17.07.1917
Neðri deild: 12. fundur, 28. löggjafarþing.
Sjá dálk 748 í B-deild Alþingistíðinda. (339)

13. mál, einkasöluheimild landsstjórnarinnar á steinolíu

Frsm. (Magnús Guðmundsson):

Eins og nefndarálitið á þingskjali 68 sýnir leggur nefndin til, að landsstjórninni verði gefin einkasöluheimild á steinolíu. Nefndinni var fullljóst, að það er varhugaverð braut að taka upp þá stefnu, að landsstjórnin taki að sjer

einkaverslun á einni eða fleiri vörutegundum. En um steinolíuna er sjerstaklega ástatt, því að nú má svo heita, að einokun sje á henni. Því er vel til fallið að reyna á henni, hvernig til tekst um einkasölu af hálfu landssjóðs.

Í þessu frv. er gert ráð fyrir, að landssjóður hafi tölverðar tekjur af einkasölunni. Fjelagið, sem steinolíusölu hefir haft hjer á landi, hefir þótt dýrselt og því verið óvinsælt. Það virðist líklegt, að landssjóður geti, með því að taka að sjer einkasöluna, bæði útvegað landsmönnum ódýrari steinolíu en verið hefir og aflað sjer nokkurra tekna.

Stj. frv. er að eins einkasöluheimild, og því á valdi stjórnarinnar, hve nær hún færir sjer heimildina í nyt. En nefndin áleit sjálfsagt, að það yrði sem fyrst. Ekki þyrfti að bíða olíugeyma, heldur skyldi framkvæmd verða á heimildinni svo fljótt, sem mögulegt er.

Um leið og stjórnin tekur olíusöluna í sínar hendur, ber hana auðvitað skylda til að hafa nægilegar birgðir til handa landsmönnum. Eins og tekið var fram við 1. umr. er að eins ætlast til, að stjórnin hafi heildsölu; ekki væri hægt að ætlast til, að hún færi að selja í pottatali. En líklega yrði hún þó að selja, þótt um smærri kaup væri að ræða, alt niður í eina tunnu.

Nefndin hefir lagt það til, að gerðar verði fáeinar brtt. við frv., eins og það kom frá stjórninni, og skal jeg nú fara um þær nokkrum orðum.

Fyrsta brtt. er við 2. gr. frv. Vjer vildum, að það kæmi skýrt fram, að þegar landsstjórnin væri búin að taka að sjer verslunina, þá hefði hún ekki heimild til að hætta sölunni án samþykkis Alþingis. Hins vegar vildum við hafa opna heimild fyrir stjórnina til að veita einstökum mönnum leyfi til að flytja inn olíu.

Nefndinni var ljóst, að það gæti orðið nauðsynlegt í einstökum tilfellum. Jeg get þessa af því, að við 1. umræðu þótti sem það skyti nokkuð skökku við, ef öðrum væri leyft að flytja inn, eftir að landið væri búið að taka söluna að sjer.

Þá er brtt. við 3. gr., um gjaldið. Eftir frv. stjórnarinnar átti að leggja á 6% af verði aðkeyptrar olíu með umbúðum og flutningskostnaði. En eftir till. nefndarinnar er gert ráð fyrir 5 kr. af hverju steinolíufati, og eiga ¾ hlutar gjaldsins að renna í landssjóð, en ¼ hluti í veltufjár- og varasjóð verslunarinnar. En við þessa brtt. hefir komið fram brtt., frá háttv. 1. þm. Reykv. (J. B.), um að færa gjaldið niður í 4 kr. af tunnu. Skal jeg ekki beint hafa á móti þessari brtt., fyr en jeg heyri ástæður hans. Jeg geri ráð fyrir, að honum þyki gjaldið ofhátt 5 kr. Nefndin taldi óhætt að hafa gjaldið svona hátt, því að alment er álitið, að steinolíufjelagið hafi lagt mikið á olíuna, og bjóst nefndin við, að olían gæti samt orðið ódýrari en verið hefir. Má vera, að þar sjeu eigi öll kurl komin til grafar, og skal þessu því ekki haldið fast fram að svo komnu.

Þá er 3. brtt., að inn í frv. bætist ný gr., er verði 6. gr., um hvernig fara skuli með þær olíubirgðir, sem til eru í landinu þegar landssjóður tekur einkasöluna að sjer. Um það voru engin ákvæði í stjórnarfrv., en sýnilega nauðsynlegt að hafa þau. Leist oss rjettast að leggja það stjórninni á vald, hvort leyft skuli að selja slíkar birgðir eða þær teknar eignarnámi. Geri jeg ekki ráð fyrir, að menn hafi neitt út á það að setja, að stjórninni sje veitt slík heimild.

4. og síðasta brtt. er að eins orðabreyting á 7. gr. frv.

Nefndin athugaði allnákvæmlega aðfinningar þær, er fram komu við 1. umr., og þær, sem ekki hafa verið teknar til greina, gat hún ekki fallist á. Það var tekið fram í umræðunum, að óheppilegt væri, að landsstjórnin skipaði endurskoðendur. Nefndin var þar á öðru máli. Hún leit svo á, að landið yrði að fá sjer framkvæmdarstjóra, sem bæri fulla ábyrgð á versluninni og ætti að sjá um hana að öllu leyti, og fanst þá nefndinni eðlilegt, að landsstjórnin setti honum endurskoðendur til aðstoðar og umsjónar. Ættu einstakra manna fjelög að skipa endurskoðendurna, gæti það komið fyrir, að engir löglegir endurskoðunarmenn væru til, ef fjelög þessi legðust niður.

Þá munu og hafa komið fram aðfinningar við 4. gr., sem hljóðar um það, hve nær byrja má að nota heimildina. Þar var nefndin á því, að best væri að fara eftir till. stjórnarinnar, því að vitaskuld verður að tryggja það vel, að olían fáist. Og ef fjelag það, sem samið er við, bregst, getur vel svo farið, að sæta verði dýrari kaupum, en með bótunum fyrir samningsrofin mætti þá greiða hallann.

Samkvæmt 1. gr. á stjórnin að búa til reglugerð fyrir steinolíuverslunina. Er þar allþýðingarmikið atriði, sem gera verður ákvæði um, en það er hámarksverð á olíunni í smásölu. Ákvæði um það á að sjálfsögðu heima í slíkri reglugerð.