21.08.1917
Neðri deild: 39. fundur, 28. löggjafarþing.
Sjá dálk 40 í B-deild Alþingistíðinda. (4)

1. mál, fjárlög 1918 og 1919

Frsm. fjárhagsnefndar (Magnús Guðmundsson):

Það mun vera siður að gefa við 1. umræðu fjárlaganna yfirlit yfir hag landssjóðs, eins og hann er, og eins og líklegt er, að hann verði við lok þess fjárhagstímabils, sem í hönd fer. Jeg ætla nú að reyna að gefa þetta yfirlit. En það er mjög erfitt verk, eins og nú stendur á, því að mjög erfitt er að gera nokkra ábyggilega áætlun um tekjur landssjóðs. Það er ekki einu sinni hægt að segja neitt með vissu um tekjurnar á yfirstandandi ári. Við fyrri hluta þessarar umr. gaf hæstv. fjármálaráðh. (B. K.) nákvæmt og ítarlegt yfirlit yfir hag landsins, eins og hann var í árslok 1916. Jeg geng út frá, að þar hafi verið rjett frá skýrt. Fjárhagsnefnd hefir ekki sjeð sjer fært að athuga það nánar, enda liggur þar mikið verk að baki, svo mikið, að nefndinni hefði ekki unnist tími til að rannsaka það niður í kjölinn. Í árslok 1915 var tekjuhalli 50,000 kr. Þetta er ekki alveg ljóst eftir landsreikningunum fyrir síðasta fjárhagstímabil, því að skuld landssjóðsverslunarinnar frá 1914, sem var mikið á 5. hundrað þús. kr., er blandað saman við fjárhag landssjóðs, svo að tekjuhallinn sýnist í landsreikningunum, við skjóta athugun, meiri en hann er í raun og veru. Á árinu 1915 er öðru máli að gegna. Þá er tekjuhallinn enginn, heldur tekjuafgangur, og á því ári er tillagið til landssjóðsverslunarinnar, sem er að eins nokkuð á 2. hundrað þúsund kr., að eins fært gjaldamegin, svo að tekjuafgangurinn er meiri í raun og veru en lítur út af landsreikningnum. Þetta segi jeg ekki af því, að þessi færsla í landsreikningnum sje eigi rjett, heldur að eins til þess að sýna fram á, hvernig á að líta á þessi atriði, til að fá fram hinn rjetta tekjuhalla síðasta fjárhagstímabils. Við árslok 1915 var tekjuhalli sem sagt 50,000 kr. Eftir yfirliti hæstv. fjármálaráðherra (B. K.) var tekjuafgangur í árslok 1916................................................................kr. 300,000

Útgjöldin eru áætluð 1917.......................................... — 2,100,000

Það er ekki alveg helmingur þeirra útgjalda, sem áætluð eru yfir fjárhagstímabilið. Kemur það af því, að minna var veitt til ýmsra fyrirtækja síðara árið heldur en fyrra. Ef svo er litið á fjárhaginn, eins og vænta má að hann verði í lok yfirstandandi ára, þá eru útgjöldin samkvæmt fjárlögunum fyrir þetta ár kr. 2,150,000 ef tekjuhallinn frá 1915 er tekinn með. Auk þess eru á leiðinni fjáraukalög fyrir árin 1916—1917, sem auka gjöldin um hjer um bil 300,000 kr.

Þess skal þó getið, að af þeirri upphæð eru þegar greiddar um 50,000 kr., svo að eftir er að greiða 250,000 kr. Svo kemur dýrtíðaruppbótin til embættismanna og sýslunarmanna, sem samþykt var á aukaþinginu í vetur. Eins og deildinni er kunnugt nam sú upphæð 420,000 kr.

Reikningurinn lítur þá þannig út við lok þessa árs, eftir því sem næst verður komist:

Tekjuhalli frá 1915...........................................kr. 50,000,00

Útgj. samkv. fjárl. 1917...................................—2,100,000,00

Fjáraukalög 1916—1917............................... — 250,000,00

Dýrtíðaruppbót 1917...................................... — 420,000,00

Samtals kr. 2,820,000,00

Þá er að athuga, hvað til er upp í þessar nærfelt 3 miljónir kr., er borga þarf út árið 1917. Þar er þá fyrst og fremst tekjuafgangur frá 1916, kr. 300,000,00, í öðru lagi tekjur á árinu 1917. 1. júlí var komið inn sem næst 1 miljón kr. Ef tekjurnar yrðu svipaðar á síðara helmingi ársins, þá yrðu tekjurnar alls kr. 2,000,000,00 og að viðbættum tekjuafgangi frá 1916 kr. 2,300,000,00.

En það er hæpið, að tekjurnar verði svona miklar. Þær eru venjulega minni síðara helming ársins, og nú stendur sjerstaklega á, þar sem búast má við, að verðhækkunartollurinn falli niður 16. sept. þ. á., en hann hefir verið drýgstur síðari hluta ársins hingað til. En þótt tekjurnar yrðu jafnmiklar á síðari helmingi ársins eins og þeim fyrri, þá vantar samt kr. 520,000,00 til þess að vega á móti þeim útgjöldum, sem þegar eru talin. Þar við bætist svo dýrtíðaruppbót á þessu ári, sem áætluð er 300,000,00 kr. Þá er tekjuhallinn orðinn kr. 820,000,00. Að vísu kemur þetta líklega ekki alt til greiðslu á þessu ári, en það verður þá greitt seinna og kemur því í sama stað niður. Enn er ótalinn kostnaður við aukaþingið í vetur. Af honum greiðast á þessu ári 25,000 kr.

Enn fremur ber þess að gæta, að ekki eru öll útgjöld tilfærð í fjárlögunum, svo að það getur verið villandi að miða fjárhag landsins eingöngu við þau. T. d. er tillagið til Landsbankans, 100,000 kr., ekki talið með í núgildandi fjárlögum, en í fjárlagafrumv. fyrir næsta fjárhagstímabil er það tekið með. Svo er hæpið, að tekjurnar á þessu ári verði eins miklar og hjer er áætlað.

Gjaldið til Landsb. er kr. 100,000,00

Tekjuhallinn þá allur — 945,000,00

eða nær 1 miljón kr. þegar alt er tekið með. Að vísu geta útgjöldin minkað eitthvað, ef skólunum verður ekki haldið uppi í vetur, en aftur á móti má búast við auknum útgjöldum til spítala og opinberra stofnana.

Þá er víst, að niður falla útgjöld til ýmsra mannvirkja, sem ekki er hægt að vinna að sökum efnisskorts. Má nefna þar til höfn í Vestmannaeyjum, brú á Hjeraðsvötn o. fl. En þó að þannig sparist eitthvað af útgjöldum, þá er ekki varlegt að búast við minni tekjuhalla en þetta við lok þessa árs.

Þá er að athuga fjárhagstímabilið, sem í hönd fer. Stjórnin lagði fyrir þingið fjárlagafrumvarp, sem eftir hennar áætlun var tekjuhallalaust. Fjárhagsnefnd og fjárveitinganefnd hafa nú athugað, hvort líklegt sje, að tekjurnar og gjöldin standist á, eftir áætlun stjórnarinnar. Niðurstaðan hefir orðið sú, að áætlaðar tekjur hafa verið færðar talsvert niður, en útgjöldin færð mikið upp. Eftir áætlun fjárhagsnefndar verður tekjulækkunin bæði árin kr. 240,000,00. Ef tillögur fjárveitinganefndar verða samþyktar, þá aukast útgjöldin um kr. 531,991,30, eftir því sem framsögumaður fjárveitinganefndar, háttv. þm. Stranda. (M. P.), hefir tjáð mjer. Þar við bætast svo útgjöld eftir tillögum samgöngumálanefndar, kr. 145,300,00.

Samgöngumálanefnd hefir reyndar ekki áætlað neitt til strandferða, nema til flóabáta, fyrir þá sök, að landssjóður annast þær sjálfur. En óvarlegt er að ætla, að engu þurfi til þeirra að verja. Þótt ferðirnar sjeu færri en áður, þá eru þær miklu dýrari nú, og fyrst að strandferðir hafa aldrei borgað sig áður, þá er ekki líklegt, að þær borgi sig frekar nú. Jeg áætla því, að strandferðir kosti 75,000 kr. á ári, eins og áður hefir verið, og er sú upphæð innifalin í áðurnefndum 145,300 kr. Útgjöldin verða því stórum meiri en stjórnin hefir búist við. Eftir áætlunum nefndanna verða þau kr. 677,291,30 meiri en stjórnin áætlaði. Þar við bætast svo útgjöld eftir sjerstökum lögum frá þessu þingi, svo sem lögum um fyrirhleðslu fyrir Markarfljót, Flóaáveituna, hækkun hreppstjóralauna, almennan ellistyrk og þingsályktun um kolanámurannsókn, sendimenn til útlanda o. s. frv. Það er því sýnilega ekki of í lagt að áætla útgjaldaaukann á fjárhagstímabilinu kr. 700,000,00

Þar við bætist niðurfærsla teknannahjá fjárhagsnefnd .............. kr. 240,000,00

Tekjuhalli á fjárhagstímabilinu ............................................................. — 940,000,00

eða nærfelt 1 miljón kr. Ef tekjuhalli ársins 1917 er tekinn með, þá er útlit fyrir, að við lok næsta fjárhagstímabils verði tekjuhallinn 2 miljónir kr., og það er engin ástæða til að ætla, að hann verði minni. Eins og háttv. deild getur sjeð er því full ástæða til að fara sem allra sparlegast með fjeð, og eins að reyna að sjá fyrir nýjum tekjum. — Eins og kunnugt er liggja nú ýms tekjuaukafrumvörp fyrir þinginu. Ef þau verða öll samþykt, má ætla, að tekjurnar aukist um hálfa miljón og tekjuhallinn færist því niður um sömu upphæð, en aftur á móti kemur þá dýrtíðaruppbót fyrir árin 1918—1919. En enn er ekki útsjeð um afdrif þessara frumvarpa, og um eitt þeirra er jafnvel sagt, að afráðið sje að fella það. Það er því ekki að vita, hve mikils má vænta af auknum tekjum frá þessu þingi.

Jeg hefi ekki sjeð mjer fært að fara í neinar grafgötur um peningaforða landssjóðs, enda upplýsir það ekki mikið um hag landssjóðs, hvort mikið eða lítið af peningum er í vörslum landssjóðs á einhverjum ákveðnum tíma. Til þess, að eitthvað sje á slíku að byggja, þarf að gera yfirlit um skuldir landssjóðs um leið, en í því efni liggja ekki nægar skýrslur fyrir þinginu. Þá vantar og skýrslu um skipakaup landssjóðs og hversu mikið hann hefir til þessa tíma lagt í landssjóðsverslunina. Eru þetta þýðingarmikil atriði, sem jeg vona, að vjer fáum skýrslur um frá hæstv. stjórn. Jeg vona, að verslunin beri sig. Jeg vona, að það reynist svo, þegar öll kurl koma til grafar, að hún hafi borið sig. En til þess þarf hún að hafa grætt og græða talsvert nú, því að vitanlegt er, að hún muni verða fyrir skaða seinna, þegar vörurnar falla í verði, og verður sá skaði að sjálfsögðu því meiri, sem meiri vörur verða þá til. Jeg verð einnig að ganga út frá, að leiga skipanna og allur kostnaður við þau sje lagður á vöruna. Hitt væri meiningarlaust að láta landssjóð borga aðflutning á vörum. Jeg vænti því fastlega, að hæstv. stjórn sjái um, að verslunin og skipakaupin beri sig fjárhagslega, því að verði svo eigi, er ómögulegt að mynda sjer rökstudda skoðun um fjárhag landsins.

Eftir þessum upplýsingum er öllum ljóst, að hjá því verður ekki komist að taka lán til að standast útgjöldin, lán beinlínis til eyðslu á næsta fjárhagstímabili. Það er víst í fyrsta sinni í fjármálasögu þessa lands, sem þess hefir þurft. Við því er í sjálfu sjer ekkert að segja. Það er ekkert við það að athuga, þó að nú þurfi að taka lán. Slíkir tímar sem nú eru hafa aldrei yfir dunið, og má telja rjettmætt að jafna byrðinni niður á lengri tíma. En hins vegar er þinginu skylt að reyna að sjá um, að lánsupphæðin verði sem minst, og það ætti að reyna að halda svo í á báða vegu, að tekjuhallinn verði sem minstur. Í þessu efni hvílir mikil ábyrgð á þessu þingi, og vona jeg, að háttv. deild athugi það og reyni af fremsta megni að draga úr útgjöldunum. Á því ríður oss nú meir en nokkru sinni áður.