25.02.1925
Neðri deild: 16. fundur, 37. löggjafarþing.
Sjá dálk 2859 í B-deild Alþingistíðinda. (1830)

50. mál, tollalög

Jón Auðunn Jónsson:

Mig hefir stórum undrað það, hvað langar ræður hafa orðið hjer þegar við 1. umr. málsins, og af því að bæði háttv. 4. þm. Reykv. (MJ) og ýmsir aðrir háttv. þm. hafa tekið fram margt af því, sem jeg vildi sagt hafa, skal jeg vera stuttorður og ekki lengja mikið þessa mjög svo löngu 1. umr.

Því er haldið fram af háttv. andmælendum þessa frv., að aðalástæða stjórnarinnar 1921, þegar hún lagði frv. um þessa einkasölu á tóbaki fyrir þingið, hafi ekki verið tekjuauki sá í ríkissjóð, sem áætlað var, að einkasalan gæfi. En það er þó augsýnilegt, að svo var. Því til sönnunar nægir að benda á orð þáverandi fjrh. (MG) í framsöguræðu hans fyrir frv. 1921. Hann segir svo meðal annars: „Eini tilgangur þessa frv. er sá, að afla aukinna tekna í ríkissjóð“. Það var heldur ekki hjá meiri hluta fjhn., sem var frv. hlyntur, nein önnur skoðun ríkjandi en sú, að þetta mundi auðveldasta aðferð til þess að ná meiri tekjum í ríkissjóð af tóbaksvörum, án þess að tóbak yrði neytendum mun dýrara. En nú hefir reynslan sýnt hið gagnstæða; allar þessar vonir hafa brugðist. Andstæðingar þessa frv. segja, að nú sje minna fje bundið í tóbaksbirgðum einkasölunnar en var áður hjá kaupmönnum, meðan varan var frjáls verslunarvara. Þetta er ekki ólíklegt, að satt geti verið, en hitt er rangt, sem andstæðingar frv. segja, að nú sje ekki meira fje en 300 þús. kr. bundnar í tóbaksbirgðum. Landsverslunin, þ. e. tóbakseinkasalan, mun nú hafa um 340 þús. kr. í birgðum, og auk þess eru vafalaust eins miklar eða meiri birgðir hjá kaupmönnum og kaupfjelögum úti um land. Þá hafa þeir og haldið því fram, að í byrjun hafi ríkiseinkasalan orðið að kaupa miklar og dýrar birgðir af kaupmönnum, sem þeir hafi legið með, þá er einkasalan hófst, og hafi þetta dregið niður hagnað einkasölunnar árið 1922. Þetta er heldur ekki satt. Einkasölunni bar engin skylda til kaupanna. Þeir kaupmenn, sem lágu með tóbaksbirgðir, fengu þau skilyrði, að þeir mættu halda þeim og selja þær sjálfir, gegn því að greiða 25% af verði þeirra sem skatt til einkasölunnar. Með því að heimila kaupmönnum og kaupfjelögum sölu á birgðum þeirra, sem andstæðingar telja að verið hafi 1¼ milj., gat landsverslun tekið yfir 300 þús. kr. hagnað á þurru landi án alls tilkostnaðar. Að hún kaupir mikið af tóbaksbirgðunum, sannar, að hún hefir álitið sig með því fá betri kaup en hún gat á þeim tíma fengið með því að kaupa beint frá útlöndum. Hjer virðast full rök fyrir því, að kaupmenn og kaupfjelög geri hagfeldari innkaup en einkasalan. Um þetta getur enginn ágreiningur orðið, þar sem forstjóri landsverslunarinnar er þektur sem einkar samviskusamur maður, jafnt því sem hann er talinn fremur hagsýnn verslunarmaður, og heiðarleik hans held jeg enginn þm. dragi í efa.

Það er margbúið að hrekja þá staðhæfingu andstæðinga frv., að ríkissjóður tapi ca. 200 þús. kr. á ári við það, að verslunin verði gefin frjáls; og þó menn vilji ekki leggja til grundvallar skýrslur þær, sem tilfærðar eru í greinargerð frv., hlýtur það þó að vera augljóst hverjum skynbærum manni, að ríkissjóður fær því sem næst sömu tekjur og neytendnr ódýrari vöru sömu tegundar með því fyrirkomulagi, sem í frv. felst.

Það er alls ekki óvarlegt að áætla, að innflutningur muni aukast um 12% frá meðalinnflutningi þriggja síðustu ára við afnám einkasölunnar. Verður þá tollaukinn samkv. frv. af allskonar innfluttu tóbaki um 130 þús. kr., en af vindlum og vindlingum nálægt 140 þús. kr. Tolltekjurnar samkv. frv. munu því nema um 270 þús. kr. umfram þær tolltekjur, sem nú eru af sömu vörutegundum, enda komst einn hv. andmælandi frv., hv. 2. þm. Árn. (JörB), að sömu niðurstöðu um tolltekjuhækkunina. En við þessa upphæð má bæta annari, sem sennilega er óhrekjandi, en hún er sú, að tóbakið lækki í verði, þegar verslunin verður gefin frjáls, um alt að 130 þús. kr. samtals, eða kringum kr. 1.25 á hvert kíló. Þessi upphæð rennur í vasa almennings, sem tóbaks neytir. Fyrir mjer og fjöldamörgum öðrum horfir mál þetta því þannig við, að frv. þetta baki ríkissjóði engan eða mjög óverulegan tekjumissi. Hvort tekjur af tóbakinu verða 10—15 þús. kr. minni ríkissjóði til handa en þær nú eru, er ómögulegt að segja um. Það getur vel farið svo, en hinsvegar er heldur ekki loku fyrir það skotið, að þær verði meiri; það fer alt eftir innflutningnum, En hitt er sýnilegt, að frv. er neytendum tóbaks í hag, eins og áður er lýst.

Því hefir verið haldið fram, að venjuleg kaupmannsálagning á tóbak hafi ekki verið 20—30%, heldur 30—50%, áður en einkasalan kom til sögunnar. Jeg held, að fæstir hv. þm. hafi átt kost á að kynnast þessu atriði eins vel og jeg þau nærfelt 20 ár, sem jeg starfaði við bankaútibúið á Ísafirði; og get jeg borið um það, að þar vestra lögðu kaupmenn að jafnaði 12—15% á nef- og munntóbak, sem selt var í heilum stykkjum, en 15—20% upp í 25% á aðrar tóbakstegundir. Þetta er öllum kunnugt, sem til þekkja. Undantekning frá þessu voru stríðsárin, enda má ekki miða við þau ár, því að þá voru allar reglur brotnar, bæði í verslun og öðrum atvinnugreinum. Og þar sem við höfum ætlað þessa álagningu 20—25%f, þá er þar vel í lagt, einkum þegar þess er gætt, að verð tóbaks hækkar vegna tollsins frá því sem það var þá. Getur gróði neytendanna því orðið meiri en jeg hefi gert ráð fyrir.

Það er rjett, að álagning á tóbak keyrði stundum úr hófi fram á stríðsárunum. Tóbak hækkaði stundum svo mjög í verði, að menn, sem áttu gamlar birgðir, gátu jafnvel hækkað þær um 20—30% á einum mánuði. En í þessu efni var tóbakið ekki einsdæmi, og þegar tímarnir nálgast aftur að verða „normal“, þá hverfur öll óheilbrigði í viðskiftalífinu smátt og smátt af sjálfu sjer.

Það hefir verið marghrakið, að hinn lági innflutningur tóbaks árið 1922 hafi stafað af því, hversu mikið var flutt inn á árinu 1921, enda sjáum við, að á tímabilinu 1914—’21 var aldrei flutt eins lítið inn og einmitt árið 1921. Og bæði árin 1923—’24 sýna meiri innflutning en árið 1921.

Það er ekki rjett að eltast við allar rangfærslur og útúrsnúninga hv. andmælenda frv., því málið græðir ekkert við það, en tími þingsins og peningar ríkissjóðs eyðast við það að óþörfu. Þó vil jeg koma ofurlítið að því, sem hv. 2. þm. Árn. (JörB) sagði, að sjer virtist okkur, flm. frv., ekki vera sárt um hag almennings og áreiðanlega alveg ósárt um hag ríkissjóðs. Það er enginn vandi að slá fram slíkum staðhæfingum og þær geta hljómað nógu vel í eyrum manna, sem eru málum lítt kunnugir, en vafasamt tel jeg, hvort slík bardagaaðferð sje samboðin alþingismanni, enda veit hv. þm. (JörB) og mun kannast við það, að fyrir okkur vakir alls ekki að íþyngja almenningi með frv., heldur hitt, að bæta úr kjörum þeim, sem tóbaksneytendur eiga nú við að búa. Það er rjett, að tóbak er munaðarvara, en þó er það orðið sumum jafnmikil nauðsyn eins og t. d. kaffi. Jeg þekki marga sjómenn og verkamenn, sem jeg veit, að heldur kysu að vera kaffilausir en tóbakslausir, og þykir þeim þó kaffisopinn góður. Enda mun það vera svo, að þó að menn hætti við tóbaksnotkun, þá taka þeir venjulega einhver önnur nautnameðul í þess stað, sem e. t. v. eru bæði dýrari og skaðlegri en t. d. nef- og munntóbak, sem efnaminni hluti þjóðarinnar einkum neytir. Hinum, sem meiri hafa efnin, gerir það minna til, þó tóbakið hverfi. Þeir hafa venjulega einhver ráð að skifta um og taka upp aðrar nautnir í stað tóbaks.

Deilur þær, sem orðið hafa um frjálsa verslun og einkasölu í þessu sambandi. ætla jeg að leiða hjá mjer að mestu leyti. Þó vil jeg geta þess, sem öllum er þegar kunnugt, að einkasölufyrirkomulagið í Svíþjóð er ólíkt því, sem það er hjer. Og ennfremur vænti jeg þess, að hv. þdm. hafi sjeð, að einkasalan í Svíþjóð hefir ekki, að viðbættum tolli, gefið ríkinu eins miklar tekjur tiltölulega eins og tollurinn einn í Danmörku. Miðað við fólksfjölda eru tekjurnar af tolli og einkasölu í Svíþjóð 63% af því, sem tolltekjurnar einar eru í Danmörku. En er þá tóbakið ódýrara í Svíþjóð en Danmörku? Jeg held síður en svo, og betra er það ekki; þvert á móti.

Að hætta sje á því, að meira verði flutt inn óleyfilega vegna tollhækkunar þessarar en gert er vegna álagningar einkasölunnar, nær ekki nokkurri átt. Það liggur í augum uppi, að það er hin mikla verðhækkun tóbaksins, sem hvetur menn til smyglunar. Það gildir einu, hvort verðhækkun þessi heitir tollhækkun eða verslunarálagning einkasölu. Hvötin til smyglunar er ósköp svipuð, hvort sem 1 kg. af tóbaki er selt í frjálsri verslun á 20 kr. eða 21 kr. í einkasölu. En ef verslunin verður gefin frjáls, ætti að verða óhægara um tollsvik, vegna samkepninnar, enda minni hvöt fyrir menn.

Að frv. þetta sje flutt fyrir kaupmenn, eins og hv. þm. A.-Sk. (ÞorlJ), og reyndar fleiri, hafa gefið í skyn, er hinn herfilegasti misskilningur, nema verra sje. Í kjördæmi mínu voru háværar raddir um það, einkum til sveitanna, að tóbak væri ekki eins gott nú og það hefði áður verið. Þar virtist mönnum einkasalan aðeins baka mönnum örðugleika við að ná í tóbakið, auk þess sem það væri dýrara en það þyrfti að vera. Hvernig sem alt veltur, þá held jeg, að mönnum geti ekki blandast hugur um það, að eftir að tóbakseinkasalan verður afnumin verði tóbaksverðið lægra, en ríkissjóður tapi þó engu, sem teljandi sje.