22.03.1924
Efri deild: 26. fundur, 36. löggjafarþing.
Sjá dálk 1324 í B-deild Alþingistíðinda. (640)

5. mál, vegalög

Eggert Pálsson:

Þó að jeg hafi beðið um orðið og mjer sje sjerlega ant um þetta mál, þá tel jeg ekki þörf á að bæta miklu við ræðu hv. frsm. Jeg vildi samt benda nokkuð á þá stefnubreytingu, sem hefir átt sjer stað í þessum málum, og það sýnir best stefnubreytinguna, að maður, sem vegamálin snerta mjög lítið eða ekkert, skuli hafa hjer framsögu í þessu máli. Slíkt hefði ekki getað borið við fyrir svo sem 10 árum. Hjer er því um auðsæja stefnubreytingu að ræða. Það eru sýnilega farin að opnast augu manna fyrir því, að það beri að ljetta þeim þungbæra kostnaði af sýslufjelögunum, sem viðhald flutningabrautanna hefir bakað þeim, og færa hann yfir á ríkissjóðinn.

Eins og hv. frsm. gat um, voru fyrstu eiginlegu vegalögin sett hjer árið 1894, og eftir þeim lögum var farið til 1907.

Eftir lögunum frá 1894 var vegunum skift í 5 flokka, og landssjóður skyldi kosta viðhald þriggja flokkanna, sem sje flutningabrauta, þjóðvega og fjallvega. Á meðan eftir þeim var farið, bar ekki á neinni óánægju með þetta fyrirkomulag, nema hjá þeim einum, sem hugsuðu aðeins um útgjöld landssjóðsins án tillits til hagsmuna hjeraðanna. Þá er veganetið tók að verða þjettara, þótti mönnum landssjóði vera það um megn að kosta viðhald þeirra. Þá komu vegalögin 1907 og með þeim var viðhald flutningabrautanna fært yfir á sýslurnar. En það kom brátt í ljós, að það fyrirkomulag var ekki að neinu leyti rjettlátt. Þingið hafði ekki sjeð sýslusjóðunum fyrir nýjum tekjuauka, eins og þurft hefði, þar eð með þessu voru lögð á þá mjög aukin útgjöld. Það var því ekki um annað að ræða til að fá auknar tekjur í sýslusjóðina en að hækka niðurjöfnunargjaldið til sýslusjóðanna. En það var ekki hægt að gera svo, að nægilegt fje fengist til viðhaldsins; enda fór brátt svo, að viðhald veganna varð alveg ófullnægjandi. Vegirnir lögðust því í óhirðu. Einkum hefir svo farið í Árnes- og Rangárvallasýslum, og liggja til þess ýmsar ástæður. Fyrsta ástæðan er sú, að þar eru hafnleysur miklar, og sýslurnar hafa eiginlega hvergi aðgang að sjó nema í Reykjavík, og menn hafa því orðið að miklu leyti að flytja nauðsynjar sínar þaðan. Umferðin á landi hefir því orðið mjög mikil, og vegirnir þar af leiðandi brúkaðir meira en víðast hvar annarsstaðar, og lengd vegarins þar að auki meiri en í nokkrum öðrum hjeruðum.

Önnur ástæðan er sú, að í þessum sýslum er mjög rigningasamt og umferðin mest á þeim tímum ársins, sem rigningar eru mestar, sem sje vor og haust.

Þriðja ástæðan er sú, að vegir þessir voru upphaflega mjög illa gerðir, sem að vissu leyti var eðlilegt, þar sem hjer var um að ræða fyrstu tilraun til vegagerða hjer á landi.

Strax eftir að lögin frá 1907 gengu í gildi fór því að bera á megnri óánægju með þessi lög, einkum í þessum sýslum, því að þær gátu ekki borið kostnaðinn við viðhald veganna. Árið 1911 varð á þessu nokkur breyting. Var þá fært yfir á landssjóð viðhald vegarspottans frá Reykjarjettum að vegamótum Geysisbrautarinnar hjá Ingólfsfjalli. En þær umbætur voru harla smávægilegar. Vegarkafli þessi er sem sje ekki lengri en 7–8 kílómetrar. Árið 1914 báru því þm. Árn. og Rang. fram frv. um að ljetta af sýslunum viðhaldi vegarins alla leið að Ægissíðu; frv. náði, eins og kunnugt er, ekki fram að ganga. Árið 1915 voru gerðar tvær breytingar á vegalögunum. Var önnur breytingin fólgin í því að færa til þjóðveginn í Dalasýslu, en hin í því að ljetta af viðkomandi sýslum viðhaldi vegarins milli Hafnarfjarðar og Reykjavíkur. En á þessu þingi var þá jafnframt samþ. þingsályktunartillaga um að skora á stjórnina að endurskoða vegalögin og leggja fyrir næsta þing, ef tími ynnist til, nýtt frv. til vegalaga. Bar þetta næsta lítinn árangur. Mun stjórninni hafa fundist sem tímann skorti og kom ekki með neitt frv. Svona gekk fram til 1919 Sá þingið þá, að í fult óefni var komið með veginn austur og að hann með sama lagi yrði að algerðri vegleysu. Var þá ráðist í að leggja fram frá ríkinu 2/3 af kostnaði við endurbyggingu Flóabrautarinnar, gegn kostnaðar frá Árnessýslu. Mun þá sjálfsagt hafa verið gert ráð fyrir að halda áfram þessari reglu, einnig að því er Holtaveginn snerti. En það kom fljótt á daginn, að Árnessýslu var um megn að greiða 1/3 kostnaðarins, og mun það, sem sýslan hefir greitt af kostnaðinum, vera goldið með eintómum lánum, sem litlar líkur voru fyrir, að nokkru sinni yrðu greidd. Og það mun hafa leitt til þess, að ríkissjóður tók á síðasta þingi að sjer viðhald Flóabrautarinnar og Borgarnesbrautarinnar. Á síðasta þingi sáu menn líka, að það var bein ósanngirni, að þessari byrði væri ljett af einum 2 sýslum, en ekki fleirum. Og þess vegna gaf þá bæði stjórnin og vegamálastjóri loforð um, að fyrir næsta þing skyldi nýtt frv. til vegalaga verða lagt fram, og hefir það nú verið efnt. Frsm. hefir gert grein fyrir brtt. nefndarinnar um vegalagningu í Biskupstungum og Húnavatnssýslu, og þarf jeg ekki að bæta við það. Hinsvegar er jeg mjög mótfallinn brtt. hv. 1. þm. Eyf. (EÁ) og er hræddur um, að ef henni verður fylgt fast eftir, muni ýmsir fleiri fá ástæðu til þess að bera fram brtt. í líka átt. Að minsta kosti fyndi jeg mig til þess neyddan, ef þessi brtt. yrði samþykt, að fara þá fram á breytingu á þjóðveginum í Rangárvallasýslu. Í frv. er ákveðið, að þjóðvegurinn skuli liggja yfir Landeyjar og um Eyjafjöll, eins og verið hefir hingað til. Nú er svo ástatt, að Þverá er oftast nær ófær hjá Hemlu og ekki hægt lengur að koma ferju þar við hana, með því að vatnið skiftist þar í tvo jafna hluta. Liggur því ekki fyrir annað fyrir langferðamenn, bæði póst og aðra, en að fara inn Fljótshlíð og yfir Þverá á svo nefndu Teigsvaði. Lægi því beinast við að ákveða í vegalögunum, að þjóðvegurinn lægi inn Fljótshlíð á móts við Teig og þaðan austur undir Eyjafjöll. En með því mundi viðhaldsskylda Fljótshlíðarvegar á þessum kafla falla á landssjóð. Jeg vildi samt ekki að svo komnu fleyga málið með þannig lagaðri tillögu. Þar sem hv. frsm. mintist á, hve miklu fje væri nú varið til samgangna á landi, þá mætti einnig minnast á, að til samgangna á sjó fer síst minna fje. Samkvæmt landsreikningunum 1910–22 hefir verið lagt beinlínis til samgangna á sjó kr. 1536783,87. Þar að auki er það, sem farið hefir til vitamálanna, sem á sama tíma hafa verið kr. 2088858,93, eða samtals kr. 3625642,80, sem verður vitanlega að telja beint til samgangna á sjó á þessu tímabili. Einnig væri eðlilegt og sanngjarnt að telja undir þennan lið það, sem farið hefir til hafnargerða og bryggjusmíða. En það veit jeg ekki í bili, hvað mikið hefir verið, en hygg, að það skifti í alt og alt miljónum. Jeg ímynda mjer því, að síst hafi farið minna fje til alls þessa en til samgangnanna á landi á sama tímabili. Ákvæði 20. gr. frv. eru sett með það fyrir augum, að heimildin í 18. gr. sje notuð til fulls áður en farið sje að ganga á sjálfan hreppssjóðinn. Tel jeg það rjetta reglu. Álít jeg þess vegna rjett, að 20. gr. standi óbreytt. Aukaútsvör, sem tekin eru af mönnum eftir efnum og ástæðum, eru oftast nær handahófsálagning og ekkert annað. Felli jeg mig betur við að leggja á menn hreppsvegagjald, og vil jeg heldur fara í því efni eins langt og komist verður áður en gripið verður til sjálfs hreppssjóðsins, sem oftast nær er nóg annað við að gera.