25.02.1925
Neðri deild: 16. fundur, 37. löggjafarþing.
Sjá dálk 2877 í B-deild Alþingistíðinda. (1833)

50. mál, tollalög

Magnús Torfason:

Síðan jeg talaði hjer síðast hefir ýmislegt komið fram í þessu máli, bæði með og móti, og er það ætlun mín, að það vegi nokkuð salt. Það, sem einkum knýr mig nú til þess að taka hjer til máls, er ræða hv. 4. þm. Reykv. (MJ). Hann hjelt hjer heilan fyrirlestur um málið, og þar sem jeg held, að aðalstofninn úr röksemdum flm. frv. hafi komið allgreinilega í ljós í ræðu hans, þá mun jeg snúa mjer einkum að henni með athugasemdir mínar.

Hv. þm. (MJ) byrjaði á því að segja það, að hjer væri ekki um neitt stórmál að ræða. Jeg held, að það fari eftir því, frá hvaða sjónarmiði það er skoðað. Frá hans sjónarmiði er það ekki stórt skattamál, því að hann gerði ráð fyrir, að skatttekjur ríkissjóðs yrðu mjög líkar hvort sem frv. yrði samþykt eða ekki.

Þá held jeg, að það geti ekki litið út sem stórmál frá sjónarmiði tóbakssalanna, því að það hefir verið upplýst hjer í deildinni, að tóbakssalan sje í mesta lagi 3% af allri verslunarveltunni; með öðrum orðum: frv. þetta hefir ekki meiri þýðingu fyrir verslunarstjettina heldur en rakarafrv. fyrir rakarana, hvers æðsta hugsjón er, að dónarnir skuli ganga órakaðir.

En það er vissulega stórmál fyrir Íhaldsflokkinn. Það er búið að gera það að stórmáli fyrir hann með því, að ár eftir ár hefir hvert blað hans af öðru grenjað: Verslunarfrelsi! Það er nú svo, að þessi hugsjón um frelsi er ágæt fyrir hvern flokk, og hin mesta hagsbót og höfuðprýði, svo enginn flokkur getur hjá því komist að hafa eitthvert frelsi á stefnuskrá sinni, og því hefir Íhaldsflokkurinn tekið verslunarfrelsi sem stefnuatriði og látið allmikið yfir því, enda var það sagt nú nýlega í einni ræðu hjer, að það væri hyrningarsteinn undir velferð landsins.

Það er líka áreiðanlega stórmál fyrir Íhaldsflokkinn á þessu þingi, því það setur áreiðanlega stimpil á hann. Það hefir heyrst, að flokkurinn þættist þurfa enn að breyta um nafn. Hann hjet eins og kunnugt er í fyrstu Heimastjórnarflokkur, og lá í því góð hugsjón, enda vildi hann brátt losa sig við það nafn. Síðan hjet hann Íhaldsflokkur, og vil jeg ekki neita, að nokkur hugmynd sje falin í því heiti. En vilji hann nú enn breyta um nafn, þá ætti hann að kalla sig kaupmannaflokk, því í því nafni er ekki einusinni hugmynd, hvað þá meira. Það er bara stimpill. Mundi það því vel hæfa.

Mál þetta er líka stórmál af þeirri ástæðu, að enginn vafi er á því, að afleiðingarnar af því, að það er flutt hjer á þinginu, verða talsvert miklar.

Það má virðast einkennilegt að vera nú að ráðast á fyrirkomulag landsverslunar, þegar hún stendur í sem mestum blóma og er komin í fastar skorður, enda viðurkent, að henni sje vel stjórnað. Þá hefir hún líka komið sjer upp varasjóði, svo hagur hennar er miklu tryggari en áður. Yfirleitt hefir verslunin reynst langt fram yfir allar vonir, enda ekki gerðar háar vonir um hana á þingi 1921, er hún var stofnuð. Hitt er alveg rjett, að ekki má byggja mikla útreikninga um framtíðina á árinu 1924. Enginn vafi er á því, að hagur þessarar verslunar fer hjer eftir eins og hingað til eftir árferði, svo sem hagur annara verslunarfyrirtækja, og veltiár koma varla mörg í röð. En það er ekki háttur skynberandi manna að ráðast á fyrirtæki, sem stendur vel. Þess vegna ber að fella þetta frv. nú, svo mönnum yrði þessa góða regla eftirminnileg framvegis.

Því er haldið fram í greinargerð þessa frv., að verð á tóbaki muni lækka, ef frv. verður samþykt. Jeg mun ekki fara langt út í greinargerð þessa, því jeg er búinn að fá upplýsingar, sem sýna berlega, að ekkert er á henni að byggja, enda munu síðar koma fram ítarlegar skýrslur um þetta og annað, sem setja málið í heild sinni í alt annað ljós en hjer hefir komið fram. Þó er eitt atriði, sem gæti leiðbeint um það, hverjar líkur sjeu fyrir lækkun eða hækkun vörunnar, ef frv. yrði samþykt. Jeg hefi fengið upplýsingar, er ekki verða rengdar, um það, að verð á tóbaki er nú tiltölulega hið sama og þegar landsverslun tók við sölu þess, eða jafnvel lægra. Verðið hefir m. ö. o. ekki hækkað neitt, þrátt fyrir gengistap það, sem einmitt hófst um það leyti, sem einkasalan byrjaði, og sem hún hefir átt við að stríða æ síðan. Og þrátt fyrir 25% gengistollhækkun síðasta þings, hefir verðið ekki hækkað tiltölulega.

Því hefir verið skotið hjer fram, að þegar heildsala landsins hætti, yrði ekki að ræða um nema einfalda álagningu á tóbakið, sem sje hagnað smásalanna. Stórsalar kæmu ekki til greina í þessu atriði, því tóbakssalarnir mundu fá vöru sína beint frá útlöndum. Það getur verið, að sú yrði reyndin á að einhverju leyti. En það er þó alkunna, að heildsalar hjer hafa oft haft miklar tóbaksbirgðir liggjandi, og mundu flestir smærri kaupmenn sæta kaupum hjá þeim. En þó nú sumir kaupmenn fengju vöruna beint, þá held jeg, að svo mundi fara, að þeir tækju sumir bæði smásölu- og stórsöluhagnaðinn undir sig. Jeg hefi heyrt getið um menn, sem seldu tóbak í ekki stærri búð en svo, að danskur hundur gat rjett hringað sig þar inni, og urðu stórríkir á fáum árum. Eitt er víst, að einkasalan hefir ekki þurft að borga umboðsmönnum erlendis. (JAJ: Ætli þeir fái ekki sinn hluta!). Jeg hefi mínar upplýsingar þaðan, sem ekki verður vjefengt. Það er alveg víst, að landsverslunin hefir betri kjör en tóbakssalarnir geta haft, og er það að vonum. Vegna alls þessa er engin von til þess, að verð lækki á tóbaki, þó verslun með það sje gefin frjáls. Og jeg er því ekki í vafa um það, að þegar frá líður og hin frjálsa verslun er búin að reyna sig, þá munu sumir karlarnir spýta mórauðu.

Frá þessu sjónarmiði er mjer í rauninni enginn harmur að því, þó frv. þetta nái samþykt. Mjer liggur í ljettu rúmi, þó stjórnin og Íhaldið spili pólitískt hálftólf í þessu máli. En samt er jeg því mótfallinn, að verslunin verði lögð niður. Það gægðist fram í ræðu háttv. 4. þm. Reykv. (MJ), að það liggur „princip“ á bak við frv. Hann ljet sem sje þau orð falla, að hann væri þess albúinn, hvenær sem væri, að afnema einkasölu landsins á steinolíu. Nú er það alkunnugt, að steinolían var einokuð hjer áður en landið tók að sjer einkasölu á henni. Það er því ljóst af orðum háttv. þm. (MJ), að hann vill heldur útlenda einokun en innlenda, og einstakra manna einokun heldur en opinbera einkasölu. En eigi jeg um tvent ilt að velja, þá fylgi jeg þeirri gömlu og gildu reglu: af tvennu illu skal taka hið skárra. Og það vita allir, að meðan einokunarverslun var hjer á landi, þá reyndist konungsverslunin miklu betri en einokun kaupmanna.

En hjer er jeg kominn að því, sem er aðalatriði í þessu máli, en það er það, að tóbaksverslunin er einskonar útvígi fyrir steinolíuverslunina. En þar fyrir þarf hún ekki að vera vígi til þess að sækja fram í einkasöluáttina. Og þegar af þeirri ástæðu er nauðsynlegt að fella þetta frv., að tóbaksverslunin er styrkur fyrir steinolíuverslunina, t. d. þannig, að stjórnarkostnaðurinn kemur ljettar niður, er hann dreifist á þær báðar. Og frá mínu sjónarmiði er ennþá nauðsynlegra að halda áfram steinolíueinkasölunni heldur en tóbakseinkasölunni, og vil jeg því ekki gera neitt, sem stuðlar að því, að hún sje afnumin.

Háttv. 4. þingmaður Reykvíkinga (MJ) var að líkja tóbakseinkasölu okkar við tóbakseinkasölu Svía. Þar er þó ólíku saman að jafna. Sú verslun starfar fyrir 7—8 miljónir, auk þess sem þar var rekinn mikill tóbaksiðnaður og stórar sjerverslanir. En hjer er aðeins um verslun fyrir 100 þús. manns að ræða, og tóbakið aðeins selt í smáum verslunum, eða sem aukavara.

Þá mintist sami hv. þm. (MJ) á það, að tóbakstollurinn mundi aukast ef verslunin væri gefin frjáls. Það er alveg ósannað mál. Árin 1921—’24 sanna ekkert um það. Jeg hugsa, að allir þeir, sem átt hafa kost á því að athuga líf almennings á þessum kreppuárum, geti sannað það með mjer, að menn reyndu að sauma að sjer á öllum sviðum, og ekki síst um kaup á óþarfa. Jeg er ekki í vafa um það, að minkun á innflutningi tóbaks stafar fyrst og fremst af þessu.

Enn ljet hv. þm. sjer þau orð um munn fara, að sjer væri ant um, að enginn tóbaksblettur kæmi á stjórnina af þessu máli. Jeg hefi ekki orðið þess var að stjórnin hafi enn fengið á sig neinn blett af málinu, nema ef hæstv. atvrh. (MG) hefir fengið á sig blett af flutningi málsins á þingi 1921. En hvað þetta frv. snertir, þá er jeg ekki í neinum minsta vafa um það, að stjórnin fær á sig svartan tóbaksblett, ef hún styður að framgangi þess nú. Þá gat hv. þm. (MJ) þess, að þeir menn, sem ynnu við einkasöluna, fengju hærri laun en hann sjálfur og aðrir góðir menn, en það verð jeg að telja nauðsynlegt böl, sem ekki verði hjá komist, enda er það vitanlegt, að margar aðrar stofnanir greiða eins há laun og hærri en almennir embættismenn ríkisins eiga við að búa. Þetta meðal annars sýnir, hve það er hæpið, að tóbaksverðið lækki, þó kaupmenn taki við verslun þess, því þeir geta vitanlega ekki goldið há laun nema með því að leggja mikið á vörur sínar, og þá á tóbakið ekki síður en annað.

Hjer hefir verið rætt margt um hvatir manna í sambandi við afstöðu þeirra til frv., og hafa íhaldsmenn gengið lengst í því efni. Jeg mun ekki fara langt út í þá sálma, en get samt ekki leitt það hjá mjer með öllu. Tæpt hefir verið á, að stofnun þessi væri siðspillandi, og mig furðar satt að segja ekki svo mjög á því, þótt slíkt heyrist jafnvel hjer í þinginu. Að vísu hefir forstjórinn vottorð hv. 4. þm. Reykv. (MJ) fyrir því, að hann sje ekki siðspiltur maður. Og mun þetta því eiga fremur við þann mann, sem hjer hefir verið nefndur „næstkommanderandi“. En um þann mann er það að segja, að hann er kominn í þessa stöðu sem skjólstæðingur hæstv. forsrh. (JM). Mig furðar sem sagt ekki á því, þó þetta komi hjer fram, því jeg hefi sjeð það í einu stjórnarblaðinu, að það væri hreint og beint ekki skammlaust að hafa slíkan mann í þessari stöðu, og ætti því að víkja honum frá. Jeg er manni þessum ókunnugur og skal ekkert um hann segja, en þó held jeg, að þessi ummæli og aðfarir liggi nokkuð nærri því, sem kallað er atvinnurógur. Jeg vil þó ekki gera ráð fyrir því, að slíkt vaki fyrir neinum hv. þm. eða þeir hafi stofnað til slíks. En jeg veit til þess, að svipað hefir komið fyrir í sumum sveitarstjórnum, og jeg man dæmi til þess, að hæstv. landsstjórn hefir oftar en einu sinni verið brugðið um slíkt. En jeg held, að það hafi aldrei komið fyrir á þingi. Þinginu hefir miklu frekar verið álasað fyrir að draga taum manna, sem naumast þóttu verðir launa sinna, enda er það ólíkt göfugmannlegra. Má í því sambandi minna á það, að á síðasta þingi var hjer hafnað tekjuauka fyrir ríkið, sem nam hátt á annað hundrað þús. króna, til þess að halda einum manni í stöðu, svo sem alkunnugt er.

Jeg get ekki sjeð, að hjer sje ástæða til þess að láta eftir verslunarstjettinni í þessu máli. Hún hefir heldur aldrei verið talin neitt gustukagrey. Ef því ætti nú að fá henni þessa verslun í hendur án sjerstakrar nauðsynjar, þá yrði það að skoðast sem laun fyrir vel unnið starf. En hvað sem þeim verðleikum líður, þá hefi jeg ætíð litið svo á, að kaupmenn kynnu að taka sín laun sjálfir. Svo var það fyrir stríðið, og mun alment litið svo á, að þeim hafi ekki förlað neitt í slíku á stríðsárunum. Með þessu er jeg ekki að dæma verslunarstjett þessa lands. Hún mun sennilega ekki vera betri nje verri en gerist í öðrum löndum.

En úr því farið er út í verðlag hjá kaupmönnum, þá er rjett að athuga, hvað gerist í móðurlandi Jóns Helgasonar, Jóns Magnússonar og Jóns Þorlákssonar. Það nýjasta, sem þaðan er að frjetta í þessu efni, er, að mjólk, sem flutt er til Kaupmannahafnar álíka vegalengd og frá Geithálsi til Reykjavíkur. er seld þar 100% dýrari en bóndinn fær fyrir hana. (BL: Er hún kannske ódýrari hjá Mjólkurfjelagi Reykjavíkur?). Þarf jeg að benda hv. þm. Ak. (BL) á það, að framleiðsla mjólkur er að miklum mun ódýrari í Danmörku en hjer? En hinsvegar er álagningin hjá Mjólkurfjelaginu langt frá því eins mikil. — Nokkuð líkt er að segja um brauðverðið. Það var orðið svo hátt í Kaupmannahöfn, að almenningur sá sig nauðbeygðan til að mynda samtök til að ljetta af sjer fargi verslunarstjettarinnar. Hvort hjer er eins ástatt, læt jeg ósagt, en jeg held, að ekki væri ástæðulaust, þótt hæstv. stjórn fæli nefnd þeirri, sem hún hefir skipað til að athuga ástæðurnar fyrir dýrtíðinni í Reykjavík, að rannsaka hvað mikið af dýrtíðinni stafar af of miklum verslunargróða í hvaða mynd sem er. — Jeg skal ekki orðlengja þetta meir, en vil enda mál mitt á því, að það getur ekki talist hyggilegt að fara nú að höggva þetta græna skatttrje okkar, meðan engar knýjandi ást æður til þess eru fyrir hendi, jafnvel þótt það sje gert með hag örfárra manna úr fámennri stjett fyrir augum. Í þágu allrar verslunarstjettarinnar er það ekki.