22.07.1915
Efri deild: 13. fundur, 26. löggjafarþing.
Sjá dálk 895 í B-deild Alþingistíðinda. (989)

20. mál, stjórnarskrármálið

Jósef Björnsson:

Það mun vera að bera í bakkafullan lækinn, að ræða meira um mál þetta, svo jeg skal ekki vera langorður.

Vegna þess, að aðalkjarni umræðanna felst í því, hvort fyrirvaranum sje fullnægt eða ekki, þá ætla jeg stuttlega að taka fram skoðun mína á því. Þegar hæstv. ráðherra og konungsgestirnir komu aftur úr utanför sinni, og mjer gafst færi á að sjá, eða rjettara sagt heyra, úrlausnardrög þau, er þeir höfðu meðferðis, leit

jeg strax svo á, að fyrirvaranum væri ekki fullnægt með þeim. Ljet jeg það þá þegar ótvírætt í ljós við konungsgestina og benti á helstu annmarkana, sem mjer þóttu vera á því, að taka við staðfestingu stjórnarskrárinnar með þeim skilmálum, er þá voru í boði. Jeg sagði þá, að jeg teldi það, sem fyrir lá, óaðgengilegt í alla staði, því jeg leit svo á, að það fullnægði ekki Alþingis fyrirvaranum, og að ekki mætti slaka til frá löglega afgreiddum skilyrðum þingsins, án þess að þing kæmi saman áður. Alþingi einu og engum öðrum gæti borið sá rjettur að breyta til frá fyrri ákvæðum sínum, ef því þætti það rjett vera og nauðsynlegt einhverra hluta vegna. Þegar svo stjórnarskráin var staðfest 19. f. m. og jeg sá skilmálana, lokaskilmálana, skal jeg taka fram, að jeg leit strax svo á, að þeir væru talsvert aðrir en þeir, sem fyrst voru í boði, og talsvert betri — að þeir nálguðust meira fullnægju fyrirvarans.

Breytingar þær, er hæstv. ráðherra hafði fengið framgengt í ýmsum atriðum, verð jeg óhikað að telja til stórbóta. En þótt þetta sje skoðun mín og sannfæring, þá er langt frá því, að jeg sje sannfærður um, að fyrirvaranum sje fullnægt, og það hefi jeg sagt hæstv. ráðherra sjálfum. En þess þykist jeg líka jafn viss af orðum hans, að hann álítur fyrirvaranum algjörlega fullnægt. Nú er þá svo, að jeg og fleiri halda því fram, að fyrirvaranum sje ekki ótvírætt fullnægt, en aðrir telja, að svo sje. Í þessu greinir menn á, og sem stendur fæst enginn dómur á því, hvorir rjettara hafi fyrir sjer, og enginn er óskeikull, hversu skýr sem er. En eitt er víst, að hæstv. ráðherra hefir talið sig fá fyrirvaranum fullnægt um leið .og hann mótmælir í ríkisráðinu og visar til fyrirvarans. Þar vitnar hann til umboðs þess, er þingið hafði gefið honum, og setti það að vera mikils virði, ef rjett er á haldið. Ef það er rjett; sem enginn efar, að umboð ráðherra hafi verið fyrirvarinn, og að hann vísi til þess, þá er eðlilegt að þeir, sem vilja vera ugglausir um, að Danir hljóti að viðurkenna, að fyrirvaranum sje fullnægt, óski þess, að mótmæli ráðherra og tilvísun hans til umboðsins, sem Dönum var fullkunnugt frá ríkisráðsfundinum 30, nóv. f. á., sje árjettuð með því, sem engum getur orðið til ama, en málefninu til gagns. Og það hygg jeg sje hægt með hvorri sem er af þeim tveim dagskrám; sem komið hafa hjer fram í dag. (Steingrímur Jónsson : Vill þá þm. láta samþykkja báðar dagskrárnar?) Ekki að vísu báðar, en þá þá síðari, falli sú, sem fyrr kemur til atkvæða. Fyrri dagskráin hefir það á móti sjer, að í henni telja sumir að felist vantraustsbroddur til hæstv. ráðherra, en hún heldur sjer fast við fyrri vilja þingsins. En vel má samþykkja hana með þeim ummælum, að í henni felist ekkert vantraust til hæstv. ráðherra. Jeg get vel greitt atkvæði með henni, en það atkv. ber ekki á neinn hátt að skoða sem vantraustsatkv., því jeg hefi enga tilhneigingu til að greiða atkv. með vantraustsyfirlýsingu til ráðherra, eins og sakir standa, og hefi jeg áður sagt það í áheyrn hans og margra háttv, þingmanna annara.

Hin dagskráin segir ekkert um, hvort fullnægt sje fyrirvaranum eða ekki, en leggur alla áherslu á að styrkja mótmæli ráðherra og gjöra þau fullgild, með því að vísa á umboð það, sem hæstv. ráðherra hafði. Tekur dagskráin það þess vegna skýrt fram, að þingið haldi fast við umboð hans, fyrirvarann, eins og Dönum hafi verið það kunnugt; og kunnugt var þeim það óneitanlega frá ríkisráðsfundinum 30. nóv. síðastl.; haldi fast við það eins og það hafi átt að skiljast. Og með því dagskráin bendir á, að mótmæli ráðherra í ríkisráðinu 19. júní hljóti að skoðast miðuð við umboð þingsins og ekkert annað, þá er hún árjetting á mótmælum

hans. Hjer er því að eins um öryggisráðstöfun að ræða. Um niðurlagsatriði dagskrár þessarar hefi jeg það að segja, að jeg sje ekkert því til fyrirstöðu, að menn lýsi ánægju sinni yfir staðfestingu stjórnarskrárinnar, ánægju yfir því, að hafa með henni öðlast margar og miklar rjettarbætur, og það eitt legg jeg í atkv. mitt, snertandi þetta atriði dagskrárinnar, komi til þess að jeg greiði henni atkv. Jeg álít rjett af okkur þm., og sjálfsagða skyldu eins og sakir standa, að styðja mótmæli hæstv. ráðherra í ríkisráðinu 19. júní, og árjetta þau með yfirlýsingu um, að þingið haldi fast við fyrirvarann. Með það fyrir augum get jeg greitt dagskránni atkvæði. Jeg lít svo á, að hvor dagskráin sem er tryggi rjett landsins, og vaki yfir sóma þingsins, með því að sýna, að þingið haldi fast við fyrri skoðun sína.

Skal jeg svo ekki fjölyrða frekar um þetta mál.