23.08.1915
Neðri deild: 40. fundur, 26. löggjafarþing.
Sjá dálk 303 í B-deild Alþingistíðinda. (1194)

108. mál, fjárlög 1916 og 1917

Benedikt Sveinsson:

Jeg á hjer að eins eina brtt., en vildi þó leyfa mjer að minnast á ýmislegt fleira. Jeg skal þá fyrst leyfa mjer að minnast á það nýmæli, að stjórnin skuli úthluta skáldastyrknum. Jeg álít rangt að fá stjórninni einni valdið í hendur í þessum efnum. Það stefnir að því, að ala upp hirðskáld í landinu, eða rjettara sagt stjórnarskáld. Fornskáld vor voru fult eins sjálfstæð og einurðargóð eins og menn gjörast nú á dögum, og þó er hálf leiðinlegt að heyra, hversu miklar loftungur þau gjörðust, þeirra manna, sem auðnum rjeðu og líklegir voru til þess að verða rífir að bragarlaunum. Væri eigi ólíklegt, að sumum færi sem (Gunnlaugi ormstungu,— en hann hafði þó til að bíta frá sjer, — sem kvað þetta við konung: .

Muna gramr við mik,

venr hann gjöfli sík,

(þess man grepp vara)

gullhring spara.

Mig uggir, að í þessa átt mundi beygjast krókurinn, og skáldin halda enn síður einurð sinni eftir en áður, þegar þau ætti »bragarlaunin« eða »skáldstyrkinn« að sækja í klær ráðherrans. Jeg hygg, að skáldin myndu óháðari, ef þingið ætti þessu að ráða. Sennilega skaraði hver stjórn eldi að sinni köku, skáldgæðinga sinna og fylgifiska, og gæti þá hæglega orðið áraskifti að því, hversu skáldunum vegnaði, nema þau væru því hjólliðugri að aka seglunum. Jeg held því að gamla fyrirkomulagið sje heppilegast. Fjárlaganefndin hefir nú viljað fara meðalveginn með því að telja þá upp í nefndaráliti sínu, er hún telur að eigi að verða styrksins aðnjótandi, en líklegt er að stjórnin telji eig ekkert bundna við það.

Auk þeirra skálda, sem áður hafa fengið styrk, hefir fjárlaganefnd nú bent á Jóhann Sigurjónsson, sem hún vildi að yrði styrks að njótandi. Jeg hygg, að það sje óþarfi. Jeg var eitt sinn flutningsmaður að því, að honum yrði veittur styrkur, en þá var hann byrjandi og skorti fje og átti erfitt uppdráttar. Nú, þegar hann er frægur orðinn víða um lönd og hefir allmiklar tekjur, þá sje jeg enga nauðsyn til þess bera, enda er þetta fje, sem farið er fram á honum til handa, svo hlægilega lítið móts við tekjur hans aðrar, að jeg tel það að eins hjegóma.

Þá eru þessar 10000 krónur, sem veita á til húss yfir listaverk Einars Jónssonar. Auðvitað er nauðsyn á einhverju húsi, til þess að geyma í myndirnar, en vandhæfi er á því, hvernig fyrirkomulagið skuli vera. Það er ódýrt. að byggja eitt lítið hús fyrir þetta safn út af fyrir sig, enda þurfa Íslendingar á miklu stærra húsi að halda bráðlega, svo að þetta hús þyrfti þá að vera þannig gjört, að hægt væri að stækka það, ef þyrfti, eins og átti að vera um safnahúsið, en jeg veit ekki hvort það er hægt, þegar til kemur. Nú tekur mjög að þrjóta hús handa Náttúrugripasafninu og Þjóðmenjasafninu, enda þrengir Þjóðbókasafnið að, og verður að hafa alt þetta í huga, þegar farið er að kosta fje til nýrrar húsagjörðar, svo að ekki sje sífeldlega verið að reisa til einnar nætur.

Þá skal jeg víkja að brtt. þeirri, er jeg á sjálfur, um það, að veita Einari Hjaltested 3000 kr. til söngnáms í eitt skifti fyrir öll. Jeg er þakklátur háttv. framsm. (P. J.) fyrir það, að hann tók heldur vel í þessa fjárbeiðni og sömuleiðis þeim háttv. þm. Dal. (B. J.) og háttv. 1. þm. G.-E. (B. K.), sem talaði rækilega fyrir þessu. Gæti jeg að mestu skírskotað til ræðu hans, en vil þó gjöra örlitla grein fyrir þessari fjárbeiðni. Einar Hjaltested fór fyrir nokkrum árum kornungur til Ameríku, og var þá óráðinn í því, hvað hann myndi taka sjer fyrir hendur. En svo vildi til á leiðinni vestur um haf, eitt sinn, er hann var að syngja fyrir fjelaga sína á 3. farrými, að menn, sem voru á 1. farrými, hlustuðu á hann, og urðu svo hrifnir af söng hans, að þeir buðu honum far á 1. farrými endurgjaldslaust, það sem eftir var ferðarinnar. Þetta mun hafa glætt trú hana á sönghæfileikum sínum, svo að þegar er hann kom til Winnipeg, þá fór hann að læra söng hjá prof. Hollner. Við það var hann á 2. ár, styrktur af efnuðum Íslendingi þar í borginni, er dáðist að rödd hans. Próf. Hollner hafði miklar mætur á Einari, en hann hugði sjálfur, að betra myndi fyrir sig að fara víðar, svo að hann tók sig upp og fluttist til Kaupmannahafnar. Þar lærði hann hjá frú Behrend í heilan vetur, en hún undirbýr leikendur og söngmenn við konunglega leikhúsið þar í borginni. Svo kom hann hingað heim, en þá kom ófriðurinn, er dvaldi utanför hans þar til í vor, að hann fór aftur og til New-York. Þar komst hann í kynni við ýmsa þekta listamenn og söng þar í samkvæmum. Þótti mönnum svo mikið til hans koma, að sumir jöfnuðu honum helst við Caruso hinn heimsfræga söngvara, þótt auðvitað sje þar ólíku saman að jafna hvað kunnáttu og leikni í meðferð raddarinnar snertir. Jeg hefi hjer í höndum útdrátt úr brjefum frá ýmsum merkum mönnum þar vestra, og liggja þau til sýnis í lestrarsalnum. En þó að jeg færi að þylja upp hin og þessi nöfn, sem góðkunn eru í heimi listanna í Ameríku, þá erum vjer engir sjerfræðingar í þeirri grein hjer í háttv. deild, og myndi það þá þýða lítið. En Einar Benediktsson, sem gott skyn ber á slíka hluti, sem marga aðra, hefir ritað grein um nafna sinn Hjaltested, og skal jeg, með leyfi hæstv. forseta, leyfa mjer að lesa upp kafla úr henni, fyrir háttv. deild. Hann hjóðar svo :

»Jeg hefi heyrt Einar Hjaltested syngja alloft, og mjer finst ekki neinn efi vera á því, að hann sje rjett borinn til þess að verða mikill söngvari. — — Það, sem ræður mestu, það sem er dýrmætt af því, að það er ekki eign algengra söngmanna, það á hann til í ríkum mæli. Afl og hæð raddarinnar er á því stigi hjá honum, að ekkert þarf þar til viðbóta annað en það, sem allir geta fengið fyrir peninga. Með venjulegu námi og æfingu mundi E. H. geta komist að söngleikum stórborganna hvar sem væri; það mundi bera á honum alstaðar og hann mundi verða harla mikils verður, ef alt færi vel um skólanám hans.

Til þess ber enn eitt, sem mælir með honum fram yfir mikinn fjölda þeirra, sem gjöra sönglistina að lífsstarfi sínu. Hann er óvenjulega vel gefinn andlega, til þess að skilja sjálfur, og þess vegna líka til þess, að láta aðra skilja það, sem hann syngur. — — Og það er ef til vill markverðast af öllu um E. H., að dómgreind hans og gáfur geta staðið yfir því verki, sem hann á að vinna. Það er auðheyrt, þótt ekki sje nema á einu einföldu lagi, sem hann leikur sjálfur undir, að smekkur hans er ósvikull.« — —

Það er kunnugra en frá þurfi að segja, að slíkt nám, sem þetta, er afar kostnaðarsamt, ef til fullnustu er numið og svo að af beri. 3000 krónur er því eiginlega mjög lítið fje, en er þó betra en enginn stuðningur, þar sem Einar mun jafnframt gjöra sjer von um stuðning frá málsmetandi mönnum í NewYork. Hann vonar, að þessi styrkur muni gjöri sjer mögulegt að ljúka námi sínu þar, og þeir, sem vit hafa á, ætla, að hann muni komast í fremstu röð listamanna að loknu námi. Þessi styrkur er því ekki eingöngu í hans þágu, heldur getur hann orðið landi og þjóð til stórsóma. Noregur hefir t. d. orðið mest þektur fyrir skáld sín, listamenn aðra og norðurfara, og þeim mönnum á hann mest að þakka að hann öðlaðist frelsi sitt svo giftusamlega fyrir 10 árum. Jeg man eftir frá þeim tímum, að jeg sá í tímariti ensku myndir af fjórum helstu mönnum þjóðarinnar, en það voru þeir Björnson, Ibsen, Grieg og Nansen, og var það beint tekið þar fram, að þessir fjórir menn hefðu gjört Noreg kunnan út um heiminn. Jeg gjöri mjer þess vegna vonir um það, samkvæmt vitnisburðum þessa efnilega manna, að Ísland muni ekki sjá eftir þessu hlutfallslega litla fje, er hann biður um.

Þá er enn fremur nýr liður um að veita Jóhanni Kristjánssyni 600 króna styrk til rannsóknar á guðsþakkafjám. Jeg tel þetta nauðsynjamál, því eins og nú stendur, er mjög óvíst um ýmsa opinbera sjóði, hvar þeir eru niður komnir. Þeir voru stofnaðir svo hundruðum skifti á öldinni sem leið, og eru nú týndir og tröllum gefnir, tugum saman. Það er að vísu skylda stjórnarinnar að garfa í þessu, og það áður en lengra liður, því sjóðirnir geta hæglega týnst með öllu, ef engin skilagrein fæst á því, hvar þeir eru niður komnir. En jeg er hræddur um, að stjórnin gjöri ekki nægilega gangskör að þessu, nema veitt sje eitthvert fje til þess, og maður sá, sem hjer ræðir um, er bæði fróður og eftirrýningasamur, og því hið besta til starfans fallinn.

Jeg get ekki greitt atkvæði með styrknum til Goodtemplarafjelagsins í því skyni, sem fram á er farið af nefndinni. Það er lögreglunnar, að sjá um að bannlögin sjeu haldin, en ekki einstakra fjelaga. Dálítið öðru máli væri að gegna um styrk til bindindisfræðslu. Það er annars undarlegt með svona gamalt fjelag og vel grundvallað, að það skuli vera í sífeldu fjárþroti. Það ætti þó að geta borið sig. hjálparlaust, eina og önnur fjelög, sem þó hafa lakara fyrirkomulag.

Þá er komin fram brtt. á þgskj. 378, um að fella burtu styrk til járnbrautarrannsóknar. Jeg mun greiða atkvæði með þessari tillögu, því að jeg álít að þeim peningum væri á glæ kastað, er til þess gengju. Þetta mál hefir verið rannsakað nokkuð áður, líklega nægilega til þess, að geta fengið nokkra hugmynd um kostnað lagningarinnar, en það er auðvitað mál, að þá er það fjelag kemur hingað, er ætlar að takast járnbrautarlagninguna á hendur, þá mun það sjálft láta gjöra mjög grandgæfilegar mælingar, hvort sem væri, og þessar 18000 kr. kæmu því að engu haldi.

Þá er farið fram á, að 1000 kr. sjeu veittar til heimilisiðnaðar. Þetta er 500 kr. hækkun frá stjórnarfrumv., en mjer finst þetta of lítið. Það var sótt um 2500 kr. og það er sannarlega ekki of mikið, móta við það gagn, sem almenningi getur orðið að góðum leiðbeiningum og kenslu í heimilisiðnaði. Mál þetta er að vísu nýmæli, en engu síður mjög mikils vert. Um það er nýlega komin út ágæt ritgjörð í Skírni eftir Jón Sigurðsson í Ystafelli, er sýnir mæta vel fram á, hversu nauðsynlegt er að gefa þessu gaum, og það sem fyrst.

Þá vil jeg minnast á eina sparnaðartillögu frá fjárlaganefndinni. Stjórnin hefir ætlað ábúandanum í Hrauntanga 300 kr., til þess að halda uppi bygð á Öxarfjarðarheiði. Fjárlaganefndin vill færa þessa upphæð niður í 100 kr. Þarna er líkt ástatt og með bóndann í Tvískerjum, og eru honum ætlaðar 300 kr. hvort árið. Hrauntangi er nýbýli á miðri heiðinni og var hin mesta þörf á því, þar sem heiðin er svo löng, að tæplega er hægt að komast yfir hana á einum degi að vetrinum, og oft alls eigi. Það getur því oft riðið á lífi manna, að þarna sje bygð eins og háttv. framsm. (P. J.), játaði líka 1913 á Alþingi. Jeg skil ekki hvers vegna fjárlaganefndin hefir viljað gjöra upp á milli þessara tveggja manna, því að býli beggja eru þannig sett, að á hvorugu er búandi nema með svipuðum styrk frá öðrum; en nauðsyn er á því, að bygðin leggist ekki niður. Fjárlaganefndin hefir nú að eins ráðist á bóndann í Hrauntanga, sem þó mun verr staddur. Þá hefir þó stjórnin verið sanngjarnari, því að hún ætlaði báðum jafnt. Þessi maður, ábúandinn í Hrauntanga, er áreiðanlega fátækasti maðurinn, sem fær fjárstyrk í fjárlögum þingsins, og þess vegna væri hart og órjettlátt, að láta sparnaðarhugmynd fjárlaganefndarinnar bitna á honum.

Það var svo á síðasta fjárlagaþingi, að það komst fyrst inn í fjárlagafrumv. að veita 200 kr. hvort árið til þessa búanda. En við eina umræðu hjer í deildinni var þetta fært til þannig, að honum voru ætlaðar 300 kr. fyrra árið en 100 kr. síðara árið. Var það gjört með það fyrir augum, að það væri hentara fyrir hann að fá meira fje útborgað í einu fyrra árið, til þess að hann gæti fremur bætt hús á bæ sínum. En það var ekki gjört í því skyni, að hann ætti ekki að fá nema 100 kr. á ári framvegis. Jeg man eftir því 1913, að framsm. fjárlaganefndarinnar (P. J.) var á því, að 300 kr. mundu jafnvel ekki nægja til þess, að bóndinn gæti haldið uppi bygð á þessum stað. Hefði því fremur verið nauðsyn á, að hækka styrkinn en að lækka hann, og það hefir stjórnin líka álitið. Jeg hygg að nefndinni sje þetta ekkert kappsmál. Og jeg vona að deildin felli þessa tillögu.

Þá kem jeg að næsta liðnum á atkvæðaskránni. Hann er um það, að hækka kaup umsjónarmanns áfengiskaupa. Hann hefir haft 600 kr. á ári, en nefndin vill nú láta hann hafa 900 kr. Auk þess á að veita samkvæmt stjórnarfrumv. 800 kr. hvort árið til annara útgjalda við eftirlitið. Þetta er hægt og vandalítið og því mjög eftirsótt starf, og því engin ástæða til að fara nú að hækka laun við það. Mjer var sagt, að þegar það var veitt, hafi umsækjendur verið milli 20 og 30, og þar á meðal var hr. Kristján Þorgrímsson. (Pjetur Jónsson: Er hann sjerstaklega hæfur?) Svo sagði fyrv. ráðherra Kristján Jónsson að minsta kosti. Hann bar honum það vætti, að hann væri manna hæfastur til að gegna þessu starfi. Nú er hr. Kristján Þorgrímsson fús til að taka það að sjer fyrir 600 kr. árskaup, og auk þess býðst hann til að lána hús undir áfengisbyrgðirnar ókeypis. (Hlátur). Þar sem ætlast er til, að eftirlitið kosti alls 1700 kr. á ári eftir tillögum nefndarinnar, en tilboð hæfasta manns liggur fyrir um það, að inna það af hendi fyrir 600 kr. á ári, þá er auðsjeð að hjer má spara nokkur hundruð krónur. Væri það miklu nær, heldur en að leggjast á blásnauðan einyrkja uppi á öræfum, sem er að reyna að halda uppi bygð, vegfarendum til hjálpar.

Fjárveitingin til áveitunnar á Miklavatnsmýri — 13 þús. kr. — sýnist mjer nokkuð hæpin, þar sem áður hefir verið veitt fje til þessa sama fyrirtækis, en það ekki borið neinn árangur.

Það er sagt, að fje þetta skuli ekki koma til útborgunar, nema landsverkfræðingur gefi yfirlýsingu um, að nægilegt vatn fáist á áveitusvæðið. Það er svo að heyra, að það sje æði mikill vandi að sjá það fyrir fram. Raunar vita allir, að nægilegt vatn er í Þjórsá.

En annað mál er það, hvort hægt er að koma því á áveitusvæðið. (Pjetur Jónsson: Vatnið rennur ofan í móti). Það er ekki ný uppgötvun. Þúsundir króna hafa áður verið lagðar til þessa verks, án þess að það kæmi að nokkru haldi, og vissu menn þó þá þenna eiginleika vatnsins. Það virðist svo, sem einhverjir hálsar sjeu á leiðinni, sem erfitt sje að koma vatninu yfir. (Pjetur Jónsson : Nefndin hefir athugað þetta). Fjárlaganefnd hafði líka athugað þetta mál áður en fyrri fjárveitingin var veitt, og sömuleiðis verkfræðingar, og þó hefir samanlögð speki þeirra að engu haldi komið. En jeg hefi enga ástæðu til að halda, að þessi fjárlaganefnd sje athugulli en fjárlaganefndin þá, eða að verkfræðingarnir sjeu nú orðnir miklu vitrari en fyrr.