19.07.1915
Neðri deild: 10. fundur, 26. löggjafarþing.
Sjá dálk 1992 í B-deild Alþingistíðinda. (2652)

14. mál, stjórnarskráin

Guðmundur Eggerz:

Þegar fyrirvarinn í stjórnarskrármálinu var samþyktur í fyrra, leit jeg svo á, að til þess, að fyrirvarinn kæmi að tilætluðum notum, mætti ekkert það fram koma við staðfestingu stjórnarskrárinnar frá konungsvaldsins hálfu, sem benti til þess, að dönsk stjórnarvöld ættu að hafa afskifti af uppburði sjermála vorra fyrir konungi.

Ef konungur vor í ríkisráðinu 30. nóv. 1914, eftir fyrstu tölu fyrv. ráðherra Sigurðar Eggerz, hefði lofað samþykkt stjórnarskrárinnar, og ekki önnur ummæli haft en þau, að Íslandsráðherra legði fram úrskurð um, að öll lög og mikilsvarðandi stjórnarráðstafanir skyldu borin upp fyrir konungi í ríkisráðinu, hefði jeg talið fyrirvaranum fullnægt, enda er mjer kunnugt um, að þáverandi ráðherra mundi hafa viljað staðfestingu stjórnarskrárinnar á þeim grundvelli.

Fyrirvarann gat Hans hátign konungurinn ónýtt á ýmsan hátt.

1. Í fyrsta lagi með því að krefjast þess af Íslandsráðherra, að úrskurður sá, er boðaður var í opnu brjefi 20. okt. 1913, yrði þannig að orðalagi eða efni, að fyrirvarinn ónýttist.

2. Í öðru lagi með því að krefjast einhverrar þeirrar ráðstöfunar af danska yfirráðherranum, sem kæmi í bága við fyrirvarann.

3. Í þriðja lagi með því að segja eitthvað það í ríkisráðinu, undir umræðunum, um staðfestingu stjórnarskrárinnar, annaðhvort á ábyrgð Íslandsráðherra eða forsætisráðherra, sem gat spilt málstað vorum.

Þegar jeg í vetur, ásamt 23 öðrum þingmönnum, lýsti yfir því, að jeg væri sammála meðferð fyrv. ráðh. á stjórnarskrármálinu í ríkisráðinu 30. nóvbr. 1914, var það af þessum ástæðum.

Jeg taldi ekki samrýmanlegt fyrirvaranum, að yfirráðherra Dana gæfi út auglýsingu þá, sem boðuð var í ríkisráðsumræðunum 20. okt. 1913.

Jeg var enn fremur sammála fyrv. ráðherra um það, að hann átti ekki að viðurkenna þá skoðun konungsvaldsins, að sambandinu milli Íslands og Danmerkur væri þannig varið, að nauðsynlegt væri, að íslensk mál væru borin upp í ríkisráðinu.

Þetta veit jeg, að hæstv. ráðherra er mjer sammála um, því hann hefir áður ritað, að um engin mál landsins hafi dönsk stjórnarvöld nokkurn lögformlegan íhlutunarrjett — að rjettum lögum.

Þá get jeg ekki heldur sjeð, að Íslandsráðherra bæri að gangast undir það, að engin breyting gæti orðið á uppburði sjermálanna, nema því að eins, að lögfest yrði jafntrygg tilhögun fyrir konungsvaldið, sem ríkisráðsuppburðurinn.

Um það þarf ekki að fjölyrða, að meiri hluti Alþingis var í vetur á einu máli um það, að ekki mætti staðfesta stjórnarskrána á þeim grundvelli, er oss var boðinn í ríkisráðinu 30 nóv. 1914. En hver er þá staðfestingargrundvöllurinn 19. júní 1915, og hvernig var umræðunum í ríkisráðinu varið?

Á þinginu 1914 í umræðunum um fyrirvarann kemst hæstv. ráðherra svo að orði um uppburð íslenskra sjermála:

»En jeg verð að halda því fram, að dönsk stjórnarvöld hafi ekki átt rjett á að hlutast til um þetta mál, og að Íslandsráðherra hafi ekki átt að láta þau afskifti ómótmælt«.

Jeg tók þessi orð á þinginu í fyrra sem ákæru til Íslandsráðherra (H. H.), fyrir það að láta mótmælalaust forsætisráðherra Dana vaða uppi í ríkisráðinu 20. október 1913, en hvað skeði í ríkisráðinu 19. júní. Það, að forsætisráðherrann heldur þar veigamikla ræðu um staðfestingu stjórnarskrárinnar, ómótmælt og eftir fyrirfram ákveðnu samkomulagi við Íslandsráðherra.

Yfirleitt sje jeg ekki betur en staðfestingargrundvöllurinn fyrir stjórnarskránni 19. júní 1915 sje nokkurn veginn sá sami, sem lagður var 20. oktbr. 1913,

Það er búið með ræðum og ritum að sýna fram á þetta. Mjer kemur því ekki til hugar, að ganga ítarlegar inn á þetta atriði. Orð mín mundu verða endurtekning af fyrri ræðum hjer í deildinni.

Þetta vil jeg þó taka fram:

Hvaðan kemur ráðherra heimild til þess, að fullvissa konungsvaldið um, að uppburðurinn sje í eðli sínu »formelteoretisk«?

Forsætisráðherrann gleypir auðsjáanlega með ánægju þessa útskýringu Íslandsráðherra á því atriði, er oss hefir þótt einna mest skifta máli í sjálfstæðisbaráttu vorri.

Enda eru dönsku blöðin þegar byrjuð að brýna Íslendinga á því, hve barnalegt hafi verið fyrir oss að hefja baráttu við Danmörku um atriði, sem Íslandsráðherra í ríkisráði segi, að hafi enga raunverulega þýðingu.

En það er þó best, að forsætisráðherrann er svo sem ekki ánægður með þá yfirlýsingu, að uppburðurinn sje formlegs eðlis, því hann bætir við, að þessu atriði verði ekki breytt, nema ný skipun verði á gjörð, er feli í sjer líka tryggingu sem þá, er nú er.

Mjer virðist konungurinn 19. júní 1915 standa alveg á sama grundvelli í þessu máli, eins og 30. nóv. 1914. Mjer skilst einnig, að Hans hátign styrki þessa skoðun mína. Orðin »eins og jeg hefi áður sagt í ríkisráði«. Ætli það eigi ekki við umræðurnar í heild sinni í ríkisráðunum 20. okt. og 30. nóv.?

Jeg skal ekki frekar ræða um staðfestingargrundvöllinn. En á annað atriði mætti minnast í þessu sambandi, samúðina milli landanna Íslands og Danmerkur.

Það er víst, að hvorki með stjórnarskrárstaðfestingunni nje fánaúrskurðinum er samúðin aukin, þvert á móti.

Þessi tvö mál hafa enga friðarbrú lagt á milli landanna. Má líka vera, að sundurlyndið við Dani verði Íslands tryggasti rjettarvörður.

Á stjórnarskrárstaðfestinguna hafa bæði jeg og aðrir minst; hún er þannig til orðin, að hún er mörgum Íslendingum hrygðarefni. En svo jeg víki að fánanum, er alls engin ástæða fyrir íslensku þjóðina að vera Dönum þakklát fyrir hann. Vjer eigum alt annan og miklu víðtækari fánarjett.

Orð mín mega ekki skiljast svo, að jeg sje andvígur nýja fánanum.

Jeg vil, að hann sje notaður, og skoða fánann skref í rjetta átt.

Úr því jeg byrjaði að tala um samkomulagið á milli Dana og Íslendinga, vil jeg geta þess, að ekki eiga Danir eingöngu sök á þeirri úlfúðaröldu, sem risin er gegn þeim. Skuldin er einnig að sumu leyti Íslendinga megin. Stjórnmálamenn vorir koma ekki ávalt eins hreint fram gegn dönsku þjóðinni, sem æskilegt væri.

Jeg tek sem lítið dæmi yfirmálning danska flaggsins á Gullfossi í Vestmannaeyjum. Jeg býst við því, að formaður Eimskipafjelags Íslands hafi látið mála yfir flöggin á Gullfossi, ekki til þess, að lítilsvirða danska fánann, — jeg vil ekki misbjóða fána nokkurrar þjóðar, — heldur fyrir þá sök, að honum hafi fundist ótilhlýðilegt að sjá erlent flagg á íslensku skipi. Þetta átti að segja Dönum, að við Íslendingar óskum ekki að sjá Dannebrog á skipum vorum.

En hvað skeður?

Þegar Danir frjettu um yfirmálninguna og tóku að vanda að kasta hnútum að oss, þá tóku blöðin, Lögrjetta og Ísafold, að afsaka þenna sýnanlega verknað, yfirmálninguna, og endirinn á öllu varð sá, að yfirmálarinn varð danskur maður. Hann tók á sig ábyrgðina.

En svo jeg víki að stjórnarskránni, þá hygg jeg, að samúðin við Dani aukist ekki, þótt meiri hlutinn hjer í háttv. deild slái úr höndum minni hl. það vopn, sem hann telur nauðsynlegt í framtíðarbaráttunni við Dani. Jeg á við þingsályktunartillöguna.

Jeg minnist þess, að framsögumaður meiri hlutans í fyrirvaranum sagði á þinginu í fyrra, að meiri hlutinn hefði komið fram með tillögu til fyrirvara fyrir þá sök, að sumir hjeldu því fram, að opna brjefið frá 20. október 1913 hefði skaðað oss, og kynni þá til brjefsins að verða vitnað af miður vönduðum dönskum stjórnmálamönnum.

Halda nú þessir hinir sömu menn ekki, að danskir stjórnmálamenn muni vitna í það, ef Alþingi fellir þessa till.?

Jeg öfunda alls ekki þá háttv. þingm., er fella þessa tillögu. En hitt veit jeg, að þessi dagur verður merkisdagur, hver sem úrslitin verða, í stjórnmálabaráttu Íslands gegn Danmörku.

Jeg er þess viss, að það verður einhvern tíma talað um fulltrúana frá 1915, eins og vjer nú, svo jeg taki dæmi, minnumst mannanna frá 1851 og 1871.

Öll þau ár, sem vjer höfum barist gegn erlenda — danska — valdinu, hefir það verið eitt einkennið fyrir Dani, að þeir hafa staðið sameinaðir gegn oss. Hins vegar hefir það verið einkennið fyrir íslensku þjóðina, að hún hefir staðið sundruð gegn Dönum.

Þótt þannig væri ástatt 1851 og 1871, getum við þó öruggir skírskotað til þjóðfundarins og þingsins 1871, þegar um sjálfstæði vort er að ræða. En sannarlega minnumst vjer ekki þeirra Íslendinga sem stjórnmálamanna, sem árið 1851 vildu hnýta oss aftan í Eydani og Jóta. Ekki minnumst vjer þeirra, er vildu taka því frumvarpi, er gjörði Ísland að dönsku amti.

Einn hinna konungkjörnu hjelt því fram 1851, »að þingið, með því að hafna grundvallarreglunum í stjórnarfrumvarpinu, ofurseldi sig og landið tómri óvissu«.

Ef undanhaldsmennirnir 1851 hefðu ráðið, væru allar líkur til þess, að Danir hefðu sett sama stimpilinn á oss og á Vestindísku eyjarnar og Grænland. Þetta er ekki 1. flokks stimpill.

Þeir, sem 1851 buðu konungsvaldinu og Dönum birginn, þeir hinir sömu vernduðu sjálfstæði Íslands.

Eða hvernig var það 1871?

Undanhaldsmennirnir, minni hlutinn, sagði um meiri hlutann »að hann vildi í stjórnfræðisefnum standa kyrr í sömu sporum, þangað til hann gæti tekið stökk í þau spor, sem hann ætlaði að standa í til eilífðar«.

Undanhaldsmennirnir vildu viðurkenna lögin frá 2. jan. 1871 sem bindandi fyrir Ísland, og gleypa við stjórnarskrárfrumvarpi því, er lagt var fyrir þingið.

Kvað svo ramt að, að einn þingmaður — J. Hjaltalín — mælti á þinginu:

»Hjer eru mótmæli móti lögum konungs, og þetta kunna menn ekki að skammast sín fyrir«.

Það var mikilhæfur maður, sem ljet sjer þessi orð um munn fara, en til allrar hamingju fyrir sjálfstæði þessa lands, varð hann og hans skoðunarbræður 1851 og 1871 í minni hluta.

Jeg hefi minst á þessi tvö þing, til þess að benda á það, að undanhaldsmennirnir hafa ekki verndað eða verið forverðir þessa lands.

Jeg hefi minst á þessi 2 þing í þeirri von, að þeir, sem á komandi árum eiga sæti 1 þessari háttv. deild, geti jafnörugglega skírskotað til fulltrúanna 1915, eins og vjer nú til fulltrúanna 1851 og 1871, þegar um sjálfstæði landsins okkar er að ræða.

Vjer stöndum nú miklu betur að vígi gegn erlenda valdinu en um 1851 og 1871.

Fjárhagur vor er nú allur annar og framfarir á öllum sviðum. Vjer finnum, að aldrei þarf Ísland að biðja um danska hjálp.

Mjer skilst svo, að ef þessi tillaga verður feld, þegar litið er á, hvað á undan er gengið, hafi konungsvaldið borið sigur úr býtum í stjórnarskrárbaráttu vorri, og til þessa var þó aldrei stofnað. Og sannarlega hefir hið háa Alþingi ekki sjerstaklega ástæðu til þess, að beygja sig fyrir órjettmætum kröfum danskra ráðherra, því einmitt eru það Danir, sem sí og æ hafa verið aðalþröskuldurinn fyrir öllum framförum hjá íslensku þjóðinni.

Allar vorar rjettarbætur höfum vjer orðið að toga og teygja frá Dönum, og þegar vjer loks höfum fengið þær, var þreytan og kostnaðurinn við að ná þeim orðinn svo mikill, að ekkert var eftir í garð Dana, nema úlfúðin.