10.01.1917
Neðri deild: 19. fundur, 27. löggjafarþing.
Sjá dálk 379 í B-deild Alþingistíðinda. (498)

42. mál, dýrtíðaruppbót handa embættis- og sýslunnarmönnum landssjóðs

Framsm. (Gísli Sveinsson):

Jeg hefi hlotið það virðulega, en líklega að þessu sinni ekki jafn öfundsverða, hlutverk, að vera framsm. fjárveitinganefndar í erfiðasta málinu, sem komið hefir undir hana á þessu þingi, sem sje dýrtíðaruppbótinni handa embættis- og sýslunarmönnum landssjóðs. Jeg vil því leyfa mjer með nokkurum orðum að skýra málið dálítið frekar, en gjört var í nefndarálitinu.

Vil jeg þá fyrst geta þess, að formaður nefndarinnar, háttv. 1. þm. G.-K. (B. K.) núverandi hæstv. ráðh., vjek úr nefndinni, sakir embættis síns, og hefir því ekki undirskrifað nefndarálitið. Vann hann þó í nefndinni uns störfum hennar í þessu máli var lokið, og hefir lýst sig samþykkan gjörðum hennar og niðurstöðu í málinu. Sá háttv. þm. er í nefndina kom í hans stað, þm. Barð. (H. K.), kom ekki fyr en nefndin hafði lokið störfunum í málinu, og hefir því ekki heldur skrifað undir nál., þótt samþykkur því kunni að vera.

Eins og háttv. deild mun kunnugt, hafa þingi þessu borist umsóknir um dýrtíðaruppbót frá öllum þorra starfsmanna landssjóðs víðsvegar um land, og mun það vera í beinu framhaldi af því, er samþykt var á síðasta þingi, sem samdi lög um dýrtíðaruppbót handa embættis- og sýslunarmönnum landsins, eins og kunnugt er. Þótt lög þau sje alltakmörkuð, þá eru þau þó viðurkenning Alþingis fyrir þörfinni á slíkri dýrtíðaruppbót. Enda er það alkunnugt, að allir verkamenn hafa fengið kauphækkun, af þeim augljósu ástæðum hve afskaplega dýrt er orðið að lifa. Tel jeg það fullsannað, að dýrtíðin hefir valdið því, að verðhækkun lífsnauðsynja, síðan ófriðurinn hófst, er nú til jafnaðar komin í eða yfir 70%, og gildi peninga rýrnað að sama skapi. Má hjer vísa til nál. og skýringa þeirra, sem fylgiskjöl þess gefa um málið.

Þótt gjört sje ráð fyrir, að ástandið hafi verið „normalt“ eða eðlilegt við byrjun ófriðarins, þá var það þó ekki svo í raun og veru, ef miðað er við laun embættismanna. Launalögin eru gömul orðin, og við tilbúning þeirra var miðað við alt aðrar ástæður en síðar hafa orðið, og munu því laun ýmsra opinberra starfsmanna hafa verið of lág, þegar áður en stríðið hófst. Svo ef rjett væri að farið, ætti að taka að einhverju leyti til greina verðfall peninga, frá því er launalögin voru samin.

Nefndin gat þó ekki ráðist í, að taka til greina almennar umsóknir um bætt launakjör yfirleitt, og hefir því vísað öllu slíku á bug. Aftur á móti hefir hún með till. sínum, það sem þær ná, leitast við að lagfæra kjör launamanna landsins eins og nú standa sakir.

Býst jeg við að enginn efist um, að að brýn þörf sje á dýrtíðaruppbót, enda komst nefndin, eða rjettara sagt meiri hl. hennar, fljótt að þeirri niðurstöðu. Var það að eins einn maður úr nefndinni, háttv. 1. þm. Árn. (S. S.), sem skrifaði undir með fyrirvara um alla niðurstöðu nefndarinnar.

Hygg jeg helst, að það hafi verið vegna „skalans“, sem allir aðrir nefndarmenn álitu þó rjettmætan og eftir atvikum rjettlátan, og brtt., sem þegar hafa fram komið við þingsályktunartill., snerta hann ekki heldur.

Sú varð líka niðurstaðan hjá nefndinni, að heppilegra væri á þessu þingi, að koma fram með þingsályktunartill., heldur en lagabreytingu, þar eð hún treystir sjer ekki að athuga sem skyldi framtíðarþarfir í þessu efni. Þótti henni því rjett að miða við eitt ár, 1916, og ætlast hún til að næsta þing, fjárlagaþingið að sumri, taki við og taki til meðferðar breytingar á dýrtíðaruppbótarlögunum frá 1915, eftir væntanlegan undirbúning landsstjórnarinnar.

Um útreikninga þá, sem till. fylgja er það helst að segja, að hæstdýrtíðaruppbót er ákveðin fyrir lægst laun, en fer svo lækkandi eftir því, sem launin hækka, alt til hámarkslaunanna 4.500 krónur.

Nefndinni þótti ekki fært að fylgja því ákvæði laganna að reikna af svo lágum launum sem 500 kr. Þótti henni ekki tiltækilegt að hafa lágmarkið lægra en 1.500 kr., og reikna þar af 50%.

Til þess að koma jöfnuði á, hefir nefndin fengið aðstoð við útreikningana og telur því að jöfnuður sje fenginn, að því sem frekast er unt reikningslega. Og er líklegast, að þótt nefndin hefði haft lengri tíma, þá hefði ekki fengist jafnari niðurstaða á sama grundvelli.

Þá er það atriði, hverjir verða skuli aðnjótandi uppbótarinnar. Varð það úr, að allir starfsmenn landssjóðs fengi dýrtíðaruppbót, eftir þeim reglum sem till. sýnir, og það eins, þótt þeir, sumir hverjir, hafi óskyld störf með höndum og einhverja framleiðslu, svo sem sveitabú o. fl. Þóttist nefndin ekki geta gjört þar upp á milli manna, eða skilið sauðina frá höfrunum.

Ef fult rjettlæti rjeði, ættu allir embættismenn heimtingu á að fá sömu dýrtíðaruppbót, miðað við % af launahæð. Þetta sá nefndin þó ekki, að fært væri að framkvæma, þar sem það er gefinn hlutur, að launamenn eru misvel staddir, og full ástæða er til að halda, að þeir standi betur að vígi, sem hærri laun hafa.

Aftur á móti mundi varlegt að fara eftir því, hvort launamenn hafa framleiðslu eða ekki. Mundi það koma illa niður á þeim, sem eitthvert búhokur hafa eða einhverja smáframleiðslu, en eru fátækir engu síður, að svifta þá dýrtíðaruppbót.

Hefi jeg líka fengið vitneskju frá stjórninni um það, að hún hafi ekki getað framfylgt bókstaflega þessu atriði laganna frá síðasta þingi, og þótti nefndinni því ógjörningur að taka það með. Hygg jeg líka að lítið rjettlæti sje í því að refsa þeim mönnum, ef svo mætti segja, sem með dugnaði sínum hafa komist betur af en aðrir, en verðlauna ónytjungana, með því að veita þeim dýrtíðaruppbót.

Líka mundi það torvelt reynast að velja þá úr, sem betur eru staddir. Hygg jeg, þótt fengnar væru skýrslur frá mönnum alment, þá mundu þær flestar vera á einn veg, að á stæðist kostnaður og ábati hjá þeim, er best af komast.

Jeg hefi spurt bændur þá, er á þingi sitja, hvort búandmenn yfirleitt mundu græða á búskap sínum í þessu árferði. Enginn hefir svarað þeirri spurningu játandi. Ef svo er, sem jeg skal engan dóm á leggja, að bændur græði ekkert í þessari tíð, sje jeg ekki, að nokkur þörf eða sanngirni sje í því, að halla sjerstaklega á þá launamenn, er hafa bú. Þeir standa þá engu betur að vígi en fyrir ófriðinn. Sje minst á skýrslur, má ráða þetta sama af ýmsu, sem áður er framkomið. Mönnum er í fersku minni, að einn dugnaðarbóndi hjer sunnanlands, ritaði fyrir nokkru í blöðin um búskap sinn, og komst að þeirri niðurstöðu, að hann og aðrir góðir bændur væru alt af að tapa. Þessi reikningur getur verið rangur að einhverju leyti, og er það sennilega. En þetta sýnir, hvernig menn reikna. Þótt vjer höfum slíkan reikning, getur hann hæglega verið rangur að einhverju leyti, en þó getur vel verið sanngjart, að taka fult tillit til ýmislegs, er þar kemur til mála. Nefndin hefir að öllu athuguðu lagt til, að öllum embættis- og sýslunarmönnum landssjóðs verði veitt uppbót eftir þeim mælikvarða, sem hún hefir lagt fram.

Hjer koma og allir starfsmenn við beinar landsstofnanir, og aðrir fastlaunaðir starfsmenn, er taka laun úr landssjóði, þótt þeir sje eigi ráðnir af stjórninni. Svo er til dæmis ástatt með einn eða fleiri starfsmenn við Landsbókasafnið, til dæmis skrásetjara, sem ráðinn er af stjórn bókasafnsins. Sama gildir um skrifstofustjóra Alþingis, er tekur laun sín úr landssjóði, en er ráðinn af forsetum Alþingis, eins og háttv. deildarmönnum er kunnugt, o. s. frv. Enn fremur eru að sjálfsögðu hjer með allir verzlegir embættismenn, sýslumenn, hreppstjórar, póstafgreiðslumenn o. s. frv. Enn fremur allir prestar, er taka full laun úr landssjóði eða prestlaunasjóði eftir lögunum frá 1907, og sömuleiðis þeir, er hafa laun sín eftir gamla fyrirkomulaginu, að svo miklu leyti, sem þeir taka laun sín úr landssjóði, eða þeirri deild hans, er nefnist prestlaunasjóður, samkvæmt lögum um nefskattinn svo nefnda frá 1909. Enn fremur kennarar við alla landsskólana. Sömuleiðis eru teknir með allir kennarar við þá skóla, er landsjóður styrkir, sem sje barnaskóla og unglingaskóla, að svo miklu leyti, sem þeir kynnu ekki að fá uppbót annars-staðar frá. Það er sýnt, að rjettlátt er að þessir menn fái einnig dýrtíðaruppbót, og stendur landssjóði næst að hlaupa undir bagga með þeim um sinn, ef stofnanir þær, sem í rauninni eiga að kosta þá, bæjarfjelög, sveitarfjelög o. s. frv., geta ekki veitt þeim uppbót eða gjöra það ekki.

Nefndinni hefir ekki þótt taka, að undanskilja þessa menn, nje heldur rjett, því að til þeirra gengur eigi mikil fjárhæð, en þörfin hins vegar fyrir hendi. Enn koma hjer starfsmenn nokkurra fjelagsstofnana, er styrktar eru af landssjóði eða jafnvel haldið uppi af honum, eins og till. og nál. bera með sjer. En að sjálfsögðu er hjer eigi átt við gróðafjelög, sem einhvern styrk kunna að fá til einhvers, svo sem t. d. skipafjelög. Kaup allra slíkra starfsmanna og laun annarra starfsmanna, er ekki birtast opinberar skýrslur um, verður stjórnin að afla sjer vitneskju um, er hún fer að framkvæma ákvæði þessarar þingsályktunar. Allir þessir menn fá uppbótina eftir sama mælikvarða.

Enn fremur var nefndin á einu máli um það, að ekki mundi tjóa, að setja þær takmarkanir, er koma til vegar ýmsum miður rjettlátum undantekningum. Því vill nefndin, að alt eftirlaunafólk njóti uppbótar sem aðrir launamenn. Því það er ómótmælanlegt, að eftirlaunin eru eins konar laun, — eru samkvæmt lögum talinn einn hluti af launum þess manns, er þau fær, þótt þau sje borguð síðar eða eftir á. Enda var það alment álit nefndarinnar, að flest þetta fólk væri þann veg statt fjárhagslega, að hjálparatriðið kæmi þar mjög til greina. Þetta atriði hefir líka vakað fyrir nefndinni jafnframt rjettlætisatriðinu. Nefndin álítur, að við veitingu þessarar uppbótar yrði að ráða sameining rjettlætis- og hjálpartilrauna. Samkvæmt till. fá þeir, sem verst eru staddir, mesta hjálp, af því að þeim verður örðugast að komast af í þessari tíð, og þarfnast mest hjálparinnar. Það er ekkert athugavert, þótt landið, þjóðfjelagið, hjálpi þegnum sínum, og því um fremur beinum starfsmönnum sínum. Jeg á hjer ekki við neinn fátækra- eða sveitarstyrk, heldur sjálfsagða hjálp, án þess að þessir menn missi nokkuð af rjettindum sínum í þjóðfjelaginu. Ein grein manna, er landssjóður styrkir, eru hjer undanþegnir. Það eru þeir, sem kallaðir eru, á máli nefndarinnar, styrkþegar landssjóðs. Gagnvart þeim hefir einn nefndarmanna ritað undir nefndarálitið með fyrirvara, og ber fram brtt. um þá. Þessir menn eru þeir, sem falla undir skálda-, rithöfunda- og listamannastyrkinn. Nefndin gat ekki orðið ásátt um að taka þessa menn með, og hefir vísað ákvörðun um þá til fjárlagaþingsins í sumar. Henni virðist það eingöngu fjárlagaatriði, er þessir menn eru teknir upp í fjárlögin sem styrkþegar, en ekki launaðir fyrir föst störf. Sama gildir um skóla og stofnanir, er beiðst hafa styrks til þess að standast reksturkostnað. Nefndin telur, að næsta þing verði að taka ákvörðun um, hvort slíkar stofnanir skuli fá uppbót á styrk sínum eða ekki. En nefndin gjörir ráð fyrir, að hækka verði styrk til þeirra stofnana, sem þingið hefir viljað styrkja með ákveðinni upphæð, því að þær komast ekki af með sömu upphæð nú. En nefndin hefir, sem sagt, viljað láta þetta bíða fjárlagaþings. Hins vegar hefir henni þótt sjálfsagt, að föstum starfsmönnum væri bætt upp hið bráðasta, sem sje, þegar á þessu aukaþingi fyrir það, sem liðið er, en að hitt mætti fremur bíða. Enn fremur skal það tekið fram, að henni hefir þótt það hlýða, að setja þær takmarkanir, að ekki væri veitt uppbót af hærri launum en 4.500 kr. Hún var sammála um, að nauðsynlegt væri að setja takmörk. Fanst henni rjettast, að miða nokkuð við það, hvað þarf til að geta lifað sómasamlega. Er ekki ranglátt að taka einhverja upphæð, sem nokkurs konar þurftarlaun. Má þá segja, að 4.500 kr. sje allgóð laun. Sje veitt uppbót af 4.500 kr., þarf hún ekki að vera há, því að hjer er ekki lengur um hjálp að ræða. Ýmsir eiga örðugt uppdráttar, og er þá ekki ranglátt, að gjöra mun á hinum hálaunuðu og láglaunuðu. Annars má taka það fram, að embættismenn með hærri launum en 4.500 kr. eru sárafáir. Það má segja, þótt þessir menn missi nokkurs í, sakir ástandsins sem nú er, þá megi þeir þó yfirleitt vel við una, í samanburði við aðra, þótt sjerstakar ástæður geti verið fyrir hendi, hvað suma þeirra snertir. önnur takmörk er og skylt að gjöra, sem sje, að telja beri með föstum starfslaunum aukatekjur og önnur hlunnindi, er stöðunni fylgja. Þar undir koma sýslumenn og bæjarfógetar, svo og læknar. Gjöra má ráð fyrir, að aukatekjur þeirra sumra orki að jafnaði svo miklu, að árslaun þeirra komist upp fyrir hámarkið, og virðist því ekki ranglátt nje ósanngjarnt, að þeir fari uppbótarinnar á mis.

En hins vegar getur nefndin ekki fallist á, að taka tillit til aukastarfa, óskyldra stöðunni, sem maðurinn hefir tekið að sjer, og fær þóknun fyrir. Hjer ber aðeins að tala um föst laun og aukatekjur, er menn njóta af embætti sínu.

Sama máli er að gegna um þá menn, er hafa fleiri störf en eitt, launuð úr landssjóði. Hjá þeim getur líka svo farið, að launaupphæðirnar samlagðar komist upp fyrir hámarkið. Aðalreglan er, að uppbótin sje veitt af launum fyrir öll störf, er launuð eru úr landssjóði. Þess ber að geta, að svo er til ætlast, að sú uppbót, sem greidd hefir verið fyrir 1916 samkvæmt gildandi lögum, dragist frá þeirri uppbót, sem hlutaðeiganda ber, samkvæmt þessari þingsályktun. Sá, sem þegar hefir fengið uppbót samkvæmt nefndum lögum, fær þá þeim mun minna nú, er ákvæði þessarar þingsályktunar verða framkvæmd. Svo ber að líta á, að þessi þingsályktunartill. sje að eins til bráðabirgða, til að bæta úr brýnustu þörf. Þá er næsta þing kemur saman, gilda engar reglur, nema lögin frá 1915. En takmarkanir þeirra laga hefir nefndin ekki sjeð sjer fært að taka upp, eins og jeg hefi þegar drepið á. Af því má ráða, að hvaða niðurstöðu nefndin hefir komist um framtíðina í þessu efni. Víst er um það, að þessi uppbót er sæmileg, bæði fyrir veitanda og þiggjanda, enda er hún í raun rjettri, þótt miðað sje við 1916, líka fyrir 1915. Hygg jeg, að þeir sje ekki margir, sem ekki líta svo á, að út frá sínu sjónarmiði hafi nefndin valið rjettlátustu leiðina. Ef nú háttv. þingmenn færu að reikna kostnaðinn við uppbót þessa, hygg jeg að þeir mundu naumast fráfælast mælikvarða nefndarinnar fyrir þá sök. Nefndin hefir reynt að reikna út kostnaðinn, sem þessi tillaga hefir í för með sjer, en henni hefir reynst ókleift, að komast að nákvæmri niðurstöðu. Bæði er óvíst um aukatekjur ýmsra starfsmanna, svo sem lækna, og svo eru sumir starfsmenn svo settir, að laun þeirra birtast ekki í opinberum skýrslum. En eftir því, sem nefndin hefir komist næst, hyggur hún, að kostnaðurinn muni komast á þriðja hundrað þúsund kr. Fyrir nefndina var lögð saman uppbót fyrir alla opinbera starfsmenn, er hægt varað fá skýrslur um, og varð sú upphæð á þriðja hundr. þús. kr. En þar frá var ódregin uppbót þegar veitt, og teknir með menn, er hafa svo miklar aukatekjur af embætti sínu, að líklega mundu útilokaðir frá uppbótinni. Svo að upphæðin yrði víst ekki miklu hærri en þetta, þótt hinir bættust við, er ekki voru skýrslur um. Sje jeg því ekki, að kostnaðurinn geti orðið til hindrunar. Það skal tekið fram, að þegar nefndin sat að störfum, gekk hún út frá því, að sjálfsagt væri, að gjöra eitthvað til að fá upp í kostnaðinn.

Nú kom hjer í dag fram lagafrumvarp í þessari háttv. deild, er gjörir ráð fyrir miklum tekjum handa landssjóði, sem sje síldartollsfrumvarpið. Ef auk þess er litið á ráðstafanir þær um tekjuauka, sem síðasta þing gjörði, má segja að lítil hætta sje á fjárskorti. Verðhækkunartollurinn hefir aukið mjög tekjur landssjóðs. Hann var lögleiddur til þess, að geta betur staðist dýrtíðina, og komið í framkvæmd þeirri ráðstöfun, sem ófriðarástandið gjörir nauðsynlegar, meðal annars, svo að landið geti borgað það, sem það á að borga. Undir það heyrir líka kaup þeirra, er vinna fyrir landið. Landið á að borga þeim sómasamlega og enginn maður í landinu mun halda öðru fram.

Loks vil jeg minnast fám orðum á þær brtt., er fram hafa komið. Tvær þeirra hafa þegar verið teknar aftur, sem sje brtt. á þgskj. 102 og 125. Það kvað standa til, að fram komi ný viðaukatillaga, er feli í sjer að einhverju leyti sömu breytingar og þær fóru fram á. Get jeg sparað mjer að tala um hana á meðan hún er ekki fram komin.

Brtt. hefir líka komið fram frá háttv. þm. Dala. (B. J.). Sú brtt. gengur í þá átt, að veita þeim líka dýrtíðaruppbót, sem styrkur er veittur í fjárlögum, styrkþegum landssjóðs. Í þann flokk komast ýmsir listamenn, rithöfundar og skáld, eða þeir, er styrks njóta til vísinda og listatarfsemi o. fl.

Nefndin sjer sjer ekki fært að mæla með henni, eins og jeg reyndar áður hefi vikið að. Jeg vil og taka fram, að hún kemur sem innskot í þingsál.till. ekki á rjettan stað. Till. er sem sje á þá leið, að eftir orðin „eða fjárlögum“ í 4. málsgr. bætist: „eða er veittur styrkur í fjárlögum“. En í þeirri málsgrein er einmitt verið að tala um launamenn, og getur ekki komið til tals, að bæta þar inn ákvæði um styrkþega, því það mundi raska rjettu samhengi tilfinnanlega. Verður því tillaga þessi að koma annarsstaðar, ef háttv. deild hugsar sjer að samþykkja hana.

Jeg tel svo ekki þörf að taka fleira fram að þessu sinni, en bið athugasemda frá háttv. þingmönnum, ef einhverir vilja gjöra þær.