02.05.1927
Neðri deild: 64. fundur, 39. löggjafarþing.
Sjá dálk 3179 í B-deild Alþingistíðinda. (2047)

20. mál, Landsbanki Íslands

Tryggvi Þórhallsson:

Þetta mál er nú komið inn í annan farveg heldur en jeg hafði gert ráð fyrir, þar sem þegar er komin fram ósk um það, að því sje vísað frá. Jeg verð að taka undir það með hv. 1. þm. Rang. (KLJ), að ef það á að vísa málinu frá, þá sje það gert þegar, svo að menn sjeu ekki að ræða það að þarflausu eða setja það í nefnd. Það eru þegar komnar fram ákveðnar áskoranir til forseta um að ljúka þingstörfum fyrir vissan tíma, og við höfum enn svo mörg mál til umræðu, að við megum ekki tefja okkur á því að vera að ræða þau mál, sem annaðhvort eru dauðadæmd eða á að vísa frá. Það má að vísu vera, að hæstv. forseti sje ekki við því búinn að gefa úrskurð nú þegar, en það ætti ekki að þurfa að standa lengi á þeim úrskurði.

Jeg vil árjetta ásökun mína á hendur hæstv. stjórn fyrir það, hvernig hún hefir komið fram í málinu í hv. Ed., og fyrir það, hverja afstöðu hún hefir til Landsbankans. Jeg býst við því, eftir þeim röddum, sem jeg hefi heyrt hjer á Alþingi, að fáir vilji koma fram fyrir þjóðina með annað eins vantraust á Landsbankann eins og hæstv. fjrh. (JÞ) hefir gert. Hann sagði, hæstv. fjrh., að jeg hefði kveðið upp dóm í málinu án þess að kynna mjer málavöxtu. Það hefi jeg ekki gert. Jeg fylgdist vel með því, sem gerðist í málinu í hv. Ed. — jeg taldi það sjerstaka skyldu mína —, og minn dóm byggi jeg á því.

Til stuðnings því, að ríkissjóður bæri ekki ábyrgð á skuldbindingum bankans, vildi hæstv. fjrh. vísa til þeirrar heimildar, sem gefin var hjer á þinginu í vetur um að ganga í ábyrgð fyrir stórláni handa bankanum. Það er undarlegt, að hæstv. fjrh. skuli bera þetta fram, því að það er kunnugt, að hann ætlaði að láta ríkið taka á sig þessa ábyrgð án þess að spyrja þingið að, og taldi sig hafa heimild til þess. En það var aðeins vegna þess, að útlendingarnir, sem áttu í hlut, vildu ekki taka ábyrgð hæstv. ráðherra gilda, að leitað var til þingsins og fengin sjerstök heimild hjá því. Þarna var líka að ræða um alveg sjerstakt lán, og jeg get lýst yfir því fyrir mitt leyti, að jeg vil ekki, að stjórnin hafi ótakmarkaða heimild til þess að ábyrgjast fyrir bankann hvaða lán sem er, heldur að Alþingi hafi þar jafnan hönd í bagga. En að ríkissjóður eigi að standa við allar skuldbindingar, sem gerðar eru í ríkisins nafni, getur ekki orkað tvímælis.

Hæstv. fjrh. sagði, að ríkissjóður gæti ekki grætt neitt á bankanum, og þess vegna ætti hann ekki að bera ábyrgð á skuldbindingum hans. Í 24. gr. frv. er þó svo fyrir mælt, að ríkissjóður fái 6% af stofnfjenu. Tekjuafgangur bankans rennur í varasjóð, en þegar hann hefir náð ákveðinni upphæð, þá skiftist arður bankans þannig, að ríkissjóður fær 3/4 hluta, en seðlabankinn 14. Með þessu skilst mjer, að ríkissjóður geti grætt á bankanum. En ef horfið yrði nú að því ráði að láta ríkissjóð hætta að reka bankann og hann yrði gerður upp — hver mundi þá eiga það, sem bankinn hefði umfram skuldir? Getur nokkrum blandast hugur um, að það sje ríkiseign? Það er einmitt vegna þess, að það er ljóst af lögunum, að ríkissjóður tekur hagnaðinn af rekstri bankans, að þá á ríkið að bera ábyrgð á honum.

Jeg verð að telja það beinlínis ósiðferðilegt, ef ríkið tekur hagnaðinn, en vill ekki taka afleiðingunum af rekstri bankans.

Hæstv. ráðh. hefir ekki reynt að vjefengja það, að það, að koma því ákvæði inn í bankalöggjöfina, að ríkið beri ekki ábyrgð á Landsbankanum, það hlýtur að veikja traust bankans út á við.

Viðvíkjandi rannsókninni á bankanum vildi hæstv. ráðh. draga úr því, að hún hefði ill áhrif á bankann. — Hann mintist á rannsóknina, sem fór fram á Landsbankanum 1909, og jeg efast ekki um, að hún var gerð í góðum tilgangi, en hún hafði mjög ill áhrif á traust bankans. En einmitt það, að þessi rannsókn er sett við hlið rannsóknarinnar 1909, og svo hitt, að hæstv. ráðh. gekk í samband við hv. 1. þm. G.-K. (BK), sem öll þjóðin veit, hvern hug hefir til Landsbankans, það sýnir best, hvers eðlis sú rannsókn, sem nú átti fram að fara, átti að vera. Jeg vil segja það þeim flokksmönnum hæstv. ráðh. í Ed., sem voru á móti þessu, til hróss, að þeir sáu, hvað var í húfi. Þeir sýndu, að þeir skildu það.

Það er því einkennilegra, að hæstv. ráðh. skuli nú fylgja fram þessari rannsókn, þegar það er vitað, að hann lagðist á móti því, að fram færi rannsókn á hag Íslandsbanka hjer um árið, þegar ríkið átti að taka á sig stórar fjárhagslegar skuldbindingar hans vegna.

Og eins og till. er flutt af háttv. 1. þm. G.-K. (BK), sem allir vita, að tortryggir Landsbankann, er það firra að ætla að halda því fram, að ekki komi fram andúð gagnvart bankanum í þeirri till.

Nei, sá góði tilgangur er líklega álíka góður og sá, sem kemur fram í till. hans gagnvart samvinnufjelögum landsins. Það vita allir, hvernig samvinnufjelögin líta á viðleitni hans til að vinna þeim mein, og eins hygg jeg, að Landsbankinn líti á þetta.

Þessi mótmæli vildi jeg koma fram með áður en málinu yrði vísað frá. Jeg gat fullkomlega óttast, að svo færi enn; það hefir áður komið fyrir hæstv. stjórn að koma fram með mál, sem hafa falið í sjer stjórnarskrárbrot, sem orðið hefir að vísa frá, og það gat eins komið fyrir nú.