20.03.1926
Neðri deild: 36. fundur, 38. löggjafarþing.
Sjá dálk 2208 í B-deild Alþingistíðinda. (1792)

15. mál, útsvör

Pjetur Þórðarson:

Jeg vildi leyfa mjer að benda hæstv. forseta á það, að útbýtt var á fundi í gær brtt. frá mjer, á þskj. 183, og eru þar með brtt. á þskj. 127 og 149 teknar aftur.

Jeg skal lofa því að takmarka mig eins og jeg get með það, sem jeg þarf að segja. Býst við, að komið sje mál til að hætta umr. Jeg ætla mjer ekki sjerstaklega að fara að rekja andmæli hæstv. atvrh. og hv. frsm., heldur læt jeg það, sem jeg hefi þeim að svara, koma fram nú í einu lagi með því, sem jeg segi um brtt. Jeg hefi nú fækkað brtt. mínum og breytt þeim og farið þar eftir því, sem jeg áleit, að ekki skifti aðalatriði málsins. Jeg vil ennþá halda fram þeim meginatriðum, sem jeg áður vildi láta breyta í frv. og jeg álít til mestra bóta.

Við heyjum þar ójafnan leik, jeg og hæstv. atvrh., þar sem hann hefir alls ekki tekið brtt. mínum sæmilega, en jeg tekið frv. hans vel og vinsamlega og gert alt sem jeg hefi getað, til að bæta úr göllum þess, og hann hinsvegar óbeinlínis viðurkent, að margt í brtt. mínum væri til bóta. Jeg hefi gert þetta í góðri trú, þótt jeg hinsvegar viðurkenni, að frv. með smærri breytingum en mínum aðalbreytingum væri betra en það ástand, sem nú er, en gæti verið miklu betra með mínum aðalbreytingum. Hæstv. atvrh. vildi finna brtt. mínum við 4. gr., eða öllu heldur nýjum greinum næst á eftir henni, það til foráttu, að ákvæðin væru of rúm, eins og t. d. það, að meðalhundraðsgjald mætti hækka og lækka. En það er einmitt kostur við hundraðsgjaldsákvæðin, að ekki má taka sama eða jafnhátt hundraðsgjald af miklum og litlum eignum eða háum eða lágum tekjum. Það gerir að líkindum heldur engin niðurjöfnunarnefnd, þótt ákveðinn gjaldstigi sje ekki notaður. Það getur því ekki verið ókostur að hafa svigrúm í þessu efni. Út af því, sem orð hafa fallið, bæði frá hæstv. atvrh. og hv. frsm., um þessar aðalbrtt. mínar, að fá ákveðinn, fastan mælikvarða fyrir útsvarsálagningu, hefir mjer fundist koma fram talsverður misskilningur um þýðingu þeirra. Mjer hefir fundist, að sumir sem ekki hafa viljað ganga inn á skiftingu útsvaranna eftir frv., hafi heldur ekki viljað ganga inn á þessar brtt., sem þó eru ómissandi, ef rjettlætis á að vera sæmilega gætt í álagningu á menn utan heimilissveitar. Mjer finst slíkur mælikvarði vera rjettmætur, jafnvel þótt skiftingin fjelli ekki niður, en alveg ómissandi, ef skiftingin fellur niður. En sje nú skift, eins og frv. vill vera láta, þá er það vitanlegt, að til þess að skiftingin komi að tilætluðum notum, er nauðsynlegt að hafa einhvern mælikvarða. Sje jeg því ekki annað en sanngirni í því að hafa hann, þótt skiftingin falli ekki niður, og vil jeg þess vegna ekki taka brtt. mínar aftur, þótt skiftingin verði ekki feld. Jeg verð að láta það vera komið undir áliti hvers einstaks þm., hvernig þetta verður afgreitt, en vænti nú betri undirtekta en síðast. Upp í þessar tillögur á þskj. 183 hefi jeg tekið aðeins þær till. úr hinum fyrri till. mínum, sem ekki má án vera. Hefi jeg helst felt niður tillögur sem miða að því að laga orðfæri og skipulag efnisins, en er annars minna um vert og vil jeg gera hæstv. atvrh. það til geðs að róta ekki við orðalagi hans, t. d. þar sem í 2. lið 4. gr. er talað um að taka til greina „áhættu“ við öflun teknanna, áhættu, sem hjá er liðin, og í 3. lið sömu greinar, þar sem ákveðið er að taka til greina „fjárskaða af veðri eða vötnum“. Slíkur skaði er hjá liðinn og fram kominn, þegar lagt er á. Og þótt þetta ákvæði standi í frv., þá tel jeg, að það skaði ekki, því að enginn fer eftir því og þess vegna hefi jeg tekið brtt. um þetta efni aftur; og eins hefi jeg tekið aftur aðrar smærri brtt., sem litlu máli skifta.

Fyrsta brtt. á þskj. 183 við 4. gr., er ekki í neinu sambandi við hinar aðrar brtt., og skiftir ekki miklu máli, hvort hún verður samþykt eða ekki. Hinar brtt. við þá grein eru aðalatriðin sem jeg hefi nú þegar rætt um.

Þá eru 2 brtt. við 6. gr., sem ekki skifta miklu máli, og læt jeg vera að minnast meira á þær en jeg hefi áður gert. Þá kem jeg að 3. brtt., og er hún við 8. gr. Allir liðir hennar eru aðalatriði brtt. minna. Þó má segja, að með 1. og 2. lið sje litlu breytt frá því, sem er í frv., en það skifti miklu, að þeir sjeu í sambandi og samræmi við liðina, sem á eftir koma. En 3., 4. og 5. liðurinn eru aðalatriðið í brtt. mínum og svo mikils verðir, að þeim má ekki sleppa, ef ekki á að verða skamt öfganna milli, þeirra öfga, sem nú heimila atvinnusveit að leggja á útsvör eftir geðþótta og þeirra, sem koma fram í frv. og hjá meiri hl. nefndarinnar í því að svifta atvinnusveit þessari heimild. Það hefir með rjettu verið reynt í frv. að koma í veg fyrir, að menn væru eltir með útsvörum í atvinnusveit. En ef frv., með brtt. meiri hl. við 8. og 9. gr., yrði samþykt, þá er komið út í öfgar á hinn bóginn. Rjett spor hefir verið stigið, en alt of langt. Þessar öfgar ber um fram alt að varast. Það skiftir mestu máli að breyta ekki svo miklu, að frv. fari svo langt í öfuga átt við það, sem nú er, að úr verði ranglæti. En það er einmitt aðalatriðið í brtt. mínum að fyrirbyggja þetta ranglæti og fyrirbyggja, að alt of lítið útsvar komi niður annarsstaðar en í heimilissveit. Í sambandi við þetta vil jeg minnast á örfá atriði, sem hv. frsm. sagði síðast í 2. ræðu sinni. Hann fann brtt. mínum við 4. gr. það til foráttu, að þær væru í ónógu sambandi við brtt. við 8. gr. sem gengju of langt til að takmarka útsvör á atvinnustundendum annarsstaðar en í heimilissveit, og að sama handahófið yrði eftir sem áður við útsvarsálagninguna.

Það má segja, að ástæður hv. frsm. og eins hæstv. atvrh. gangi út á það, að ekki sje hægt að taka tillit til efna og ástæðna, þegar lagt sje á menn í atvinnusveit. Hann tók t. d. mann, sem á fyrir mörgum börnum að sjá og stundaði atvinnu í annari sveit en þar sem hann á heima. Út af þessu vil jeg segja það, að þessi maður yrði að hafa mikið upp úr sjer og atvinnu sinni, ef hann yrði útsvarsskyldur í atvinnusveit eftir mínum till. Samkvæmt brtt. minni yrði hann að hafa haft mikið kaup. Það má gera ráð fyrir, að það, sem hann hefði fram yfir lágmarkið, væri 1000 kr. Segjum, að hann hefði fengið 3000 kr., að meðtöldum hlunnindum; þá yrði lagt á 1000 kr., og útsvarið yrði ekki ýkjamikið, ef tekið væri tillit til kringumstæðna, aðeins lagt á þessar 1000 kr. Sje nú alls ekki lagt á þennan mann heima, má gera ráð fyrir, að hann sje eignalaus og hafi ómegð. En eftir brtt. mínum verður lagt á 7% af tekjum hans. Útsvarið getur orðið í hæsta lagi, ef alt er teygt sem lengst, 7%–10% eða 70–100 krónur í atvinnusveitinni. Þetta er ekki ósanngjarnt, þó svo standi á, að ekki sje hægt að leggja á hann heima. Þetta er sanngjarnt vegna aðstöðumunar atvinnunnar fyrir manninn. Þetta dæmi má líka miklu fremur skoða sem undantekningu, og hana mjög sjaldgæfa. Hitt mundi verða algengara, að útsvarið yrði sanngjarnt. Jeg skal taka dæmi: Tveir menn stunduðu atvinnu síðastl. ár í annari sveit en þeir áttu heima. Þeir höfðu jafna aðstöðu, unnu jafnlangan tíma og höfðu jafnmikið upp úr atvinnu sinni. Í atvinnusveitinni var lagt á þá jafnhátt útsvar, en í heimilissveitinni var ekkert útsvar lagt á annan þeirra, sem var bláfátækur ómagamaður, en á hinn voru lagðar 130 krónur. Jeg lít svo á, að sanngjarnt hafi verið að leggja þetta útsvar á manninn, sem ekkert útsvar fjekk í heimilissveitinni. Gagnvart sveit hans var það ekki nema sanngjarn skattur fyrir það, að hann fjekk að stunda þarna atvinnu. Ef hann hefði ekki notið atvinnunnar mundi heimilissveitin hafa orðið að hjálpa honum um margfalt hærri upphæð en þá, sem hann varð að greiða í útsvar til atvinnusveitarinnar. Jeg lít svo á, að hvernig sem högum mannsins er háttað í heimilissveitinni, sje aldrei nema sanngjarnt, að hann greiði útsvar til atvinnusveitarinnar. Jeg vil taka svo djúpt í árinni að segja, að það geti ekki staðið svo illa á fyrir neinum í heimilissveitinni, að útsvar í atvinnusveitinni verði ósanngjarnt, ef farið er eftir mínum reglum. Jeg hefi áður sýnt fram á þau óþægindi, sem fylgja því að hafa útsvörin skift. Að bæta við útsvörin síðar vegna atvinnusveitarinnar mun hvorki reynast sanngjarnt nje vinsælt.

Háttv. frsm. lagði áherslu á, að tryggja þyrfti rjett heimilissveitarinnar. En eins og jeg hefi tekið fram, má ekki heldur ganga of langt í því efni. Jeg held, að ef frv. verður samþykt með þeim breytingum, sem hv. meiri hl. leggur til, þá verði það óvinsælt, er til framkvæmda kemur, einmitt vegna þess, hve rík áhersla er lögð á að tryggja hag heimilissveitarinnar, en lítið hugsað um að sjá borgið hagsmunum atvinnusveitarinnar. Við þessu vildi jeg setja skorður strax.

Jeg lofaði að verða ekki langorður. En það er ekki mín sök, þó svo þurfi að vera. Jeg álít skyldu mína að gera alt, sem jeg gat, til þess að sem best verði gengið frá málinu. Jeg hefi gleymt að minnast á 8. brtt. mína á þskj. 183. við 16. gr. Fyrri liður hennar hljóðar um að fella greinina niður, nema eina setningu. Það er efni greinarinnar, að kveðja skuli mann úr skattanefnd til þess að vera við niðurjöfnunina. Jeg tel rjett, að þetta ákvæði falli niður. Mjer finst ekki þörf á að fjölga nefndarmönnum, og auk þess stendur víða svo á, í sveitum a. m. k., að einhver úr skattanefnd á líka sæti í niðurjöfnunarnefnd. Jeg held að þessi maður gæti ekki gefið nefndinni neinar upplýsingar um tekjur manna eða eignir, sem ekki væri hægt að fá annarsstaðar frá.

Síðari liður brtt. er um þóknun til hreppsnefnda fyrir niðurjöfnunarstörf. Jeg tel ekki nógu sanngjarnt að fara eftir fólksfjölda. Niðurjöfnunarstarfið getur orðið engu fyrirhafnarminna í fámennum sveitum en fjölmennum. Ef lengri tími gengur til niðurjöfnunarinnar í fjölmennari sveitunum, fá líka nefndarmennirnir meira fyrir starf sitt eftir minni till. Jeg vona, að hæstv. atvrh. geti fallist á þetta. Hitt, sem hv. meiri hl. leggur til, að hafa heimild handa sýslunefndum til að ákveða þessi gjöld, gerir hreppsnefndirnar miklu ófrjálsari.

Þá skal jeg víkja snöggvast aftur að ákvæðinu um atvinnu utansveitar, sem gerir ráð fyrir, að ekki megi leggja útsvar á lægri kaupupphæð en 200 kr. Jeg var að hugsa um að færa þetta lengra niður. En af því jeg veit, að skoðanir eru skiftar um, hvar setja skuli þetta mark, og til þess að ganga ekki um of í berhögg við hæstv. atvrh. og hv. frsm. að því er snertir stefnu þeirra, fjell jeg frá því. Aðalatriðið fyrir mjer er það, að sem best sje trygður hagur heimilissveitarinnar, án þess að gengið sje á rjett atvinnusveitarinnar. Atkvgr. veltur öll á því, hve langt skuli gengið í þessu efni.

Mjer þykir leitt að hafa orðið var við, að sumir háttv. þm. virðast vera hræddir um, að eitthvað kunni að misfarast, ef farið er eftir þeim mælikvarða, sem er gert ráð fyrir í mínum tillögum. En þeim er óhætt að trúa því, að ekki verður erfiðara að fara eftir þessum mælikvarða heldur en reikna út tíundir eins og áður var gert. Og það er þó víst, að hver hreppsnefnd gerði það. Í fyrstu framsöguræðu minni um daginn kom jeg með dæmi um þetta efni og geta hv. þm. kynt sjer það, ef búið er að leggja ræðuna fram.

Jeg hirði ekki um að svara öllu því, sem hv. frsm. nefndarinnar (PO) hafði móti tillögum mínum, nje heldur aðfinslum hæstv. atvrh.

Jeg ætla að nota það hljóð, sem nú gefst, til að lýsa því yfir, að jeg hefi lokið máli mínu.