31.08.1917
Neðri deild: 48. fundur, 28. löggjafarþing.
Sjá dálk 1910 í B-deild Alþingistíðinda. (1941)

106. mál, breyting á tilskipun og fátækralögum

Einar Arnórsson:

Að jeg hefi komið með þessa brtt. á þgskj. 720 kemur til af því, að þó að jeg játi, að frv. það, sem hjer liggur fyrir, bæti mikið úr, frá þeim reglum, sem nú gilda, þá finst mjer, að það sje ekki full samkvæmni í því, og að það fari ekki nógu langt.

Eins og menn vita eru þessi ákvæði um, að prestar skuli sæta ábyrgð fyrir að gefa saman hjón, er standa í skuld fyrir þeginn sveitarstyrk, ekki eldri en frá 1827, er tilskipun 30. apríl 1824, um hjónabönd, var lögboðin hjer með kgsbr. 27. des. Alt frá dögum Járnsíðu og Jónsbókar og þangað til hafa engin ákvæði verið sett í lög, sem gerðu það að skilyrði fyrir ráðahag, að menn ættu nokkur efni. Þess ber að vísu að geta, að á 18. öld bar mál þetta á góma. En stjórnin var þá þeirrar skoðunar, að hömlur á heimild manna til að stofna ráðahag vegna fátæktar mundi leiða af sjer aukið lauslæti í landinu og jafnvel hindra eðlilega fólksfjölgun, sbr. kancellibr. 10. des. 1774. Þessi sama skoðun sýnist svo hafa ríkt fram til 1824.

En þá var þetta danska ákvæði sett, sem skipar fyrir, að prestar skuli gæta þess, er þeir gefa saman hjón, að þau standi ekki í skuld fyrir þeginn sveitarstyrk. Fátækralög, nr. 44, 10. nóv. 1905, 62. gr., halda þessu ákvæði, að skuldleysi brúðhjónaefna við framfærslusveit sína skuli vera hjúskaparskilyrði.

Eins og menn vita lítur þjóðkirkjan þannig á þetta mál, að hún telur sambúð karla og kvenna utan hjónabands vera ósæmilega. Almenningur er þar líka á sömu skoðun, eins og best sjest á því, að ef kona eignast barn utan hjúskapar, þá er hún »stimpluð«. Og enn fremur eru rjettindi óskilgetinna barna lítil, saman borið við skilgetin börn. Löggjafinn segir líka, að sjeu viss skilyrði fyrir hendi, þá megi hegna karli og konu fyrir óleyfilega sambúð, samkvæmt 279. gr. hegningarlaganna. Þar er sagt á þá leið, að refsa skuli þeim, ef þau skilji ekki að fenginni áminningu yfirvalda. Þessi aðferð hefir gefist illa hjer á landi, og ákvæði tilskipunarinnar frá 20. des. 1831 um þetta atriði mun víst nú á dögum vera dauður bókstafur. Jeg býst nú við, að þjónar kirkjunnar og veraldlegir valdsmenn láti sig oftast litlu skifta, þótt karl og kona búi saman utan hjónabands.

En þar sem nú bæði kirkjan, löggjafarvaldið og almenningsálitið eru á einu máli um það, að þetta sje ósæmilegt, þá virðist lítil samkvæmni vera í því, að lögin komi svo til og segi við prestana: Þið megið ekki gefa saman neitt af þessu fólki, sem býr saman á þennan hátt, ef það er svo óheppið að standa í skuld við hreppinn.

Löggjöfin er með þessu að stofna til sambúðar, sem hún annars telur óleyfilega, ósiðlega og ólöglega. Þetta frv. er ekki svo róttækt, að það skeri fyrir þetta algerlega, heldur fer það að eins fram á að lina þá ábyrgð, sem hvílir á prestunum. Og það er auðvitað góðra gjalda vert.

Sú regla, sem hingað til hefir verið fylgt af dómstólum, þar á meðal af hæstarjetti, um ábyrgð presta í þessu efni, er altof ströng.

En svo lengi, sem lögin skipa svo stranglega fyrir að segja, að prestur fremji lögbrot, ef hann gefur saman hjónaefni, er skulda sveit sinni, þá ætti embættismaðurinn, sem gefið hefir saman, ekki einungis að sæta refsingu, heldur líka að bæta það tjón, sem viðkomandi hreppur verður fyrir, ef hann fær fjölskylduna á hálsinn. En, eins og jeg sagði áðan, þá fer þetta frv. ekki nógu langt, heldur stansar á miðri leið. Tilgangur núgildandi laga á sjálfsagt að vera sá að koma í veg fyrir, að ómegð hlaðist á einstaka hreppa. En jeg held, að það komi varla til þess, að svo verði. Jeg gæti ímyndað mjer, að þótt t. d. hreppur fái fjölskyldu á hálsinn þetta árið, þá gæti hann aftur losnað við hana árið eftir, ef brtt. mínar verða að lögum. Að vísu skal jeg ekki neita, að þessa eru mörg dæmi, að hreppar hafa orðið að sitja með afhrapa óleyfilega giftra hjóna, af því að prestur hefir orðið að standa straum af þeim.

En heimild sú, sem hreppar hafa nú til að klekkja á prestum, hefir oft verið illa notuð. Hreppar hafa höfðað mál að ófyrirsynju í því skyni og eigi að eins tapað málinu, heldur orðið fyrir stórútlátum í málskostnaði.

Jeg veit ekki, hvernig háttv. deild kann að líta á þetta mál. En þegar lög eru sett um þetta, þá verður að vera full samkvæmni í þeim. Og það verður ef brtt. mínar verða samþyktar.