24.02.1920
Neðri deild: 11. fundur, 32. löggjafarþing.
Sjá dálk 194 í B-deild Alþingistíðinda. (299)

12. mál, gullforði Íslandsbanka og bann við útflutningi á gulli

Pjetur Ottesen:

Jeg vænti þess, þó að þetta sje 2. umr. málsins, að forseti víti það ekki, þó að jeg fari almennum orðum um málið, en fari ekki út í einstakar greinar, eins og venja er til á því stigi mála.

Jeg hefi orðið þess var, að brytt hefir á umtali, bæði utan þings og innan, um að þing og stjórn hafi þótt helst til tilhliðrunarsöm við Íslandsbanka, þar sem segja má, að honum hafi verið fenginn í hendur einhver dýrasti rjettur hvers lands, sem er seðlaútgáfurjetturinn. Um þann rjett má segja, að hann sje fjöregg atvinnuveganna og alls viðskiftalífsins yfir höfuð að tala. Að vísu var þessi rjettur takmarkaður í fyrstu, en var aukinn eftir því sem stundir liðu fram; má segja, að þær sveiflur hafi komið fram á viðskiftalífinu, að nauðsyn hafi þótt til bera að auka þennan rjett. En þá ber þess að geta, að samfara þessum rjettindum öllum, þegar Íslandsbanki er gerður að yfirbanka í landinu, þá er honum lögð sú siðferðislega skylda á herðar gagnvart landinu í heild sinni, að stjórna peningamálunum svo, að í lagi fari. Þá bar honum meðal annars að hamla því, að peningavextir færu fram yfir það, sem rjettar ástæður og sanngirni má telja að hafi leyft. En mörgum hefir fundist svo, sem Íslandsbanki hafi ekki rækt þessar skyldur sínar eins og honum sæmdi. Ágóði bankans bendir til þess, að hann hafi verið nokkuð frekur til fjárins og farið svo langt, sem hann frekast mátti. Því auk gróðans á gengismismuninum, sem hefir verið mikill og átt hefir sinn þátt í dýrtíðinni, sýna reikningar bankans, að ágóðinn hefir verið fullar 1550 þús. kr., eftir að hann er búinn að „honorera“ alla starfsmenn sína með hlutdeild í ágóða bankans.

En fyrir utan það, að bankanum eru veitt svona góð kjör með seðlaútgáfurjettinum, þá er honum einnig ívilnað með gullforðann og leystur undan skyldunni að svara gulli fyrir seðla sína. Hefir þetta tvívegis verið gert, fyrst 1914, þá 1918 með bráðabirgðalögunum, sem nú liggja fyrir þinginu til samþyktar. En þá er ekki heldur úr vegi að minnast á, hvað bankinn hefir gert í staðinn, hvort hann hefir sýnt nokkurn lit á að endurgjalda þessa vernd í viðskiftum sínum við landið. Jú, hann hefir að vísu lánað landinu nokkurt fje, en það út af fyrir sig er naumast þakkarvert. En landið borgar sömu vexti og hver einstaklingur. Er nokkur sanngirni í þessu eftir málavöxtum? Jeg held, að jeg verði að svara nei til þess, sjerstaklega þegar þess er gætt, að lán þessi hafa flest verið skyndilán. Líka má þess gæta, að þegar bankinn sjálfur ákveður vextina, þá er það haft fyrir augum, að eitthvað geti tapast, en bankinn hefir naumast getað litið þeim augum á þennan lántakanda, að hætta væri á því. Þess vegna virðist ekki heldur, að nein ósanngirni hefði verið í því, þó að stjórnin hefði áskilið sjer einhver hlunnindi sem skilyrði fyrir þessari síðustu vernd sinni. En það hefir hún ekki gert. En nú kemur til þingsins kasta.

Stjórnin hefir að sjálfsögðu ekki getað komist hjá því að gefa út bráðabirgðalög í þá átt, er hjer um ræðir, en eins og málinu horfir nú við, er fylsta ástæða til að gera þessa vernd að samningsatriði við bankann á frekari og víðtækari hátt en enn er orðið, og það er þingsins að skerast í málið, úr því að stjórnin hefir látið það undir höfuð leggjast.

Nál. ber það að vísu með sjer, að nefndin hefir sett sem skilyrði, að Íslandsbanki annaðist ókeypis um peningaflutning fyrir Landsbankann. En þetta leiðir að minsta kosti að nokkru leyti af sjálfu sjer fyrir óinnleysanleik seðlanna, og þarf því varla að teljast til nokkurra sjerstakra fríðinda. Hjer hefði átt að fara miklu lengra.

En það er meira blóð í kúnni, sem gerir það að verkum, að það er alveg sjerstök ástæða til að taka þetta Íslandsbankamál til rækilegrar athugunar. Lögð hefir sem sje verið fram á lestrarsal þingsins í gær skýrsla um starfsemi Íslandsbanka, eftir cand. polit. Jón Dúason. Eru þar bornar þungar sakir á bankastjórnina. Sem af líkum má ráða, hefir mjer ekki unnist tími til að athuga skýrslu þessa gaumgæfilega. En skýrsluhöfundurinn hefir dregið saman ákæruatriði sín í 9 greinar, og vil jeg lesa þær upp, með leyfi hæstv. forseta. Segir hann svo:

„Jeg hefi í skýrslu minni fært rök að þessu:

1. Að Íslandsbanki hafi brugðist undan ákvæðum laganna um, að alt hlutafjeð skuli vera innborgað með nafnverði, og að hann hafi legið með stórar birgðir af eigin hlutabrjefum ýmist sem handveð eða fyrir eigin reikning, alt í stórum stíl.

2. Að Íslandsbanki hafi, þvert ofan í leyfisbrjef sitt og stofnlög, haft sparisjóð, einnig í stórum stíl.

3. Að Íslandsbanki hafi, að því er hægt er að dæma af uppgjöf bankans og skynsamlegum rökum, vanrækt að tryggja seðla sína svo, sem lög mæla fyrir, einnig í stórum stíl.

4. Að endurskoðendurnir hætta að gefa yfirlýsingu um málmforðann, og að upphæðir þær, sem hann gefur upp sem „málmforða“, og tryggingarhlutfallstölur hans sjeu rangar og villandi.

5. Að Íslandsbanki hafi brotið sjerleyfi sitt og stofnlög með því að vanrækja að hafa gullforða sinn hjer á landi, og að hann hafi einnig brotið málamyndaleyfi það, er hann fjekk hjá Einari Arnórssyni, til að hafa gull erlendis.

6. Að Íslandsbanki hafi sagt stjórninni rangt frá.

7. Að Íslandsbanki hafi vanrækt að greiða allmikið fje í landssjóð.

8. Að Íslandsbanki hafi neitað að innleysa seðla sína, sem hann þó var skyldur til með lögum.

9. Að Íslandsbanki hafi sýnt frámunalegt kæruleysi um peningamál landsins og bakað þjóðfjelaginu með því stórtjón og að afleiðingarnar af því sjeu ófyrirsjáanlegar enn.“

Svona hljóða þessi orð, og dylst víst engum, að hjer er um alvarlega ákæru að ræða. Og þó að mig bresti skilyrði til þess að dæma um gildi hennar, þá bendir þó alt til, að hjer sje ekki alt með feldu. Hjer hafa menn fyrir sjer orð mentaðs, bankafróðs manns, sem talinn er vera skýr og mjög áhugasamur, svo sem rit hans bera einnig vott um. Og í annan stað hefir hann fengið fullkomna viðurkenningu fyrir hæfileikum sínum með því, er þingið 1919 veitti honum 12 þús. krónur til þess að kynna sjer fyrirkomulag á bankarekstri erlendis. (G. Sv.: Viðurkenning um, að hann þyrfti að læra). Já, viðurkenning um, að „praktisk“ þekking komi mönnum að gagni, en þá um leið viðurkenning fyrir, að hjer væri maður, sem hefði öll skilyrði til þess að færa sjer hana í nyt.

Annars hefði ekki verið ástæðulaust, ef aðstaðan hefði verið sú, að þingið mætti sitja lengi, að rannsóknarnefnd hefði verið valin til þess að fjalla um þetta mál. En þar sem því er ekki til að dreifa, þá vildi jeg beina því til hinnar nýju stjórnar, sem bráðlega sest að völdum, að hún láti rannsaka málið, því sje þetta að eins staðlaust fleipur, þá er líka gott fyrir Íslandsbanka sjálfan, að þessu illmæli sje hrundið, sem á hann er borið. En hafi það við eitthvað að styðjast, þá er einnig auðsætt, að grafa þarf fyrir meinið.

Jeg vil því skjóta því til stjórnarinnar, að hún skipi nefnd sjerfróðra og óháðra manna bankanum, til þess að komast að hinu sanna hvað þetta mál snertir, því það dylst engum, að til þess er fullkomin ástæða.