21.08.1917
Neðri deild: 39. fundur, 28. löggjafarþing.
Sjá dálk 46 í B-deild Alþingistíðinda. (6)

1. mál, fjárlög 1918 og 1919

Gísli Sveinsson:

Jeg bjóst við, að hæstv. landsstjórn mundi segja nokkur orð nú þegar, út af yfirliti háttv. frsm. fjárhagsnefndar (M. G.) yfir fjárhag landsins, eins og hann er nú og eins og hann væntanlega verður við lok þess fjárhagstímabils, sem í hönd fer. Jeg geri ráð fyrir, að stjórnin hafi ekki talið þess þörf að segja neitt við þessu yfirliti, þótt það skjóti nokkuð skökku við áætlun hennar sjálfrar í fjárlagafrumvarpinu. Það hefir þótt við eiga að láta ekki hjá líða að ræða eitthvað um helstu vandamál þjóðarinnar á þessum degi, eða við framhald 1. umr. fjárlaganna. Jeg hefi því kvatt mjer hljóðs til þess að drepa á eitthvað af þessum málum. Þótt það sjeu kölluð eldhúsverk, þá tel jeg mjer ekki neitt sjerstaklega skylt að moka eða hreinsa til í herbúðunum. En margt kemur fyrir á heilu fjárhagstímabili, sem vert er að athuga og æskja skýringar á, og að þessu sinni er það ekki hvað minst, sem á herðum stjórnarinnar hvílir. Á þessu fjárhagstímabili hafa orðið stjórnarskifti, en jeg mun ekki fara út í annað en það, sem næst liggur. Jeg hefi ekki heldur ætlað mjer að tala langt mál, svo að jeg vona, að siðameistari(!) deildarinnar, háttv. 2. þm. Rang. (E. J.), sem auðvitað altaf er fjarverandi þegar jeg ávarpa hann, geti tekið vægum höndum á mjer seinna. Jeg ætla að halda mjer aðallega við þann bálk málanna, sem auðvitað er langmestur í störfum núverandi stjórnar, sem sje þau störf, er snerta ófriðarráðstafanirnar og dýrtíðarmálin.

Það er kunnugt, að þriggja manna stjórnin varð einmitt til vegna þess ástands, sem nú um hríð hefir ríkt. Þessir þrír menn voru valdir úr þrem flokkum, vegna þess, að ekki þótti hlíta annað en að þrír aðalþingflokkarnir væru allir með í verkum stjórnarinnar. En af slíkri stjórn verður að heimta meira en áður hefir verið heimtað af einum manni. Þrír menn ættu að afkasta meiru og standa betur að vígi en einn maður. Samt er það nú mín skoðun, að svo geti farið, að margir »mannkokkar« skemmi grautinn. Jeg átti engan þátt í stofnun þessarar stjórnar, og jeg lýsti því í öndverðu, að jeg mundi ekki hefja árásir á hana út af þeim óhjákvæmilegu ráðstöfunum, sem þessir tímar krefðust, nje að ófyrirsynju, en hefi frá upphafi geymt mjer allan rjett til að gera athugasemdir við verk hennar, þar er mjer þætti við þurfa.

Það er öllum vitanlegt, að margt hefir verið að stjórninni fundið, bæði úti um land og hjer í þinginu. Jeg mun þó telja fæst af því. Hjer í þinginu hefir verið skipuð bjargráðanefnd í báðum deildum, til að fara með þau mál, sem út úr vandræðum hafa lagst á stjórnina, og til að rannsaka aðgerðir stjórnarinnar í því efni. Jeg á ekki sæti í þessari nefnd. Jeg er ekki heldur kunnugur neinum skýrslum frá stjórninni, sem það varða. Jeg hefi verið önnum kafinn við störf í þeim nefndum, sem jeg er í, og við að kynna mjer þau mál, sem daglega hafa drifið inn í þingið. Það má búast við, að háttv. bjargráðanefnd gefi á sínum tíma skýrslu um það, sem hún hefir komist að raun um, og þau ráð, sem hún hefir fundið til bjargar í framtíðinni. Jeg ætla mjer ekki nú að fara að dæma að fullu verk stjórnarinnar. En víst mun hún ekki komast undan því, að svo verði gert, þegar ástandið er orðið skaplegt. Mun henni þó margt óefað verða til vorkunnar virt, vegna ástandsins.

Nú vil jeg þá drepa á nokkur atriði. Það hafa margir óskað þess, að landsstjórnin gæfi skýrslu og skýringar um ráðstafanir sínar í tilefni af ófriði og dýrtíð. Má búast við, að hún grípi hjer það tækifæri fegins hendi. Tel jeg mig að því leyti tala í þágu stjórnarinnar.

Fyrst skal það nefnt, að mikið hefir verið talað um ráðstafanir landsstjórnarinnar um skipakaup, sem síðasta þing fal henni að annast um. Það hefir verið sagt, að stjórnin hafi gert óhagstæðari kaup en þurfti. Þessu hefir stjórnin ekki mótmælt með rökum. Hún mun hafa setið af sjer góð kaup, því að maðurinn, sem hún hafði fyrir sig, hafði ekki nógu gott umboð, heldur varð hann að síma um ógreiðfæran veg og spyrja stjórnina, hvað úr skyldi ráða í hvert skifti. Þetta kom sjer ekki síst illa, þar sem um skipakaup var að ræða, sem afgera þurfti fljótt, en símskeyti um þau efni hindruð að jafnaði eða tafin af Bretum. Um þetta væri gott að fá upplýsingar frá hæstv. stjórn, svo að sjeð verði, að hverju leyti henni sje um að kenna.

Stjórnin hefir og verið ásökuð um það að hafa keypt vörur svo óhagstæðu verði, að kaupmenn hafi getað selt ódýrar en hún. Þetta er mjög óheppilegt, ef satt er, því að sagt er, að ýmsir kaupmenn hafi hækkað verð á sinni vöru einmitt með tilliti til verðsins á landssjóðsvörunni, sagt sem svo, að ekki gætu þeir útvegað ódýrari vörur en sjálf landsstjórnin. Jeg býst við, að hæstv. stjórn geti nú þegar svarað þeirri spurningu, hvernig á þessu stendur, hvernig á því geti staðið, að hún kaupir samtímis kaupmönnum vörur með hærra verði en þeir.

Enn fremur hefir stjórninni verið fundið það til foráttu, að íslensk skip hafi tafist óhæfilega lengi í Ameríku. Vegna þessara tafa hafa afarmikil útgjöld lagst á land og þjóð. Jeg segi ekki, að stjórninni sje um þetta að kenna, æski að eins skýringa á því, að skipin hafa orðið að liggja svona lengi. Einkum vil jeg beiðast skýringa á því atriði, af hverju landsstjórnin sendi ekki í tíma ábyggilegan mann til Ameríku, til að annast mál vor þar. Hefði hún sent slíkan fulltrúa nógu snemma, má búast við, að skipin hefðu ekki orðið fyrir töfunum, sem landssjóður hefir beðið stórskaða af. Þm. ætluðust til þess á aukaþinginu í vetur, að fulltrúi væri sendur þegar með fyrstu ferð »Bisp«, eftir að stjórnin kom til valda. Úr því varð þó ekki. Fulltrúaleysið hefir valdið því, að áliti flestra, hvað við höfum orðið illa úti, því að auðvelt hefði verið að koma Ameríkuþjóðunum, Bandaríkjamönnum, sem nú eru komnir í ófriðinn, strax í skilning um, að þeim hvorki var nje er nein hætta búin af okkur. Við erum útilokaðir frá Norðurlöndum og bundnir samningum við Breta. Sá maður, sem fyrst var sendur, þegar það loksins var gert, var að vísu sæmilega valinn, en hann mun að eins hafa haft lítilfjörlegt umboð og farið í óþökk sumra eða einhvers ráðherranna. En stjórninni hjelst ekki á þessum manni. Má geta þess til, að húðfletting í einu af málgögnum stjórnarinnar muni hafa valdið, eða að minsta kosti átt þátt í, hvernig fór. Síðan hefir stjórnin sent annan mann, sem vægast talað var ekki heppilegur til að senda, enda hefir ekki spurst, að hann hafi gert nokkurt gagn. Frá mönnum, sem sannfróðir eru um þetta efni, hefir það heyrst, að maðurinn hafi engu fengið áorkað og víst ekki heldur haft nægilegt umboð til þess, að hægt væri að vænta þess. Það er og öllum vitanlegt, að skip hafa komið hálftóm, svo sem »Gullfoss« og »Ísland«, þótt fyrir lægi mikið af pöntuðum vörum. Þótt hjeðan af sje kann ske sjeð fyrir allgóðum fulltrúa, hafa ráðstafanir stjórnarinnar um það hingað til verið mjög ófullnægjandi. Því hefir landssjóður orðið fyrir skakkafalli að óþörfu. Það væri gott að fá greinilegar skýringar hjá hæstv. stjórn þessu viðvíkjandi.

Þá kem jeg að útvegun, eða rjettara sagt útvegunarleysi, stjórnarinnar á kolum og steinolíu. Jeg krefst ekki skýringar hæstv. stjórnar á þessu, því að það er mín skoðun, að hún hafi gert það sem hún gat um þetta, eða það, sem með nokkurri sanngirni var hægt að heimta af henni, því að hún og aðrir hafa reitt sig á þau fjelög, sem hafa tekið að sjer að útvega landsmönnum þessar vörur. Þessi fjelög bera ekki litla ábyrgð, og er ekki nema eðlilegt, að hæstv. landsstjórn hafi borið nokkra tiltrú til þeirra.

Þótt margt hafi farið í handaskolum um ófriðar- og dýrtíðarráðstafanir stjórnarinnar út á við, þá er ráðstöfunum hennar inn á við enn ver farið, eða eigi betur. Margt hefir lent í fálmi fyrir henni, lítið gert með fyrirhyggju, og reynt að fika sig áfram, án þess að vita fótum sínum forráð.

Til dæmis má taka fyrirskipun hennar um, að telja skyldi birgðir landsmanna í maí síðastliðnum. Þessi ráðstöfun er mönnum óskiljanleg, því að enginn veit, hver tilgangurinn hefir verið, nje hver árangurinn hefir orðið. Fyrirskipunin var um að telja fram, hvað menn ættu, en ekki, hvað menn þyrftu. Menn geta þó gert sjer í hugarlund, að það var einmitt það, sem stjórnina varðaði um. Menn hafa spurt um, til hvers þessi ráðstöfun hafi verið gerð. Jeg leyfi mjer að ítreka þá spurningu. Ef átt hefir að panta eftir þessum skýrslum, þá lá beinast við að spyrja um, hvað menn vildu panta. Það hefði jafnvel ekki verið ósanngjarnt að skylda sveitastjórnir til að panta vörur eftir þörfum. Nú varð sú raunin á, að sumar sveitirnar neituðu að gefa upp birgðir sínar, en sögðu til um, hvað þær þyrftu. Nú er mjer líka spurn hvað hefir verið gert við allar þær skýrslur, sem að hafa borist? Að öllu þessu hefir orðið mikill kostnaður, símskeyti, prentun, dýrar sendiferðir um hjeruðin og fleira. Nú skyldi maður ætla, að eitthvað hafi verið gert við plöggin, jafnmikið bjargráð og þetta átti að vera. Um þetta þætti mjer gott að fá upplýsingar frá stjórninni.

Alt í frá tíð fyrverandi stjórnar hefir verið að því fundið, að ruglað væri saman reikningum landsverslunarinnar og landssjóðs, eða landsversluninni yfirleitt og störfum stjórnarráðsins; Núverandi stjórn hefði því átt að aðskilja það tvent strax, er hún tók við. Þótt svo hefði átt að vera frá upphafi, þá bar ekki nauðsyn til fyr en núverandi stjórn tók við völdum.

Enn er eitt eftir að nefna, sem mörgum hefir þótt illa farið. Landsstjórnin virðist ekki hafa gert sjer far um góða samvinnu við þá stjett manna, sem áður hefir verið næstum ein um að birgja landið að vörum; jeg á við kaupmannastjettina. Það virðist, sem átt hafi, af hálfu stjórnarinnar, að kveða þá stjett niður, og hefir hún verið borin auri í einu málgagni stjórnarinnar. Þessu hafa kaupmenn kunnað illa, sem von er, og því má vera, að þeir hafi t. d. hækkað þær vörur, sem þeir hafa átt, um skör fram, og ekki hirt um að hliðra til við landsverslunina. Maður skyldi ætla, að á svona tímum beri nauðsyn til að landsstjórn og kaupmannastjett væru sem best samtaka um að birgja landið að nauðsynjum og ráðstafa vörubirgðunum um landið.

Jeg vil leyfa mjer að æskja skýringar landsstjórnarinnar á þessu, og eins á því, hvernig á því stendur, að ekki verður annað sjeð en að verslunarstjettin hafi verið lögð í einelti af nokkrum hluta stjórnarinnar eða málgagni hennar. Það er ekki hægt að finna neina skynsamlega meiningu í slíku.

Þá hefir á þessu þingi verið athuguð ráðstöfun stjórnarinnar um fjárhag landsins; því hefir við og við, þegar tilefni hefir gefist, verið skotið fram af mjer og öðrum, að stjórnin hafi ekki gert það, sem henni var skylt að gera, til að sjá hag landsins tryggilega borgið. Jeg skal þó ekki fjölyrða um þetta nú, af því að það hefir þegar nokkuð verið tekið fram, bæði í umræðum og í nál. fjárhagsnefndar og fjárveitingarnefndar. Jeg legg áherslu á, að stjórninni hefði verið skylt að sjá fjárhag landsins betur borgið í því fári, sem nú dynur yfir, og stend jeg ekki einn uppi með þá skoðun; hún kemur fram í álitum þeirra nefnda, sem sjerstaklega er ætlað að athuga fjármálin, og víðar. Það er öllum auðsætt, þeim er nokkuð skoða málið, að útgjöld hljóta að verða allmiklu meiri næsta fjárhagstímabil en tekjur, og hefði mátt búast við, að hæstv. stjórn hefði bent á einhvern veg til að jafna þann halla, annaðhvort með auknum tekjum eða lánum, eða þá hvorutveggja. Það getur komið fyrir, að lán verði að taka til að jafna tekjuhalla þann, sem hið núverandi vandræðaástand skapar, og það sýnist vel forsvaranlegt, að eitthvað af þyngslabyrðum nútímans flytjist yfir á framtíðina.

Þá hefi jeg nú talið þau atriði, sem mjer finst, að sjer í lagi þurfi að fá skýringar stjórnarinnar á. En þó hefi jeg nokkru við þetta að bæta, sem er meira einstaklegs eðlis. Það getur verið ýmislegt í atferli og framkvæmdum stjórna, sem mjög orkar tvímælis og er frábrugðið almennri venju. Á slíku er og þörf að fá skýring, þörf á að fá að vita, hví stjórnin hefir brugðið þar út af almennri venju. Á eitt slíkt atriði vildi jeg leyfa mjer að benda. Eftir að þessi stjórn settist að völdum bar svo til, að manni, sem settur var bankastjóri Landsbankans, var vikið frá setningu og starfi, þótt engin vissi neina sjerstaka ástæðu til, og annar maður settur í hans stað. Þetta er óvanalegt, bæði hjerlendis og erlendis, að svona sje hringlað, að settur maður verði að víkja fyrir öðrum settum, nema alveg knýjandi ástæður sjeu fyrir hendi. Þessi stjórnarráðstöfun vakti allmikið umtal, og þótti einkennileg hin fyrsta ganga hlutaðeigandi ráðherra (S.J.), og ekki góður fyrirboði hinnar síðustu. Það var borið út, og því ekki mótmælt, að ráðherrann hefði borið því við, að flokkur sinn hefði skipað sjer þetta; annars yrði hann að hverfa hið bráðasta heim á búgarð sinn. Þetta tek jeg fram án alls tillits til hæfileika þess, sem frá var vikið, og hins, sem við tók. Það er að eins aðferðin, sem þyrfti gleggri skýringar við.

Svo er annað atriði sjerstaklegs efnis, sem jeg vildi orðfæra. Allar stjórnir í öllum löndum hafa sín málgögn, sem berjast fyrir þær og verja þær. Það er langt frá, að nokkuð sje við því að segja, að slík málgögn taki svari stjórnar sinnar og ekki heldur svo mikið að því að finna, þótt þau sjeu stundum nokkuð óvægin í garð andstæðinganna. En hjer hefir eitt stjórnarmálgagnið tekið upp á afaróvenjulegri, óheppilegri og ósæmilegri bardagaaðferð; jeg á hjer við málgagn hæstv. atvinnumálaráðherra (S. J.). Auk þess, sem það hefir verið býsna óvægið í garð ýmsra einstakra manna, hefir það hafið látlausar árásir á þá stjett í landinu, sem stjórnina varðar svo miklu að hafa nú góða samvinnu við, kaupmannastjettina; það hefir reynt að espa hana og æsa, eftir því sem það hefir haft til vit og mátt; hefði þó mátt ætla, að hæstv. atvinnumálaráðherra (S. J.) og fylgifiskum hans hefði þótt rjettara að láta það verk bíða hentugri tíma. En ekki nóg með það. Þetta málgagn hefir líka ráðist óvægilega á þá menn, sem sjálf stjórnin hefir haft að trúnaðarmönnum og verið að láta reka áríðandi erindi fyrir sig. Þetta er óvanalegt, ósæmilegt og ekki vænlegt til þess, að góðir og nýtir menn girnist að vera í þjónustu hennar. Gæti hún þar líklega fundið eina af orsökunum til þess, að henni verður ekki gott til góðra manna. Þótt stjórnarblöð hafi verið skömmótt við andstæðinga stjórnarinnar, þá hefir ekki verið mjög til þess tekið; en hitt þótti óvandi og ganga hneyksli næst, hafi þau ráðist á starfsmenn stjórnar sinnar og trúnaðarmenn, svo sem sjálf stjórnin teldi þá óalandi. Og það þótti ganga hneyksli næst, segi jeg, er blað hæstv. atvinnumálaráðh. (S. J.) rjeðst á Ólaf Johnson, sem langa tíð hefir verið og er aðalumboðsmaður stjórnarinnar við vöruinnkaup, og húðflettir hann fjarverandi, ráðinn af stjórninni til að vera trúnaðarmaður hennar, til að túlka mál landsins við erlend ríki. Átti þetta að vera meðmælabrjef með honum?

Um sama leyti sem stjórnin gekk frá ráðningu Olgeirs Friðgeirssonar, sem umsjónarmanns landsjóðsverslunarinnar, rjeðst þetta sama málgagn harla óvægilega á hann, svo að ókunnugir hefðu mátt ætla, að það hefðu verið hrapalleg mistök að ráða hann. En það bjargaði málinu við, að margir vissu betur, vissu, að þessi maður var vandaður dugnaðarmaður, og báru eðlilega meira traust til hans en sjálfs stjórnarmálgagnsins. En söm var gerðin, og sama tilhneigingin, að ráðast á þá menn, sem einhverjum, er nær standa blaði þessu, var ef til vill eitthvað í nöp við, þótt þeir væru trúnaðarmenn stjórnarinnar. Þetta er velsæmisspursmál fyrir landsstjórnina, og þjóðin á heimting á því, að stjórnin gæti alls velsæmis.

Jeg þarf ekki að minnast á annað málgagn stjórnarinnar, málgagn hæstv. fjármálaráðherra (B. K.); því er nú nokkuð öðruvísi háttað. Það hefir skift í tvö horn með það, síðan núverandi stjórn kom til valda, frá því er áður var. Eins og það var óstýrilátt áður, eins hefir það síðan verið spakt og tamið; jeg tel þetta kost við blaðið. Þjóðin hlýtur að ætlast til þess og heimta það af málgögnum stjórnarinnar, að þau hegði sjer sæmilega, ekki síst á þessum tímum; ráðherrarnir verða að muna eftir því, að nú er allra óhentugasti tími til að hefja hatursfulla stjettabaráttu innanlands, og þeir ættu að sjá, hvílík óhæfa það er, að þeir eða málgögn þeirra beitist fyrir henni.

Ástæða væri til að minnast á margt fleira, en jeg sleppi því að þessu sinni.

Jeg get þess að lokum, að það væri óheppilegt, ef stjórnin ætti að einhverju leyti sök á því, að hún getur ekki haldið í sinni þjónustu þeim mönnum, sem hún hefir fengið til að standa fyrir vandasömum störfum, og sæmilegir eru. Það er kunnugt, að þeir tveir menn, sem hún hefir ráðið til að annast landsverslunina og reikninga hennar, eru á förum. Jeg skal ekki að svo stöddu segja, hverja sök stjórnin sjálf á á því, en vænti um það skýringar hennar. En heyrt hefi jeg, að ráða eigi nú til forstöðu landsverslunarinnar ungan og óþektan mann, mann, sem ekkert mun hafa við verslunarstörf fengist; og jafnframt, að hann eigi að fá starf sitt betur launað en flestir æðstu embættis menn landsins sín verk. Þetta tek jeg fram til athugunar, því að það er mikilsvert, að í þessa stöðu sje skipaður maður kunnugur verslunarstörfum og viðskiftamálum, maður með reynslu og framkvæmdaþreki og þekkingu á starfinu.