24.04.1922
Sameinað þing: 12. fundur, 34. löggjafarþing.
Sjá dálk 413 í D-deild Alþingistíðinda. (2026)

90. mál, landsverslunin

Jón Baldvinsson:

Það er vonandi, að umr. fari að styttast úr þessu, og þó að mikið efni sje fyrir hendi, þá mun jeg fara fljótt yfir sögu, enda hefir margt verið hrakið af því, sem jeg hefði viljað hrófla við.

Jeg byrja þá á því, sem hendi er næst, hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.). Hann bar mjög á móti því, að hann væri að berjast hjer fyrir hagsmunum kaupmanna, og benti á, að þeir hefðu margir hverjir notið góðs af versluninni og átt viðskifti við hana. Þetta getur verið satt um ýmsa smákaupmenn, en heildsölum og stærri kaupmönnum hefir landsverslunin reynst óþægilegur keppinautur, enda hafa þeir ofsótt hana með öllu móti. Það er hægt að sanna þetta skjallega, og þarf ekki annað en minnast á skrif, sem svokallað Verslunarráð Íslands sendi Alþingi, um afnám landsverslunarinnar, og var það undirskrifað af eitthvað um 400 kaupmönnum og fylgifiskum þeirra hjeðan úr Reykjavík. Út um land hafa kaupmenn einnig litið verslunina illu auga, og þarf ekki að fara í neinar grafgötur um það, að það er kaupmannalýðurinn, sem hafið hefir sókn á hendur henni, og það er kaupmannalýðurinn hjer á þingi, sem heldur uppi þessari baráttu. Þetta er að sumu leyti skiljanlegt, því að kaupmönnum er þetta hagsmunamál, en þar er öðru máli að gegna um almenning; hagsmunir hans og kaupmannanna fara ekki saman.

Þá talaði hv. þm. (J. Þ.) um, að landsverslunin fjelli ekki inn í það þjóðskipulag, sem við ættum við að búa. Mjer skildist, að hv. þm. (J. Þ.) ætti hjer við, að opinber rekstur ætti ekki að eiga sjer stað, og hættulegt væri að fela einstöku mönnum mikið fje til umráða. En við höfum önnur fyrirtæki, sem líkt stendur á um og landsverslunina, t. d. Landsbankann. Hann er peningabúð, og einstökum mönnum er þar falið mikið af fje landsins til umráða, og þessu fje ráðstafa þeir á eigin ábyrgð. Alveg eins er þessu farið um landsverslunina, og bæði þessi fyrirtæki hafa blessast vel. Jeg vildi gjarnan, að slík fyrirtæki yrðu fleiri, og jeg efast ekki um, að þau mundu hepnast, ef þau væru í höndum þeirra manna, sem vildu, að þau blessuðust, og jeg býst ekki við, að skortur sje á slíkum mönnum.

Hv. þm. (J. Þ.) var hræddur um, að stjórnin neyddist til þess að fara mjög að ráðum forstjórans, því að hún þyrfti á stuðningi hans að halda. En þetta tel jeg ekki svo óttalegt, og jeg sje ekki betur en að stjórnin og forstjóri landsverslunarinnar hljóti að taka ákvarðanir um allar hinar stærri verslunarráðstafanir, og jeg sje ekki, hvernig þetta getur öðruvísi verið.

Þá óttaðist hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.), að stjórnin mundi nota sjer þá aðstöðu, ef landsverslunin stæði fram að næstu kosningum, að landsverslunin ætti stórfje hjá kaupfjelögum og kaupmönnum, og þannig hafa talsverð tök á því að afla sjer fylgis, en mjer finst óþarfi að gera henni slíkar getsakir.

Þá kem jeg að hv. frsm. meiri hl. (Ó. P.). Hann fór ólíkt gætilegar nú en í framsöguræðu sinni, og reyndi að afsaka alt sitt athæfi. Hann hefir t. d. tekið til greina aðfinslur þær, sem að honum var beint út af ummælunum um kolakaupin, og skildist mjer á honum, að hann ásakaði ekki stjórnina fyrir þau. En það hefði mátt ætla, að hv. þm. (Ó. P.) hefði eitthvað minst á þetta fyr, eins skrafdrjúgt og honum varð um kolatapið.

Þá mintist hv. þm. (Ó. P.) á skuldalistann og bar hann saman við skuldir annara verslunarhúsa. Það voru „Kol og salt“, steinolíufjelagið og einhver heildsali hjer í bænum, og voru útistandandi skuldir þeirra allra eitthvað um 800 þús. kr. um síðustu áramót. Þetta getur vel verið, en hafa þessi verslunarhús þá ekki afskrifað eitthvað af skuldum árlega, svo að útistandandi skuldir þeirra sjeu í raun og veru hlutfallslega jafnmiklar og landsverslunarinnar?

Hv. þm. (Ó. P.) bar það mjög af sjer, að hann gengi erinda steinolíufjelagsins, en hann virðist þó furðu nákominn því fjelagi, þar sem hann hefir svo greiðan aðgang að bókum þess. (Ó. P.: Það er opinbert hlutafjelag). Annað bendir á ekki óhlýjan hug hv. þm. (Ó. P.) til þessa fjelags, og það er, hvernig hann og meiri hluti viðskiftamálanefndar hefir orðið við kröfu Jóns nokkurs Bergsveinssonar. Jeg varð hissa, er jeg frjetti, að hv. nefnd hafði sent þessa kæru forstjóra landsverslunarinnar. Mjer fanst það ganga ósvífni næst. Jeg vildi óska, að þessi umræddi maður ætti hjer sæti í nokkrar mínútur, til þess að hægt væri að fara um hann viðeigandi orðum, en ekki óska jeg þess, að hann sæti hjer til frambúðar. Þessi maður, sem á að standa á verði fyrir útvegsmenn þessa lands, en þeir hafa hagnast á steinolíuverslun landsins svo hundruðum þúsunda skiftir, hefir orðið til þess að hlaupa erinda steinolíufjelagsins og reynt að tortryggja landsverslunina eftir mætti. Og jeg aumkast yfir útgerðarmenn landsins, að þeir skuli hafa glæpst á því að gera þennan mann að trúnaðarmanni sínum sem formann Fiskifjelagsins. Og það er ekki honum að þakka, þótt ekki hljótist verra af. Hann hefir gert sitt til að eyðileggja hina hagfeldu steinolíusölu landsverslunarinnar. Og hvert stefnir þessi eltingaleikur hans, ef ekki að því að spilla verslun landsins og vinna steinolíufjelaginu þægt verk?

Hv. þm. (Ó. P.) mintist á verðlag landsverslunarinnar, og varð að játa, eins og fleiri, t. d. hv. þm. Snæf. (H. St.), að það hefði verið undir verðlagi heildsala. Því gagnstæða hefir að vísu verið mjög hampað, en nú er svo komið, að enginn þorir að gerast talsmaður slíkra ummæla, og þá ekki heldur þessir hv. þm. En þeir reyna annað. Hv. frsm. (Ó. P.) reynir að gefa í skyn, að verslunin sje með þessu að selja sjer í óhag, en jeg held, að hún selji með sæmilegum ágóða, ekki of miklum og heldur ekki of litlum. Landsverslunin stendur þetta betur að vígi en heildsalar, eins og eðlilegt er, þar sem hún verslar í stórum stíl og getur því fengið hagkvæmari kaup en einstakir menn. Þetta er svo ljóst, að ekki ætti að þurfa að skýra það.

Þá kem jeg að atriði, sem hv. frsm, (Ó. P.) mintist á í gær, og vona jeg, að mjer leyfist, eins og honum, að fara dálítið út í það, þótt það snerti ekki beint þessar umr. Það var um sölu landssjóðsskipanna. Jeg heyrði það fyrst í gær hjá hv. þm. (Ó. P.), að nú væri jafnvel búið að selja Borg til útlanda, og væri ef til vill verið í þann veginn að selja Villemoes líka, og furðaði mig á því. Jeg vissi ekki, að það væri tilætlunin að selja skipin, enda teldi jeg það óhyggilegt. Þessara skipa er þörf til flutninga, og ef þau væru seld út úr landinu, þá yrði að leigja erlend skip, og færi þannig fje út úr landinu. Jeg teldi í alla staði heppilegra að halda skipunum, úr því þeirra eru not, og láta ágóða þeirra renna til ríkissjóðs. Það má vera, að skipin hafi fallið í verði, og það ekki verið afskrifað, en það er vegna þess, að skipin hafa verið látin greiða halla af rekstri Sterlings, sem ríkissjóði bar að greiða, eins og styrk til strandferða. Ef þingið hefði ekki skotið sjer undan þessum gjöldum, þá hefðu öll skip landssjóðs verið í hæfilegu verði. Eitt atriði vil jeg benda á, sem mælir á móti sölunni, og það er atvinna sú, sem þeir landsmenn hafa við skipin, sem á þau komast. Það eru að vísu ekki nein uppgrip, en það blæs ekki svo byrlega fyrir menn að ná í atvinnu, að jeg álít, að við megum engu sleppa, sem atvinnu getur veitt.

Hv. þm. Ísaf. (J. A. J.) hefir nú raunar verið svarað, en jeg vil bæta því við, að afkoma landsverslunarinnar hefir verið alveg furðanleg á síðasta ári. Hv. þm. (J. A. J.) gat þess, að skuldir verslandi manna hefðu hækkað um helming síðastliðið ár, og geri jeg ráð fyrir fullum kunnugleik hjá þingmanninum á þessu atriði, þar sem hann er bankastjóri. Og þetta sýnir, að landsverslunin hefir staðið sig betur en aðrar verslanir, þar sem skuldir hennar hafa aðeins hækkað um 40 Þús. kr. á síðasta ári. Annars var svo að heyra á sama hv. þm. (J. A. J.), að hann áliti, að menn rjeðu sjálfir um skuldir sínar við landsverslunina, en þess háttar finst mjer nú naumast svaravert. En þetta vildi þm. (J. A. J.) draga af því, að þegar nábúinn og starfsbróðirinn frjetti, að þessi og þessi skuldaði landsversluninni svo og svo mikið, þá hugsuðu þeir með sjer, að það væri best, að þeir færu að skulda líka!

Þá vil jeg minnast á það, hversu menn álíta og telja það vítavert, að landsverslunin hafi greiðar yfirfærslur hjá Landsbankanum. Jeg tel það ekkert undarlegt, þótt svo væri, heldur tel jeg það blátt áfram sjálfsagt. Landsverslunin er aðeins innflutningsverslun, en margir kaupmenn flytja út mikið af vörum og þurfa því minni yfirfærslur; þeir geta keypt fyrir útfluttu vörurnar.

Hv. þm. Ísaf. (J. A. J.) kallaði það illkvitnislega tilgátu, sem jeg hafði sagt um klausu í greinargerðinni, að nærri lagi, að gengishagnaðurinn snerist upp í tap. Leyfi jeg mjer að lesa hjer nokkur orð, með leyfi hæstv. forseta:

(Sjá klausuna í greinargerð meiri hluta viðskiftamálalanefndar, á þskj. 269, A. bls. 582: „Um „Gengishagnaðinn“, kr. 348 þúsund — — rekstrartap“.).

Og þetta síðasta orð undirstrikar hv. meiri hl., eins og hann vilji sýna, að honum þyki leitt, að ekki hafi orðið „rekstrartap“