26.02.1921
Neðri deild: 9. fundur, 33. löggjafarþing.
Sjá dálk 412 í C-deild Alþingistíðinda. (2987)

44. mál, seðlaútgáfuréttur o. fl.

Jón Baldvinsson:

Það er í sjálfu sjer ekki ný stefna, sem kemur fram í frv. því, sem hjer liggur fyrir. Alt frá því, er Íslandsbanki var stofnaður laust eftir síðustu aldamót, hafa honum verið veitt hlunnindi á hlunnindi ofan; þing eftir þing hafa honum verið veittar nýjar og nýjar ívilnanir, og að heita má hver einasta landsstjórn hefir hlaupið eftir hverju hans kalli. Jeg efast ekki um, að af þingi og stjórn hafi þetta verið gert í góðri trú og með hag landsins fyrir augum. Þeim hefir ekki verið það ljóst, að hjer væri nein hætta á ferðum. Og þeim fáu aðvörunarröddum, sem heyrst hafa, hefir enginn gaumur verið gefinn. Með stofnun Íslandsbanka, eins og honum er fyrir komið, er í rauninni stigið óheillaspor í peningamálum vorum. Fyrst og fremst að því leyti, að þar með var komið í veg fyrir, að banki þjóðarinnar sjálfrar, Landsbankinn, yrði aukinn að fjármagni. Menn hafa líklega ekki í fyrstu búist við því, að þeir ágallar mundu verða á fyrirkomulagi útlenda hlutabankans, sem mörgum þykir nú komið í ljós.

Það mun því margur hafa búist við því, að sú stefna ætti nú formælendur fá, að halda áfram að styrkja Íslandsbanka til þess að vera aðalpeningastofnun landsins, eftir alt það, sem á undan er gengið, og þótt það hafi sýnt sig, að hagur bankans og þjóðarinnar getur verið sitt hvað, og að bankinn notar rjettindi þau og fríðindi, sem hann fær hjá þjóðinni, til þess að raka saman fje handa útlendum hluthöfum, skeytandi ekkert eða sáralítið um hagsmuni landsins. Með slíkum starfstilgangi gætu útlendu yfirráðin hæglega sett Íslandsbanka á höfuðið — þættir viðskiftalífsins eru svo margir, að slíkt er hugsanlegt — þó að af því hlyti að leiða alment hrun hjer á landi. Og sú stefna frv., að láta Íslandsbanka vera aðalbanka landsins áfram, að minsta kosti um nokkurt skeið, er því fráleit. Að vísu gerir frv. ráð fyrir, að nú eigi að byrja á því að flytja lítils háttar af seðlaútgáfurjettinum yfir til Landsbankans, en Íslandsbanki á að hafa alla aukaseðlaútgáfuna, sem að dómi stjórnarinnar þarf, þ. e. a. s. eftir því, sem Íslandsbanki vill vera láta. En fyrir þetta á líka að verðlauna bankann, með því að leyfa honum að auka hlutafje sitt um 100%, og gefst honum þar ágætt tækifæri til þess að safna nýjum landher með hlutabrjefagjöfum.

þess er getið í athugasemdum stjórnarinnar við frv., að ef það nái fram að ganga, nái Íslandsbanki ef til vill sama lánstrausti og hann hafði áður. Það lánstraust hefir ekki reynst svo haldgott, að mikil ástæða sje til að fagna yfir þessu. Og margur mun hafa búist við því, að landsstjórnin yrði ekki eins lítilþæg í þessu efni og nú virðist fram komið.

Yfirfærsluskyldu Íslandsbanka fyrir Landsbankann og stjórnina er að mestu ljett af honum í frv. Stjórnin segir, að sú skylda hafi valdið hinum mestu erfiðleikum og óþægindum. Það er satt að því leyti, að vanræksla bankans á þessari skyldu sinni hefir nærri því komið landinu á höfuðið. Jeg sje ekki ástæðu til að verðlauna bankann fyrir það.

Það er kann ske ekki rjett að ræða þetta meira við 1. umr. En jeg vildi skjóta því til nefndarinnar, sem verður falið að fjalla um málið, hvort ekki væri ástæða til að breyta frá stefnu stjórnarinnar í þessu máli.

Þó að hinu háa Alþingi þóknaðist að samþ. þetta frv., eins og það er nú, og þó að konungur staðfesti það, þá er það ljóst af athugasemdunum við frv., að það er ekki nóg til þess að veita því lagagildi, því yfir Alþingi og konungi stendur aðalfundur eigenda útlanda bankans og segir, að honum þóknist nú þetta eða hitt.

Mjer finst það eitthvað svipað og ef höfð væru þau endaskifti á meðferð mála, að sökudólgarnir, í stað þess að vera refsað fyrir afbrotin, færu sjálfir að ákveða sjer verðlaun fyrir þau.