernig fer? Hann tekur á móti stjórnarskrárbreytingu af þinginu, sem hann var ekki óánægður með, eina og eðlilegt var, þar sem þetta var einmitt hans »prógram«. En þegar hann kemur í ríkisráðið, þá leggur hann það ekki fram, af því að í því var ákvæði, sem konungur hafði lýst yfir að hann gengi ekki að. Og hann þorir ekki einu sinni að leggja þetta prógram-mál sitt fyrir aukaþingið. Og eins fór með annað mál, nfl. kolaeinokunarmálið. Hann fer með það til Kaupmannahafnar. Þar mætir það mótspyrnu, og hann lætur þegar undan síga og dregur það til baka.

Þriðji ráðherrann fer með lotterífrv. til Kaupmannahafnar. Það er gerður úlfaþytur á móti því, sérstaklega af Kolonial-lotteriinu, og það fer á sömu leið; hann beygir af, og það jafnvel þótt hann hefði fyrir sér hæstaréttardóm sér til stuðnings. Við verðum að viðurkenna, að við erum komnir inn á hættulega braut, með því að gefa Dönum þannig undir fótinn, að þeir þurfi ekki annað en að ygla sig til þess að Íslandsráðherra beygi af. Þetta gefur »Blod paa Tanden«, eins og Danir kalla það, og er hættulegt fyrir okkar sjálfstæði.

Þá vil eg minnast dálítið á Sambandsmálið. Hæstv. ráðherra sagði, að tilraunirnar, sem gerðar voru 1912, hefðu verið mjög heppilegar vegna þess, að nú væri hægara að fá sambandamálið leitt til viðunanlegra lykta. Eg held að það megi segja um þetta, að það sé satt og ekki satt. Eg skal játa, að »bræðingurinn« hefir gert nokkurt gagn. Hann gerði gagn inn á við, skapaði frið í landið og gerði menn rólegri, þó að eg haldi reyndar, að sú pólítík sé ekki heppileg. »Bræðingurinn« náði líka tökum á flestum blöðum landsins. — En hins vegar verð eg að segja, að »bræðings«-pólitíkin hefir gert töluvert ógagn út á við, svo að eg sé ekki að líkindi séu til þess, að sambandsmálið gangi fram í bráðina: Eg sagði það fyrir, að ef við gerðum breytingar á sambands-frv., þá myndu Danir líka gera breytingar, og þær til ins verra. En ráðherra var svo ákafur í þessu máli, taldi trú í þingmenn og benti á, hve vel sér hefði gengið hjá Dönum með sambandatilraunirnar 1908. Og eg skal aldrei ganga inn á, að hann hafi átt það skilið, að honum væri steypt fyrir aðgerðir sínar í því máli. Það er svo langt frá, að þær tilraunir hafi verið okkur til ógagna, að okkur var þvert á móti gert ið mesta gagn með þeim, og það verður aldrei útskafið, að við hefðum haft stórmikinn gróða af þeim samningi. En alt öðru máli er að gegna um málaleitanirnar haustið 1912. Eg held að það hefði verið hyggilegra, að fylgja þeirri ályktun, sem gerð var af kjósendum mínum á Seyðisfirði eftir tillögu minni, að fresta sambandsmálinu þangað til eftir konungskomu. Konungur vor hafði þá ráðgert að heimsækja okkur, og við gátum vel búist við, að sú heimsókn með miklu föruneyti hefði sín áhrif og yrði til góðs hvað sambandsmálið snerti. Eg býst við því, að það sé »bræðingspólitíkin«, sem hefir gert það að verkum, að konungur hefir ekki komið, þó að það hafi verið látið uppi, að hann hafi ekki getað komið því við vegna heimsókna annara þjóðhöfðingja. Þó að samningstilraunirnar hafi gert gagn inn á við, þá hafa þær gert skaða út á við. Það sem eg lít mest á, er það, að þegar hæstv. ráðherra kemur með málaleitanir til Dana, og hefir til þess sérstakt umboð frá miklum meiri hluta þingsins; 33 af 40, og þegar hann hefir svo látið í ljós, að hann gengi inn á tillögur Dana, þó að hann hafi ekki viljað undirskrifa þær, og tekið að sér flytja þessar tillögur á Íslandi og reyna til að fá flokkamenn sína til að aðhyllast þær, þá hljóta menn í Danmörku að hafa ályktað af því, að ekki væri vonlaust um að fá Íslendinga til að ganga inn á þær í framtiðinni. En þessar tillögur voru svo lagaðar, og svo illa úr garði gerðar, að mér er það óskiljanlegt, að hæstv. ráðherra, sem gekk Svo vel fram í sambandsmálinu 1908, skyldi ekki geta séð, að þær voru óframbærilegar. Eg gat miklu fremur búist við að hann hefði tekið hatt sinn og sagt: »Þetta get eg ekki tekið að mér að flytja«. En það sýnist svo, sem hæstv. ráðherra hafi haldið, að hann hafi verið búinn að Vinna mikinn sigur, því að hann sagði við fregnrita frá »Politiken« áður en hann lagði á stað heim, að hann væri ánægður með árangurinn af för sinni. Og ið sama sagði hann þegar hann kom til Seyðisfjarðar, eftir því sem »Austra« segist frá.

Þá skal eg drepa á dálítið af þessum tillögum. En frá hverjum þær eru, er ómögulegt að segja. Þær hanga í lausu lofti og enginn gengst við faðerninu. Það er ekki hægt að kalla þetta samning eða frumvarp, og eg veit ekki, hvað á að kalla það. (Lárus H. Bjarnason: Það heitir á dönsku í þýðingunni »Udkast til Lov«). (Benedikt Sveinsson: Og á íslenzku heitir það »fleygur«). Eg veit ekki, hvað heppilegast er að kalla það, en eg held að það megi kalla það »breytingartillögur«. Danska stjórnin flýtti sér að lýsa yfir því, að þessar tillögur væru ekki bindandi fyrir hana, og vildi ekki taka þær til meðferðar fyr en Íslendingar væru búnir að binda sig á höndum og fótum, búnir að samþykkja þær með lögum á þingi, en Danir aftur alveg óbundnir.

Svo skal eg minnast lítið eitt á einstök atriði. Það er farið fram á að óuppsegjanlegu málunum sé fjölgað — úr 3 upp í 4. Eg verð að biðja afsökunar á að eg les hér tvær setningar upp á dönsku, af því frumtextinn er á því máli og þýðingin ekki ætíð áreiðanleg. Í »bræðingnum« segir svo: »at ingen Traktat angaaende islandske Forhandlinger skal kunne udstrækkes til Island«, o. s. frv. En í nýju tillögunum var þessu breytt þannig: »at ingen Traktat-bestemmelse, der alene vedrører Island, gælder for dette«, o. s. frv. Nú er mér óakiljanlegt, að hæstv. ráðherra skyldi ekki sjá, að þessi breyting er til ins verra og óþolandi. Áður var það þannig, að enginn þjóðasamningur, sem snerti íslenzk mál, gilti fyrir Ísland, nema íslenzk stjórnarvöld samþyktu, en í Desembertillögunum er þessu breytt svo, að ekkert þjóðasamningsákvæði, sem eingöngu snertir Ísland, skuli gilda fyrir það, nema samþykki íslenzka ráðuneytisins komi til. Nú geta allir séð, að þetta er sniðugt hjá Dönum, því að með því er hægt að hindra, að nokkur einasti þjóðasamningur komi til umsagnar Íslendinga. Það má alt af koma því svo fyrir, að ekkert mál snerti Ísland eingöngu, heldur líka Dani að einhverju leyti, og þá þarf aldrei að bera þau undir Íslendinga. Þess vegna er það ákvæði, sem talsvert þótti í varið, að þá samninga, sem lagðir eru fyrir ríkjaþingið, skuli líka leggja fyrir Alþingi, þýðingarlaust og einskis virði, því að það þyrfti aldrei að koma til til þess. Þetta er því sniðuglega orðað hjá Dönum.

Sömu klókindin koma fram í því, að þegar Íslendingar fara fram á að hér megi ekki hafa setulið né víggirtar hafnir, þá bæta Danir við: nema í yfirvofandi hættu. En hver dæmir um yfirvofandi hættu? Það gera Danir sjálfir, og því er þetta ákvæði þýðingarlaust.

Eftir uppkastinu 1908 var fæðingjarétturinn uppsegjanlegur. Hvort landið um sig gat veitt fæðingjarétt, sem gilti fyrir bæði löndin. Þetta ákvæði vakti mótspyrnu í Danmörku, enda ekki sjáanlegt annað en að það komi í fullkominn bág við grundvallarlög Dana. Fæðingjarétturinn er ekki veittur í Danmörku nema með sérstökum lögum, svo að þetta var fulllangt gengið af Dana hálfu, því að það, að gefa Íslendingum rétt til að veita fæðingjarétt í Danmörku, er sama sem afsal á dönsku löggjafarvaldi í hendur Íslendinga. En í Desembertillögunum er fæðingjarétturinn óuppsegjanlegur og eingöngu í höndum Dana. Þeir einir geta veitt hann. Að eins þarf samþykki íslenzka stjórnarráðsins til þess, að útlendingar, sem búsettir eru á Íslandi, geti fengið fæðingjarétt. En hins Vegar geta Danir alveg neitað þeim útlendingum um fæðingjarétt á Íslandi, sem Íslendingar Sjálfir kynnu að vilja veita fæðingjarétt.

Í uppkastinu 1908 mistu Danir jafnrétti við Íslendinga til fiskiveiða í landhelgi, ef annaðhvort Danir eða Íslendingar segðu strandvörnunum upp sem sameiginlegu máli og íslendingar tækju þær að sér. En eftir þessum nýju tillögum missa Danir því að eins fiskiveiðaréttinn, að þeir sjálfir segi upp, sem þeir vitanlega aldrei gera. Hitt hefir engin áhrif, þó Íslendingar segi upp. Danir halda jafnt fiskiveiðaréttinum eftir sem áður. Og Færeyingar eiga að halda þessum rétti um aldur og ævi, og líklega inn í sjálfa eilífðina, og líklegast jafnvel þótt Skilnaður yrði milli Íslands og Danmerkur, að því er séð verður.

Þá var ein tillagan í »bræðingnum« um að hafa íslenzkan ráðherra fastan í Kaupmannahöfn. En í þessum nýju tillögum er því bætt við, að hann skuli hafa fult umboð til þess að koma fram í ríkisráðinu fyrir hönd inna annara íslenzku ráðherra í fjarveru þeirra. Kaupmannahafnarráðherrann á þá alt af að vera í ríkisráðinu, eins í dönskum málum og íslenzkum, og jafnframt er gengið að því vísu, að íslenzk stjórnarfrumvörp og alþingislög verði eins og hingað til borin upp fyrir konungi í ríkisráðinu.

Eg er nú búinn að rekja þessi helztu atriði, og skal eg nú ekki þreyta háttv. deild lengur á því. Eg vil að eins taka það fram enn þá, að mér er óskiljanlegt, að hæstv. ráðherra skyldi taka að sér að flytja þessar tillögur. Það sem eg vildi rökstyðja, er þetta, að þó að þessi »bræðings« pólitík hafi gert nokkurt gagn inn á við, þá hefir hún gert meira ógagn út á við, því að eftir þetta verður miklu óhægra að ná samningum um sambandsmálið við Dani.

Að lokum skal eg minnast svolítið á þingræðið. Eg sé ekki betur, en að hv. ráðherra, sem hingað til hefir meira en nokkur annar slegið á stórtrommu fyrir þingræðinu, sé nú alveg að fara með það. Það er samþykt hvert frumvarpið á fætur öðru gegn vilja hans, en hann tekur samt að sér að flytja lögin fyrir konungi og undirskrifa sjálfur, það sem hann hefir barist á móti. Eg hefi tekið það fram áður, að það er mjög mikill hnekkir fyrir þingræðið, að ráðherra skuli draga til baka frumv., sem samþykt hafa verið á þinginu. Ef hann tekur við þeim til þess að flytja þau fram fyrir konung til staðfestingar, þá verður hann að halda þeim til streitu og annaðhvort standa eða falla með þeim.

Hæstv. ráðherra sagði, að hann hefði ekki meiri hluta þjóðkjörinna þingm. á móti sér. Hvað kallar hann þá það, að engin af tilögum hans í launalögunum hefir verið samþykt, og margar þeirra hafa ekki fengið eitt einasta atkvæði? Eg er viss um það, að þó að leitað væri með logandi ljósi um viða veröld, þá væri ekki dæmi til þess hjá nokkurri annari þjóð, að tillögur stjórnar hafi ekki fengið eitt einasta atkvæði í inni þjóðkjörnu deild þingsins. Hjá engri þjóð, þar sem þingræði er viðurkent, mundi það geta komið fyrir, að ráðherra væri að völdum eftir að allar tillögur hana hafa verið feldar. Hæstv. ráðherra sagði líka, að þó að mál hans væru feld, þá skoðaði hann það ekki sem menn væru á móti sér, heldur málunum. Heldur hann þá virkilega, hv. ráðherra, að menn séu að gera árásir á hann persónulega, á þann elskulega Hannes Hafatein? Nei, það er ekki á móti honum persónulega, heldur sem ráðh. Íslendinga. Þó að einhver maður sé ágætismaður, þá er þó ekki víst að hann sé hæfur til þess að vera ráðherra, því það er nú einu sinni ekki öllum mönnum gefið, að vera jafnvígir á alt. Það er ekki sagt að maður, sem er ágætur byskup. væri jafngóður konungur. Það eru ekki allir eins jafnvígir á alt eins og Gissur byskup, sem Haraldur konungur Sigurðsson sagði um, að hann gæti verið þrent, og jafnvel fallinn til hvers um sig: byskup, konungur og Víkingur. Nei, það er ekki það. Mönnum getur mistekist sumt, en verið þó ágætismenn.

En nú er svo komið, að þingræðið er á förum, þar sem ráðherra situr enn, þótt mikill meiri hl. þm. í þessari deild sé á móti honum. Allar tillögur ráðh. í launalögunum hafa fengið slíkar viðtökur, að sjálfir stuðningsmenn stjórnarinnar hafa orðið að greiða atkvæði á móti þeim. — Annars veit eg, að það er ekki til neins fyrir mig að vera að tala um þetta. Svarið er alt af það sama bjá hæstv. ráðherra: Hann er hættulegur keppinautur; varið ykkur á honum, piltar! Hann ætlar sér í stólinn, sá skratti!

Það er alveg eins og hæstv. ráðherra sé að leika kongsstólaleik. Það eigi að vera fyrsta og fremsta markmiðið að gæta þess, að enginn komist í ráðherrastólinn, og hrópa upp eins og í leiknum: »Eg fyrirbýð öllum í kóngsstól að komast, bæði utanlands og innanlands, nema kónginum sjálfum«. þ. e. sjálfum ráðherranum. — Það sannast hér sem Edvard Brandes fjármálaráðherra Dana sagði nýlega í grein í »Politiken«. Hann sagði, að það væri alveg eina og eitthvert lím (Klæberstof) væri á ráðherrasætunum, sem héldi ráðherrunum svo fast í sætinu, að það væri eins og þeir ætluðu aldrei að geta rifið sig upp úr þeim. Þetta hefir reynst að vera svona í Danmörku, eða svo hefir Brandes fundist — ekki um sína eigin stjórn, sem var æði skammlíf, heldur um aðra — og sama ætlar reynslan að verða hér.

Vil eg svo ekki orðlengja þetta meir, býst sem sagt við sama svarinu frá hæstv. ráðherra. að eg muni ætla mér í stólinn. En þar er nú svo mikið lím, að eg hygg, að þurfa muni meira átak en mitt til þess að rykkja þeim upp, sem nú situr í stólnum.

[Fundur hafði nú staðið til kl. 81/4 síðd. og gerði forseti enn fandarhlé til kl. 91/2. — Þá var fundur settur aftur og héldu þá umræður áfram].