26.02.1927
Efri deild: 15. fundur, 39. löggjafarþing.
Sjá dálk 55 í B-deild Alþingistíðinda. (106)

1. mál, sveitarstjórnarlög

Ingvar Pálmason:

Jeg get nú ekki sagt, að hv. frsm. allshn. (GÓ) tæki óliðlega í að athuga aths. mínar til næstu umræðu. En jeg fann eigi betur en að hann lýsti yfir því, að sú athugun myndi verða heldur árangurslítil, og að hann teldi svo best, sem komið væri. Þrátt fyrir þessi orð hv. frsm. (GÓ) er það von mín, að bæði allshn. og hv. deild hafi þessa rannsókn og athugun sem nákvæmasta.

Það er einkum eitt, sem mjer hefir þótt á skorta hjá hv. andmælendum mínum, bæði háttv. frsm. (GÓ) og hæstv. atvrh. (MG), að þeir hafa gengið fram hjá aðalatriðunum í ræðu minni. Báðir viðurkenna þeir galla á skipulagi því, er frv. fer fram á, en vilja þó ekki bæta úr þeim, sakir þess að þetta sje afleiðing af breytingu reikningsársins og af öðrum álíka haldgóðum ástæðum. Og af því að jeg hafi verið fremstur í flokki um breyting reikningsársins, finst þeim, að jeg megi sjálfum mjer um kenna Og öðrum liggja nær að malda í móinn en mjer. Þetta verð jeg að kalla ljelegar ástæður.

Hið fyrsta, sem jeg vildi nú minnast á, er hið tvöfalda atkvæði oddvitans; (jeg vona, að það valdi ekki misskilningi í hv. deild, þótt jeg nefni það því nafni). Um það sagði háttv. frsm. (GÓ), að það gæti ekki talist hættulegt, sakir þess, að oftast væri oddviti besti maður hreppsnefndarinnar. Þetta er vafalaust rjett, en hitt stendur þar fyrir ómótmælt, að oddviti getur oft ráðið einn öllu um úrslit mála í þriggja manna hreppsnefndum. Ef menn bera svona gott traust til oddvita, væri þá ekki rjett að láta þá hafa tvöfalt atkvæði í öllum málum? Jeg held, að hvernig sem menn velta þessu fyrir sjer, hljóti þeir að sjá, að þetta ákvæði er algerlega óþarft og jafnvel skaðlegt.

Þá eru það frestirnir. Það er viðurkent af hv. frsm. (GÓ), að þeir sjeu of stuttir (GÓ: Jeg sagði í stysta lagi), enda þótt hann teldi nauðsynlegt að hafa einhverja takmörkun. Jeg geri ráð fyrir, að ef bæði hv. frsm. (GÓ), hæstv. atvrh. (MG) og háttv. deild athuga þetta í næði, þá hljóti þau að sjá, að þær verða fleiri sýslurnar, þar sem þetta er algerlega óhæft og óframkvæmanlegt. Vil jeg skjóta því til hv. þm., hvort þeir álíti það viðeigandi af hinu háa Alþingi að samþykkja lög, sem það sjálft viðurkennir óframkvæmanleg.

Um hinar litlu aths. mínar um, að rjett væri að greiða endurskoðunarmönnum hreppsreikninga einhverja þóknun fyrir starfa sinn, sögðu bæði hv. frsm. (GÓ) og hæstv. atvrh. (MG), að það væri ófært, Hv. frsm. tók meira að segja svo djúpt í árinni, að hann sagði, að ef þetta yrði launað, mætti búast við, að hreppsnefndir vönduðu ekki eins val á endurskoðara, heldur mundu þær nota starfann sem hlunnindi handa vinum sínum. Hvað er nú orðið af öllu traustinu á hreppsnefndunum með tvöfalda oddvitann? Jeg sje ekki betur en að það sje farið út um þúfur. — Hæstv. atvrh. (MG) gekk þó feti lengra, því að hann gerði lítið úr starfi þessara manna og sagði, að starf þeirra væri ekki mikið eða mikils virði. Hin „krítiska“ endurskoðun væri framkvæmd af sýsluendurskoðendunum, en ekki þessum mönnum. Jeg átti ekki von á, að hæstv. ráðherra sýndi svo mikinn ókunnugleik í orðum sínum. Það er einmitt endurskoðunin í hreppunum, sem víðast má kallast „krítisk“, enda hafa hreppsendurskoðendur miklu betri aðstöðu til að endurskoða í sinni sveit en sýsluendurskoðendur, sem oft eru ókunnir högum og háttum hreppsins. Eins og jeg sagði áður, álít jeg þetta trúnaðarstarf og nauðsyn á að búa vel um, að hæfir menn fáist til þess. Þetta starf er víða svo mikið, að það tekur alla vinnu mannanna í 10 —11 daga. T. d. í mínum hreppi, þar sem árleg reikningsvelta er yfir 50 þúsund krónur og á 4. hundrað fylgiskjöl með hreppsreikningnum, þar á meðal t. d. margþættir sjúkrahúsreikningar, virðist þetta vera svo mikið starf, að ef hæstv. atvrh. (MG) ætti að leysa það af hendi, mundi hann sjá, að það væri illa leggjandi á einn mann, án þess að heimila, að hann fengi þóknun fyrir.

Um frestina er það að segja, að báðir hv. andmælendur mínir viðurkendu, að þeir væru of stuttir. Um það get jeg látið sitja við fyrri orð mín, að jeg held, að frestunum í 39. gr. verði aldrei fullnægt. Og mjer þykir ekki rjett að setja það í lög, sem fyrirfram er víst, að ekki er hægt að fullnægja. Mjer virðist það vera aðalástæðan fyrir því að ákveða frestina svona, að sýslufundir þurfi að vera það snemma, eða síðast í mars. Mjer finst það eðlileg afleiðing af breytingu reikningsársins, að sýslufundir verða að haldast síðar, og sje jeg ekki neitt í vegi, að svo væri gert. Jeg álít, að þar sem búið er að gera þá breytingu á sveitarstjórnarlögunum, að almanaksárið er reikningsár, þá þurfi ekki að halda dauðahaldi í það að hafa sýslufundi í mars eða apríl. Mjer vitanlega eru engin lagaboð um að halda þá á þeim tíma, en það mun vera venja. Mjer finst sú breyting leiða af þessu, að sýslufundi verði að halda síðar, og sje jeg heldur ekkert á móti því. Jeg tel það miklu ráðlegra en að fara að setja í lög þau ákvæði, sem vitanlegt er fyrirfram, að ekki er hægt að framkvæma. Hæstv. atvrh. (MG) sagði, að ganga mætti alveg út frá því, að þessum ákvæðum yrði ekki fylgt strangt eftir. Jeg segi það nú rjett eins og er: Þau ákvæði vil jeg ekki setja í lög, sem jeg ætlast ekki til, að farið sje eftir.

Hæstv. atvrh. (MG) kom með dæmi til þess að sýna, að ákvæðið um tvöfalt atkvæði oddvita væri nauðsynlegt og jafnvel óumflýjanlegt. Kvað hann mitt ráð ekki duga, ef taka þyrfti ákvörðun um þurfamannastyrk. Mjer finst mitt ráð duga vel. Þá verða ekki slíkar mikilsvarðandi ákvarðanir teknar, nema öll nefndin sje viðstödd. Það er þá ekkert annað en boða til fundar á ný. Þegar svo er ástatt, að atkvæði eru jöfn, þá er það mín meining, að ágreiningsatriðið yrði tekið upp strax, þegar hreppsnefnd er svo skipuð, að hægt er að taka fullnaðarákvörðun um málið. Jeg get ómögulega annað sjeð en að það sje dálítið vafasamt að gefa oddvitum þetta tvöfalda atkvæði. Því verður sem sje ekki neitað, að tímarnir eru nú töluvert breyttir. Og þótt það kunni að vera rjett, að það hafi aldrei komið að sök, — sem jeg hefi engar sannanir fyrir, — þá leiðir ekki þar af, að við eigum að bíða þangað til hægt er að sanna á Alþingi, að í svo og svo mörgum tilfellum hafi verið tekin ramskökk ákvörðun fyrir þetta ákvæði. Ef ákvæðið er ekki nauðsynlegt, þá er ekki rjett að láta það standa.

Jeg sje svo ekki ástæðu til að fjölyrða um þetta meira, en vænti þess, að hv. allshn. athugi þetta rækilega. Vildi jeg sjerstaklega biðja hana í sambandi við aths. mínar um frestinn að athuga póstgöngur landsins og sjá, hve mörgum sýslum á landinu væri hægt að fullnægja með þessu ákvæði. Jeg er ekki nægilega kunnugur nema í þessari einu sýslu, en þar er þetta líka alveg óframkvæmanlegt. En jeg hygg, að svo muni vera í þeim flestum.