23.04.1926
Neðri deild: 60. fundur, 38. löggjafarþing.
Sjá dálk 1855 í B-deild Alþingistíðinda. (1568)

96. mál, sérleyfi til virkjunar Dynjandisár

Sveinn Ólafsson:

Jeg gat þess við fyrri hl. þessarar umr., að jeg mundi bera fram brtt. við síðari hl. umr. eða við 3. umr. Þótti mjer rjett að koma með þær strax, til þess að tóm gæfist betra til að athuga þær áður en málið færi lengra.

Brtt. mínar eru að nokkru leyti hliðstæðar till. þeim, sem fjárhagsnefnd hefir gert. En í öðrum efnum ber þó töluvert á milli.

Jeg legg þá fyrst og fremst til, í brtt. I.1 á þskj. 403, að 3. gr. frv. verði breytt í þá átt, að framsal sjerleyfis til útlendra manna eftir þessum lögum verði því aðeins gilt, að Alþingi fallist á það. Þetta er í samræmi við 36. gr. sjerleyfislaganna. Þar er gert ráð fyrir því, að Alþingi ákveði, þegar útlendingar eiga í hlut, um veitingu og framsal leyfisins. En eins og greinin er nú í frv. getur ráðherra veitt leyfi til framsals hverjum, sem vera skal, og er Alþingi með því svift ákvörðunarrjetti. Mjer finst engin ástæða til þess, að Alþingi sje að framselja þennan rjett sinn í hendur ráðherra og veikja með því öryggi gegn erlendum áhrifum. Ef sá, er leyfið fær, óskar eða þarf að selja það útlendingum í hendur, má veita honum leyfi til framsals með einfaldri þál. Jeg skil ekki, að þingmenn sjeu mjög ginkeyptir fyrir því að opna allar gáttir í þessu landi fyrir útlendingum, eða að þess sje óskað, að útlendingar flytjist hjer inn í stríðum straumum núna fyrstu árin, að minsta kosti ekki fram yfir 1940. Fjelag þetta, sem sjerleyfis æskir, er danskt og fengurinn að því mjög tvísýnn. Nafn þess er óákveðið og rúmgott, getur þanist út yfir alt mögulegt. Það nefnir sig aðeins „Anlægsselskab“ og er ekkert þekt nafn eða persóna við það tengt. Nafnið gefur enga bendingu um verkahring þess og fjelagsmönnum getur óendanlega fjölgað eða fækkað, tekið upp margvíslega starfsemi og breytt viðhorfi, alt undir fallega nafninu Anlægsselskab. Þess vegna finst mjer rjett, að Alþingi ákveði þó að minsta kosti framsal sjerleyfisins, ef til kemur.

Þá á jeg brtt. við 4. gr. Jeg legg þar til, að sjerleyfistíminn verði færður úr 60 árum niður í 50. Þetta er einnig í samræmi við sjerleyfislögin, og eru 50 ár í rauninni nægilega langur tími. Því að ef starfað er með sæmilegum árangri í 50 ár, þá á að eðlilegum hætti fyrirtækið að vera búið að bera upp stofnkostnaðinn og nokkura ára gróða, enda væri þá eðlilegra, að Alþingi framlengdi sjerleyfið til handa fjelaginu að loknum 50 árum um nokkur ár, ef fyrirtækið hefði gefið góða raun, en að hlaupa nú þegar út í tvísýnu.

Kem jeg þá að 3. brtt. minni, sem er við 5. gr. Er hún að nokkru leyti hliðstæð till. fjhn., en þó er allverulegur munur á. Jeg legg þar til, að sjerleyfishafi verði undanþeginn tekjuskatti til ríkissjóðs og aukaútsvari til sveitar, en ekki öðrum gjöldum. Kemur svo sjerleyfisgjaldið, 3 kr. af hestorku í fyrstu og 4 kr. síðar, í stað þessara opinberu gjalda. Að veita undanþágu frá öllum opinberum gjöldum, eins og gert var við Íslandsbanka forðum, á hjer alls ekki við. Það er hreint og beint vantraust á Alþingi og stjórn landsins að heimta víðtækar undanþágur frá opinberum gjöldum og gefa þannig í skyn, að ekki verði gætt sanngirni gagnvart gjaldþegnunum. Það er fyllsta ástæða til, að Alþingi taki hjer af skarið og láti ekki bjóða sjer neina tortrygni af útlendum mönnum, sem leita hjer rjettinda og atvinnu. Þeir eiga að verða hjeðan á burtu, ef þeir þora ekki að eiga undir rjettlátlegri beitingu landslaga.

Í greinargerð frv. standa þessi orð: „Telja leyfisbeiðendur loku fyrir það skotið, að unt verði, að afla fjár til fyrirtækjanna, nema þeir, sem fram leggja fjeð, hafi tryggingu fyrir því, að það verði ekki takmarkalaust af þeim tekið með skattaálögum.“

Þessir menn hyggja þá, að fjeð verði hrifsað af þeim, ef ekki með ránshendi, þá með takmarkalausri áseilni eða álögum. Slík aðdróttun til Alþingis er algerlega ósæmileg og má ekki óátalin vera. Jeg get ekki gengið lengra en í till. minni felst um undanþágu gjalda og alls ekki samþykt greinina eins og hún nú er. Þegar aukaútsvar er undan felt, þá er fjelagið laust við það eina gjald, sem reikult er og óútreiknanlegt. Jeg legg hinsvegar til, að gjaldið sje 1 kr. lægra af hestorku en í frv., að í staðinn fyrir 5 kr. komi 4 kr. Samsvarar það að nokkru gjöldum þeim, er jeg vil fella úr undanþágunni, sem sje eignarskattinum. Að þessu leyti er því mikill munur á till. mínum og till. fjhn. Meginsmunurinn liggur einmitt í því, að jeg vil ekki veita svo víðtækar undanþágur, að viðurkend sje aðdróttunin fyrnefnda.

Þá legg jeg til, að byggingarfresturinn í 4. gr. verði styttur úr 4 árum niður í 3 ár, þó svo, að ráðherra geti lengt hann, ef nauðsyn krefur, í 4 ár.

Ennfremur legg jeg til, — og er það sú till., er nýstárlegust mun þykja og ef til vill mætir mestri mótspyrnu, — að aftan við 6. gr. komi ný grein, 7. gr., og sje sjerleyfishafa eftir henni gert að skyldu að afhenda ríkisstjórninni 100 þús. kr. um leið og sjerleyfi er út gefið, til tryggingar því, að efndir verði um virkjun og sett skilyrði. Tel jeg þetta sjálfsagt skilyrði, enda verði fjenu skilað aftur með vaxtaviðauka, ef fjelagið fullnægir umsömdum skilyrðum á rjettum tíma. Þesskonar tryggingar er algengt að setja fyrir efndum líkra samninga af hendi útlendinga í nágrannalöndunum, og ætti því fjelaginu ekki að vera misboðið með þessu. Hjer er alls ekki um neina órjettmæta tortrygni að ræða gagnvart hlutaðeigendum, þegar svo langt er gengið í rjettindaveislum sem hjer er gert, og síst er sú tortryggni meiri en Alþingi er sýnd af umsækjendum, sem ekki þora að eiga undir rjettlæti þess og gefa í skyn, að takmarkalaust verði haft af þeim fje, ef ekki sje sleginn varnagli við því fyrirfram.

Þetta er aðalefni tillagna minna, og þykist jeg ekki þurfa að mæla frekar fyrir þeim. Hverjum hv. þm. hlýtur að vera auðvelt að átta sig á þeim og þýðingu þeirra fyrir úrslit málsins. Þess vegna finn jeg heldur ekki ástæðu til að geyma þær til 3. umr. málsins. Jeg skal þó geta þess, að í brtt. IV hafa slæðst inn tvær prentvillur. En þær eru svo auðsæilegar, að þær geta ekki valdið neinum misskilningi.

Skal jeg svo ekki fara fleiri orðum um till., en jeg tek það fram, að mjer þykir miklu máli skifta, að brtt. við 5. gr. verði samþ. Þar ber einmitt mikið á milli mín og fjhn. Með brtt. minni er að vissu leyti vísað á bug þeim skilningi umsækjanda, að ekki sje eigandi undir sanngirni Alþingis eða ákvörðunum þess.