13.05.1925
Neðri deild: 79. fundur, 37. löggjafarþing.
Sjá dálk 453 í D-deild Alþingistíðinda. (3275)

137. mál, vantraust á núverandi landsstjórn

Flm. (Jón Baldvinsson):

Jeg bjóst við, að hæstv. ráðherrar þættust hafa meiru að svara en raun er á orðin. Jeg hjelt, að hæstv. fjrh. (JÞ) mundi þykjast þurfa að svara fyrir króga sinn, skattafrumvarpið, en að hann gerir það ekki, álít jeg þá einn lið í þeirri uppgjöf að koma frv. fram. Það eru því ekki nema tveir ráðherrar, sem jeg þarf að svara, og satt að segja hafa þeir ekki borið miklar varnir fram. Annaðhvort eru þeir sjer meðvitandi um sakir sínar, eða þá að þeir vilja hafa sem hljóðast um þær.

Út af því, sem hæstv. forsrh. (JM) talaði um meiri hluta vald Nd., verð jeg að taka fram, að einmitt þar er stjórninni nauðsynlegt að hafa nægilegan styrk. Þar eru flest stórmál tekin fyrst til meðferðar. Jeg skil ekki, hvernig sú stjórn gæti farið með völd, sem hefði minni hluta í Nd., þó að hún hefði meiri hluta í Sþ. Af því leiddi, að öll þau mál, sem stjórnin vildi koma fram, yrðu strádrepin, en jeg gæti varla hugsað mjer svo lítilþæga stjórn, að hún tæki því þegjandi að sjá öll sín áhugamál drepin, án þess að geta nokkru um þokað.

Hæstv. forsrh. sagði út af Krossanesmálinu, að ekki væri rjett, að hann hefði gert það að fráfararatriði, heldur hótanirnar um vantraust í sambandi við það. Það er ekki gott að vita, hvað hæstv. forsrh. hefir hugsað í þessu sambandi, en það er víst, að stjórnin vildi ekki, að þingið fengi að athuga málið, og ekkert liggur nær að álíta en að stjórnin hafi ekki viljað rannsókn af því, að hún vissi sig veika fyrir. Hæstv. forsrh. sagði viðvíkjandi atkvæðagreiðslunni í Krossanesmálinu, sem jeg gerði að umtalsefni hjer, að fráleitt væri, að ráðherrar mættu ekki greiða atkvæði, þegar um fráfararatriði væri að ræða. Hann tók til dæmis stærri þing, þar sem um eins eða tveggja atkvæða mun er að ræða. Þá þyrftu atkvæði ráðherranna að koma til. Þetta er rjett hjá hæstv. ráðh., en jeg talaði um atkvæðagreiðsluna í Krossanesmálinu og sagði, að stjórnin hefði setið þar í sjálfstrausti. En það mun algengt, að þegar ráðist er á gerðir eins ráðherra í sjerstöku máli, þá greiði hann ekki atkvæði í því máli. Í danska þinginu kom fram í vetur till., sem beindist sjerstaklega gegn einum ráðherranna. Honum þótti ekki viðeigandi að greiða atkv. í þessu máli. Það var þetta, sem jeg átti við, þegar jeg hjelt því fram að hæstv. atvrh. (MG) hefði ekki átt að greiða atkv. í Krossanesmálinu, af því að aðalsökin í því máli beindist gegn afskiftum hans, og það er hann, sem mest hefir verið „kritiseraður“ í blöðunum og af almenningi. Það hefði verið hárrjett af hæstv. atvrh. að greiða ekki atkvæði í þessu máli, eins og jeg tel rangt af honum að hafa látið kúga sig í öðru máli til þess að greiða ekki atkvæði.

Það, sem jeg sagði, snerti því ekki mikið þau mótmæli, sem hæstv. forsrh. kom með. Honum er vel kunnugt um, að alment þykir ekki sæmandi, að ráðh. greiði atkvæði í sjálfs sín sök.

Hæstv. forsrh. talaði gætilegar en nokkru sinni áður um ríkislögregluna. Hann sagðist að vísu hafa barist fyrir henni af fullri sannfæring. Það getur verið. En nú eru kröfurnar ekki orðnar meiri en svo, að hann segir, að það þurfi einhverja eflingu á lögreglunni á sjó og landi. Þetta er með öðrum orðum orðið svo óákveðið, að það á ekki nokkurn. skapaðan hlut skylt við frv. það í vetur. Það gætu allir sagt, að þeir vildu einhverja eflingu á lögreglunni. Jeg t. d. hefi verið með því í bæjarstjórn að fjölga lögregluþjónum hjer í bænum. Þar standa íhaldsmennirnir á móti því. Í ummælum sínum um ríkislögregluna er hæstv. forsrh. kominn svo langt frá því stórfelda frv., sem hann lagði fyrir þingið í vetur, að það verður að skoðast sem algerð uppgjöf.

Jeg ætla að víkja ofurlítið að Krossanesmálinu aftur. Hæstv. forsrh. (JM) talaði mjög gætilega um það og vildi sem minst blanda sjer inn í það. Hann skírskotaði til álits hæstv. atvrh., og verð jeg að skoða það sem fína hnútu fyrir það, sem hæstv. atvrh. sagði í sumar, að hann væri ekki dómsmálaráðherra. Til krydds sagði hann, að hann tryði hæstv. atvrh. vel, og þurfti hann að taka það fram til uppbótar fyrir þá óbeinu sök, sem hann beindi til hans.

Þá er komið að því, sem hæstv. forsrh. sagði út af kærunum, að engin ástæða væri fyrir dómsmálaráðherra til þess að fara af stað meðan enginn kærði. En í slíku máli sem þessu þurfti alls ekki neina kæru. Atvinnumálaráðuneytið hafði fengið boð frá einum starfsmanni landsins um, að notuð væru of stór mál í Krossanesi, og mjer þykir ótrúlegt, þegar búið var að tilkynna atvinnumálaráðuneytinu þetta, að dómsmálaráðuneytið hafi ekki vitað um það. Hjer var um of mikið fjárhagsatriði að ræða til þess, að láta mætti það afskiftalaust.

Hæstv. forsrh. mintist á, að ekki væri ótítt, að falsaðir væru víxlar, án þess að farið væri í mál út af því En jeg býst við, ef um nokkur hundruð þús. kr. víxil væri að ræða, að það yrði ekki látið afskiftalaust, ef það væri á sama hátt á vitorði þess opinbera og Krossanesmálið var, nema þagað væri í hel á sama hátt og af svipuðum ástæðum.

Þá mintist hæstv. forsrh. á guðlastsmálið og afsakaði röggsemi sína þar. Þá þurfti ekki að kæra. Mjer er sagt, að hann hafi tekið upp hjá sjálfum sjer að höfða það mál. Hann talaði um ákvæði hegningarlaganna um þetta og sagði, að menn væru í vafa um, hvort halda skyldi þeim ákvæðum. Það mun vera mjög langt síðan dæmt hefir verið eftir þessum ákvæðum í Danmörku, og í haust var lagt fyrir þingið frv. um, að þeim væri kipt burt, af því að þau væru orðin úrelt. Mjer skildist á hæstv. forsrh., að hann vildi halda í þessi lagaákvæði, því hann var að bera fram varnir fyrir því að halda þeim. Almenningsálitið telur hæstv. forsrh. ekkert að marka, því að hann rakti þær ástæður, sem aðrir færðu á móti þeim. Jeg þykist vita, að hæstv. forsrh. segi þetta af eigin reynslu, og að almenningsálitið sje honum miður hagstætt. Hann vildi ekki gera guðlastsbrotið jafnt brotum, sem koma fram í viðskiftum. Mjer skilst, að það hafi þó virkilega í Krossanesverksmiðjunni verið um stærra atriði að ræða en þetta, þar sem leikur á hundruðum þúsunda, sem álitið er að verksmiðjan hafi haft af viðskiftamönnum sínum. Það er ekki lítið brot, heldur mjög stórt, og hæstv. ráðh. hlýtur að telja það með hinum stærri málum.

Hæstv. forsrh. sagði, að ekki hefði verið höfðað mál gegn manninum, sem greinina skrifaði, heldur gegn Alþýðublaðinu, sem birti hana, þar sem greinin hefði verið nafnlaus. Það er ekki rjett. Greinin var ekki nafnlaus, heldur var undir henni greinilegt fangamark, sem allir lesendur blaðsins munu skilja.

Hæstv. ráðh. svaraði því engu, hvort núverandi stjórn væri þingræðisstjórn eða ekki. Jeg sagði áðan, að það hefði heyrst, að auk Íhaldsflokksins hefðu einhverjir Sjálfstæðismenn veitt stjórninni stuðning. Jeg veit ekki, hverjir mennirnir eru, en satt er það, að hjer í neðri deild höfum við heyrt hv. þm. Dala. (BJ) lýsa yfir því, að hann hafi í fyrra heitið núverandi stjórn stuðningi. En eftir mínu áliti væri það eitt atriði nægilegt til vantrausts á hæstv. forsrh. Og eftir ummælum hæstv. forsrh. (JM) 1921 bjóst jeg ekki við, að hæstv. ráðh. mundi þiggja þann stuðning.

Þá kem jeg að hæstv. atvrh. Honum þótti lítið vera hægt að segja sjer til ásökunar og finst ekki mikið til um, þó að menn bendli hann við Krossanesmálið. Hann heimtar fleiri atriði, sem hægt sje að gera að árásarefni á sig. Að því skal jeg koma seinna.

Út af till. þeirri frá hv. þm. Str. (TrÞ), sem hjer lá fyrir í vetur, sagði hæstv. atvrh., að hann skildi ekki, hvernig hægt væri að rannsaka Krossanesmálið, þar sem viðkomandi maður væri ekki í landinu. En það, sem farið var fram á með till. hv. þm. Str., var það, að neðri deild Alþingis skipaði nefnd til að rannsaka málið, en sú nefnd getur vel starfað, þó að maðurinn sje ekki hjer á landi. Hún gat bæði fengið upplýsingar hjá bæjarfógetanum á Akureyri, og ennfremur gat hún athugað öll þau skjöl, sem stjórnárráðið hafði. Sem sagt var þetta fullkomlega hægt, enda skil jeg ekki í, að hæstv. atvrh. hafi meint þetta í raun og veru.

Hæstv. atvrh. sagði, að það sýndi, hvers trausts hann nyti, þegar menn fyrir norðan hefðu ekki viljað leggja í mál eftir að þeir hefðu heyrt álit hans. En þetta er mesti misskilningur hjá hæstv. atvrh. það var ekki vegna trausts á honum, heldur litu menn svo á, að þegar ráðherrann sjálfur, í samráði við bæjarfógetann á Akureyri, hafði látið uppi álit sitt, væri ekki til neins að fara í mál. (Atvrh. MG: Er þá ekki til hæstirjettur?). Jú, auðvitað gátu menn farið í mál. En skilur ekki hæstv. atvrh. það, að þegar bæjarfógetinn og ráðherrann eru búnir að draga úr mönnum og segja, að ekkert sje athugavert, veigra fátœkir menn sjer við því að leggja út í kostnaðarsöm mál? (Atvrh. MG: Eru þeir þá ekki síldargrósserar?). Ónei, þeir eru ekki allir grósserar. Annað árið eru þeir „fallit“.

Hæstv. ráðherra sagði, að jeg hefði fundið að ýmsum málum við stjórnina, sem ekki kæmu henni við. Þetta er ekki rjett. Ennfremur sagði hann, að það gleddi mig, að varalögreglan væri útrætt mál á þessu þingi. Jeg geri það ekki að neinu stóru atriði, þó að stjórnin komi ekki öllum frv. sínum fram.

Jeg mintist lítillega á sjúkratryggingar. Hæstv. ráðherra (MG) fanst það ekki nóg og vildi fá skýrgreiningu. Í frv. sínu blandar hann tveim óskyldum hugmyndum saman, sem gerir það eiginlega óhæft til framkvæmda. Hann tók berklavarnakostnaðinn með, en hann greiða fá lönd af sjúkratryggingum. Veikindin eru svo langvinn, að sjúklingarnir fá ekki svo lengi styrk, en sjúkratryggingum ætti að koma á hjer, ekki sem fátækrastyrk, heldur sem fullum rjetti manna á að fá vissa fjárhæð úr slíkum sjóði, ef veikindi ber að höndum. Hæstv. ráðh. sagði, að þetta væri handa þeim fátækustu. Í frv. er kostnaður við berklavarnir látinn ganga fyrir. Frv. virðist mjer því ótækt eins og hann bar það fram, og er ilt til þess að vita, ef hann skyldi með því hafa spilt fyrir því, að sjúkratryggingar kæmust á.

Hæstv. atvrh. mintist á steinolíueinkasöluna. Hann skýrði frá, að hann vildi birta samninginn, en þó vill hann ekki draga hann inn í umræðumar hjer. Mjer finst hæstv. ráðh. hefði átt að upplýsa málið og láta ljós sitt skína þar, þegar það mál var hjer til umræðu, í stað þess að senda fjrh. til að rífa niður steinolíusamninginn og gera lítið úr honum.

Hæstv. atvrh. sagði, að ef Landsverslunin væri svo góð sem jeg vildi vera láta, mundu menn vilja eiga viðskifti við hana, fyrst hún væri svona ágæt. Það hugsa jeg líka, að Landsverslunin hafi verið góð verslun, en hæstv. ráðh. mun skilja það, að það er alt önnur aðstaða, sem Landsverslun hefir, þegar hún á að keppa við erlent steinolíufjelag, sem aðeins hefir viðskiftamenn á bestu höfnum landsins, en lætur Landsverslunina sitja með erfiðustu staðina. Í gær tók jeg dæmi til að sýna fram á, að Landsverslunin í samkepni við Rockefeller er eins og Eimskipafjelagið í samkepni við Sameinaða gufuskipafjelagið. Eimskipafjelagið fær tugi þúsunda úr ríkissjóði, en Sameinaða fjelagið hirðir viðskiftin á bestu höfnunum. Auk þess er krafist, að Eimskipafjelagið sinni öllum smærri og erfiðustu höfnunum úti um land. Jeg óttast, að sama yrði um Landsverslunina, og mundi þá verða tap á henni. En jeg hugsa, að atvrh. vilji ekki neita, að einkasölufyrirkomulagið er hagkvæmt.

Þá kem jeg að því síðasta í ræðu hæstv. atvrh. Hann óskar eftir, að jeg komi með fleiri atriði til ásökunar á hann, og mintist í því sambandi á, að jeg hefði talað um húsaleigulögin og átalið sig fyrir að hafa ekki staðfest reglugerð bæjarstjórnarinnar. Hæstv. atvrh. þykist víst hafa fullkomna ástæðu til þess að standa við þennan úrskurð sinn, en jeg vil benda honum á, að það eru fleiri en jeg, sem álíta, að hann hafi gengið lengra en honum bar. Með leyfi hæstv. forseta ætla jeg að lesa upp úr brjefi borgarstjóra um þetta:

„Það virðist svo, sem háttvirtur ráðherra hafi tekið sjer meira vald í þessu efni en lögin fela honum, því það finst ekki stafur um það, að bæjarstjórnin sje að neinu leyti bundin við gömlu húsaleigulögin, nje venjur um uppsagnarfrest á húsnæði, heldur eru lögin einmitt svo rúm, að setja má, á hvaða tíma sem er, þau ákvæði, sem þá þykja hentugust“.

Fleira er í brjefinu, sem mætti benda á og sýnir, að bæjarstjórn og borgarstjórinn líta svipað á þetta og jeg, og jeg veit, að góður lögfræðingur í bæjarstjórn hefir fjallað um þessa reglugerð, og jeg treysti honum eins vel til að fara eftir ákvæðum laganna og hæstv. atvrh.

Þegar lögin 1921 voru sett, segir í brjefi borgarstjóra, að hæstv. forsrh. (JM) hafi látið í ljós, að með frv. væri bæjarstjórninni „falið fullkomið einveldi í þessu máli“. Þetta má sjá í Alþt. 1921, B. bls. 1806. Það, sem jeg því hefi sagt um þetta, er á fullkomnum rökum bygt, og svo líta fleiri á en jeg. En jeg skil, að hæstv. atvrh. vilji forsvara sínar gerðir, þó að málstaður hans sje ekki góður.