09.05.1925
Neðri deild: 76. fundur, 37. löggjafarþing.
Sjá dálk 1069 í B-deild Alþingistíðinda. (261)

1. mál, fjárlög 1926

Jörundur Brynjólfsson:

Jeg hefði að líkindum leitt hjá mjer að tefja umr. í þetta sinn, ef hæstv. fjrh. (JÞ) hefði ekki vikið að einni brtt. fjvn., sem mjer er ant um, einmitt á þann veg, að jeg h]ýt að gera grein fyrir, að tillagan er til mikilla bóta. En úr því að jeg tók til máls á annað borð, vil jeg drepa á tvær brtt. á þskj. 486, sem jeg er meðflutningsmaður að.

Sú fyrri er undir III. lið og fer fram á að hækka styrkinn til læknisbústaðarins í Laugarási úr 4000 kr. upp í 5000 kr. Er það sú upphæð, sem samþykt var hjer í Nd. Var hún upphaflega sett með samkomulagi við fjvn. Nefndin lofaði mjer nefnilega að fylgja henni, ef upphæðin væri ekki sett hærri. En þó skorti um 3000 kr. til, að þetta læknishjerað fengi sama styrk sem önnur hjeruð hafa áður hlotið, sem sje 1/3 af byggingarkostnaði. En hv. Ed. hefir ekki fundist það nægilegt, og því viljað láta skorta rúmar 4000 kr. upp á það, sem vanalegt er, að læknishjeruð fái.

Jeg kann nú ekki að meta þennan riddaraskip hjá hv. Ed. og vænti þess, að hv. Nd. samþykki þessa brtt. og láti þessa fjárhæð standa eins og hún var eftir 3. umr. hjer.

Hin brtt., sem jeg er meðflm. að, er undir rómv. XI og fer fram á að hækka styrkinn til sandgræðslunnar um 3000 kr. Hv. 1. þm. Árn. (MT) gerði í gær skýra grein fyrir þessari hækkun. En út af ummælum hæstv. forseta (BSv) verð jeg að gefa frekari skýringu.

Það er víst, að þessi upphæð hrekkur skamt, ef eitthvað verulegt á að gera til að stöðva sandfokið. En meiningin er sú, að reyna að stöðva sandfokið í Selvoginum. Grunur minn er nefnilega sá, að Búnaðarfjelag Íslands láti ekki nægilegt fje til þess að byggja um sjóvarnargarðinn hjá Eyrarbakka, til þess að stöðva sandfokið, og er sennilegt, að ekki veitti af, ef unt væri, að bæta eitthvað við það. En í Selvoginum eru sandauðnir miklar, en gróður lítill. Er því mesta nauðsyn á að stöðva sandfokið þarna. Að sjálfsögðu vilja menn þarna í sveitinni leggja fram vinnu í þetta verk, en þeim er um megn að standa straum af því einum saman.

Hæstv. forseti (BSv) vjek að því, að Strandarkirkja myndi svo tekjurík, að hún ætti að geta lagt eitthvað af mörkum. Þetta hefir komið til tals, en vitanlega er ekki hægt að koma því í framkvæmd, fyr en búið er að gera þá skipun á um eignir kirkjunnar.

Það, sem aðallega kom mjer til að standa upp, voru ummæli hæstv. fjrh. (JÞ) um 7. brtt. fjvn., athugasemdina við hjeraðsskólana. Að vísu hefir háttv. þm. Dala. (BJ) tekið af mjer ómakið að nokkru leyti. En þó vil jeg gera gleggri grein fyrir því, hvers vegna jeg tel till. hv. Ed. um þetta mjög óheppilega.

Hv. Ed. bindur fjárveitinguna því skilyrði, að 2 eða 3 sýslufjelög standi að skólanum. Þetta ákvæði er mjög óheppilegt nú, af því að samvinna Árnes- og Rangárvallasýslna hefir ekki verið þannig, að fullvíst sje, að sýslunefnd Rangárvallasýslu vilji vinna með Árnesingum að þessu máli. Þetta hygg jeg, að fjvn. hv. Ed. hafi vitað, og því ekki þurft að koma með till., ef hún beinlínis hefði ekki viljað skaða málið með henni. Fyrir nefndinni hafa nefnilega legið plögg, sem bera það með sjer, að meiri hluti sýslunefndar Rangárvallasýslu er andvígur því, að sýslurnar vinni saman að þessu máli. Þetta ákvæði er því banaráð við skólahugmyndina. Það hefði því verið ólíkt drengilegra að fella styrkinn algerlega niður en lauma inn ákvæði, sem beinlínis er til þess að drepa málið. Það hefði verið samboðnara virðingu þeirrar hv. deildar, því að þá hefði hún komið til dyranna eins og hún er klædd.

Það er og þeim mun undarlegra, að hv. deild skyldi samþykkja þessa athugasemd, þegar háttv. 1. þm. Rang. (EP) lýsti yfir því, að hún yrði málinu að falli og varaði við að samþykkja hana.

Jeg vona því, að þessi hv. deild kippi þessu í lag og samþykki athugasemdina eins og hún var samþykt hjer áður. Hinsvegar má telja víst, að Árnes- og Rangárvallasýslur standi saman um byggingu þessa skóla, þegar fram í sækir, því að meiri hluti sýslubúa í Rangárvallasýslu er ekki mótfallinn samvinnu, heldur þvert á móti. Meinið er nú sem stendur, að meiri hluti sýslunefndar Rangárvallasýslu er samvinnunni mótfallinn. Að málið á rjett á sjer, þrátt fyrir þetta, sýnir meðal annars, að Árnessýsla hefir safnað milli 40 og 50 þús. kr. í þessu skyni, og Rangárvallasýsla hefir lofað skilyrðislaust 11–12 þús. kr. Nema fjárframlögin því nú þegar milli 50 og 60 þús. kr. Auk þessa er von á allmiklu meira, því að ennþá er unnið að fjársöfnuninni í báðum sýslunum.

Hæstv. fjrh. sagði viðvíkjandi meðferð fjárlaganna í þinginu yfirleitt, að þingmenn sýndu nú ekki eins mikla aðgæslu eins og í fyrra, og taldi það mundu vera orsök til þessarar breytingar, að þm. væru nú búnir að vera svo lengi að heiman (rúma 3 mánuði) frá heilnæma loftinu, að bæjarlífið og bæjarhættirnir mundu vera farnir að hafa miður holl áhrif á þá. Jeg skal engan dóm á þetta leggja. En jeg ætla að nota mjer þessi ummæli ofurlítið. Sje svo, að þessi stutta dvöl þm. sje búin að hafa svona veiklandi áhrif á þá, hverju má þá búast við, þegar ungir piltar og stúlkur koma hingað úr sveitum, lítt þroskuð, í mentunarleit og kynnast ýmsu, sem miður fer í bæjarlífinu? Og þótt þessir unglingar gangi ekki þær götur, sem leiða til lakari áhrifa, þá liggur þó nærri að álykta, að þeim mundi hollara að vera kyrrum í sveitinni sín þroskaár og fá sína mentun þar. Ef það er rjett, að hv. þm., sem flestir eru taldir vel þroskaðir menn, og hafa líka um annað að hugsa en láta glepjast af andhælishætti kaupstaðarlífsins — ef það er rjett, að þeir láti glepjast, — hvað á þá að segja um unglingana? Því að jeg veit, að þeir sjá sitthvað fara hjer fram, sem best væri, að enginn tæki þátt í, og síst lítt þroskaðir unglingar. Þó ekki væru hjer fyrir hendi aðrar ástæður, þá ætti þetta að vera næg hvöt fyrir hv. þdm. til þess að flýta fyrir því að koma á fót mentastofnunum í sveitum þessa lands. Alt það, sem gengur í andstæða átt eða leiðir til athafnaleysis og kyrstöðu í þessu efni, flýtir fyrir því, að fleiri og fleiri ungmenni dragist inn í hina óhollu hringiðu bæjarlífsins.

Jeg leyfi mjer að vona það, að hv. þd. fallist á till. hv. fjvn., sem jeg hefi nú skýrt með nokkrum orðum.