13.05.1927
Neðri deild: 74. fundur, 39. löggjafarþing.
Sjá dálk 3223 í B-deild Alþingistíðinda. (2063)

20. mál, Landsbanki Íslands

Frsm. (Magnús Jónsson):

Jeg vil leyfa mjer að fara nokkrum orðum um brtt. nefndarinnar og athugasemdir þær, sem fram hafa komið um þær. Það má nú segja, að hæstv. forsrh. hafi ekki tekið illa í þær. Hann mintist á 9. brtt., við 34. gr. Hann hafði ekki mikið við það að athuga, að bankaráðsmennirnir væru kosnir af sameinuðu þingi, en taldi þó eðlilegast, að Ed. og Nd. kysu sinn helminginn hvor. En jeg verð nú að halda því fram, að flokkaskifting ráði meira í þessum efnum en deildaskifting. Það er aldrei neinn rígur hjer á milli deildanna. Þó að þær sjeu oft ekki á sama máli, þá eru þær aldrei skoðaðar sem tvö ríki. Við þessar kosningar bankaráðsmannanna verður það auðvitað flokkaskiftingin, sem mestu ræður, og er því eðlilegast, að kosning þeirra fari fram þar, sem flokkarnir mætast í heild, sem sje í sameinuðu þingi.

Þá taldi hæstv. forsrh. sig samþykkan því, að rjett sje að lækka laun bankaráðsmannanna. En þess er þó að gæta, að hafi verið sanngjarnt að borga bankaráðsmönnum 2000 kr. samkv. frv. stjórnarinnar og frv. milliþinganefndarinnar, þá eru 3000 kr. síst of hátt eftir starfi því, sem bankaráðsmönnunum er ætlað samkv. þessu frv. eins og það liggur nú fyrir. Nú er starfið orðið daglegt embættisstarf, líkt og kenslustarf, enda hefir hv. Ed. sett hækkun launanna inn í sambandi við aukningu starfsins. Mjer finst meira um það vert, að bankaráðsmennirnir leggi vinnu og áhuga óskert í starf sitt en hitt, hvort bankinn leggur nokkru meira eða minna fje fram til starfsins.

Þá sagði hæstv. forsrh., að þegar ákvæðin um dýrtíðaruppbót bankastjóranna væru flutt yfir í bráðabirgðaákvæðin, þá væri rjett að hafa þar líka ákvæðin um dýrtíðaruppbót bankaráðsmannanna. Þetta er rjett og verður tekið til athugunar.

Þá sagði hæstv. forsrh., að það leiddi af stöðu bankaráðsins, að bankastjóri gæti skotið máli sínu til þess. Það væri yfirstjórn bankans. En þess er að gæta, að í 38. gr. frv. er starfsvið bankaráðsins afmarkað mjög nákvæmlega og verður, að jeg hygg, að álíta þá upptalningu tæmandi. Það er mjög vafasamt t. d., að bankaráðið gæti tekið sjer úrskurðarvald um eina lánveitingu eða lánssynjun.

Þá kom hæstv. ráðh. að hinu margumtalaða ákvæði í 42. gr. frv., um alþingismennina og bankastjórana. Hæstv. ráðh. benti á það, að 2 þm. hjer í deild hefðu átt sæti í milliþinganefndinni og væru því meðal höfunda þessa ákvæðis. Þessir þm. eru hv. þm. V.-Ísf. (ÁÁ) og jeg. En jeg segi fyrir mig, að jeg varpaði öllum mínum áhyggjum um þetta atriði upp á formann nefndarinnar, sem var lögfræðingur. Jeg taldi þetta hreint lögfræðispursmál. — Jeg skal ekki segja, hvaða úrskurð við, eða formaður nefndarinnar, hefðum lagt á þetta, ef það hefði beinlínis verið fyrir okkur lagt. Okkur þótti þetta heppilegt, og jeg álít enn, að svo hafi verið, en það, hvort gengið hafi verið nærri stjórnarskránni, kom ekki til álita í nefndinni, og jeg fyrir mitt leyti hugleiddi það alls ekki, enda get jeg ekki fallist á, að svo sje. Eins og hæstv. ráðh. tók fram, komst þetta atriði alls ekki á dagskrá, fyr en stjfrv. bætti við hinum stjórnskipuðu bankastjórum Íslandsbanka, eingöngu af því, að engum var kunnugt um, að bankastjórar Landsbankans hugsuðu til þingsetu, en hinsvegar var það vitanlegt, að annar af hinum stjórnskipuðu bankastjórum Íslandsbanka er mjög við stjórnmál riðinn og hefir hvað eftir annað boðið sig fram til þings. Annars er það mjög lítið, sem ber á milli nefndarinnar og hæstv. forsrh. Það er aðeins smávægilegur skoðanamunur.

Um brtt. á þskj. 568 get jeg sagt það, að mjer var kunnugt um, að þær mundu koma fram. Það var rætt um það í nefndinni. Einkum er alkunnugt það mál, hvort ríkissjóður skuli bera ótakmarkaða ábyrgð á bankanum, eða ábyrgð, sem sje takmörkuð við stofnfje og varasjóð bankans. Um þetta má lengi deila. Þetta atriði varð strax valdandi ágreiningi í meiri hluta milliþinganefndarinnar. Mjer finst í raun og veru ekki vera mjög mikið úr þessu gerandi, en frá því fyrsta hefi jeg hallast eindregið að því, að rjett sje að taka það skýrt fram í lögunum, hvor leiðin er farin. Jeg er einmitt mjög mótfallinn þeirri afstöðu hv. þm. V.-Ísf. (ÁÁ), að geta ekkert um þetta. Jeg veit ekki, hvort jeg á að fara langt út í mínar ástæður fyrir því, að jeg er með ákvæði um að takmarka ábyrgð ríkissjóðs við stofnfje bankans. Flestir álíta, að ekki sje heppilegt, að seðlaútgáfubanki hafi mikið sparifje með höndum, og sumir álíta, að slíkur banki eigi alls ekkert sparisjóðsfje að hafa. Vitaskuld er það svo, að ef þetta ákvæði verkar nokkuð, þá verkar það í þá átt að draga sparisjóðsfje að bankanum, og það, sem lakast er, er það, að sparisjóðsfje dregst helst að bankanum, þegar hann vill vera laus við það. Þegar alt er á hverfanda hveli og menn vilja peninga sína trygga í bankanum, þá er ótryggast að lána út og koma fjenu vel fyrir. Að ætla sjer að hafa mismunandi innlánsvexti, eins og hv. þm. V.-Ísf. vill, dugir ekki, þegar menn eru orðnir hræddir um fjeð og vilja hafa það á tryggum stað. En með því að færa innlánsvextina niður í núll, þarf bankinn ekki að lána fjeð út, en getur geymt það í hvelfingum sínum. En jeg held, að það sje hætt við, að erfitt sje fyrir bankastjórana að fylgjast svo vel með því, hvenær er hættulegt að lána út, að þeir geti ekki verið búnir að gera tjón þegar þar að kemur. — Ef til þess kæmi, sem jeg vona, að aldrei verði, að svo sje komið fyrir bankanum, að eitthvað af innstæðufje sje tapað, þá vil jeg, að Alþingi sje óbundið og geti gert þær ráðstafanir, sem það vill. Sennilega mundi það gera þær ráðstafanir, að enginn tapaði neinu, en þó gæti hagur ríkissjóðs verið svo, eftir undangengna erfiða tíma, að menn skoðuðu huga sinn um, hvort hægt væri að standa við allar skuldbindingar. — Jeg held, að sú rjetta aðferð sje höfð, nefnilega sú, að leggja bankanum til ríflegt stofnfje. Stofnfjár- og varasjóðsákvæði eru mjög rúm, með tilliti til þess, hvað bankinn getur lagt mikið til hliðar áður en hann borgar út vexti til ríkissjóðs. Varasjóður getur komist upp í 4–5 miljónir króna. Þá er bankinn svo tryggur, að ekki er ástæða til að hlaupa frekar undir bagga með honum með aukinni ábyrgð.

Það hefir verið sagt, að reynsla Íslandsbanka sýndi, hvað fjeð væri fljótt að fara. En það er ekki alveg hægt að fara eftir þeirri reynslu. Undanfarin ár hafa verið bernskuár íslenskra bankamála, og þó að við sjeum raunar enn börn í þeim málum, er þó nokkur reynsla fengin nú. Undangengin erfið ár hafa verið skóli fyrir þá, sein stjórna bankanum, svo að ekki virðist ástæða til að óttast, að bankinn þurfi í framtíðinni að steyta á þeim sama steini og áður. Það er best fyrir ríkið, eins og fyrir einstaka menn, að vita, að hverju það gengur.

Þá kem jeg að brtt. II.1, sem er þess efnis, að bankanum sje skylt, ef þess er krafist, að selja gull í miltum fyrir seðla þá, er hann hefir gefið út. Jeg vil ekki leggja mig í framkróka á móti þessu, því að persónulega er jeg sammála hv. þm. V.-Ísf. um það, enda lagði meiri hl. milliþinganefndarinnar það til. En fyrir mjer er þetta ekkert aðalatriði. Jeg skil það svo, að gullmilti sje eini áfanginn á þeirri braut, frá því að seðlarnir eru óinnleysanlegir og alla leið upp í fulla gullinnlausn. En þó að bankar víðsvegar um heim hafi tekið upp þennan gullvíxilfót, er þó stefnt að því að taka upp gullinnlausn beinlínis með peningum. Að minsta kosti hefir „governor“ Englandsbanka sagt, að Englandsbanki stefndi að því, en að það gæti orðið langt þangað til takmarkinu yrði náð. Það skaðar sem sagt ekki, þó að svo sje ákveðið, að innlausnin sje með gullmynt, en það má alveg eins fyrir því taka upp gullmiltisinnlausn áður.

Jeg er sammála hv. þm. V.-Ísf. um, að formaður bankaráðsins sje í sinni stöðu meðan hann reynist vel, en mjer finst brtt. ekki miða áð þessu, þar sem kjörtími hans er styttur. Það er einmitt mjög hætt við því, að einhver af mismunandi stjórnum noti vald sitt til þess að skipa nýjan mann. Ef heppilegt er, að sami maðurinn sje lengi í þessari stöðu, er ekki gott að leggja vald til að skipa hann í hendur hvaða stjórnar sem er. Till. kemur því í bága við röksemdir hv. þm. V.-Ísf.

Jeg ætla ekki að fara út í brtt. II.4. Ákvæði hennar eru að mestu leyti í sama formi og er í stjfrv. Jeg hefi skýrt frá því áður, að það, að meiri hl. nefndarinnar hefir ekki gert fleiri breytingar á frv. eins og það kom frá Ed., er af því, að hún vildi hvetja til samkomulags á milli deildanna um frv. Mun jeg því ekki greiða þessari tillögu atkvæði mitt, þó að jeg í sjálfu sjer sje henni ekkert mótfallinn.

Brtt. III. er jeg alveg mótfallinn, en jeg tek sama ráðið og hv. þm. V.-Ísf., að eyða ekki tíma í að ræða hana. Það hefir þegar verið talað mjög mikið um hana, meðal annars hjer, þegar þetta mál var til umr. í fyrra. Það hefir oft verið bent á, hver ósanngirni er í því að draga þannig fje frá lánsstofnunum úti um land eingöngu að þessum eina banka. Ef menn eru á því, að alt það starfsfje streymi til bankans, sem hann þarf að nota, er honum enginn akkur í því, að svo og svo miklu fje sje bætt við. Enda er það svo, að það er nærri ómögulegt að fá þessu ákvæði hlýtt.

Síðasta brtt. er um það, að úttekt sje framkvæmd af bankaeftirlitsmanni. Jeg geng út frá því sem sjálfsögðu, að bankaeftirlitsmaðurinn annaðhvort sje í þeirri nefnd, sem framkvæmir starfið, eða vinni að minsta kosti með henni, því að hann er eini maðurinn, sem hefir verulega þekkingu á báðum stofnununum. Mikið er undir því komið, að þessi úttekt njóti sem mests trausts manna, og er því betra, að hún sje framkvæmd af fleiri mönnum en einum. Auk þess held jeg, að þetta verði svo mikið verk, að ofviða sje einum manni að framkvæma það. Þó að bankaeftirlitsmaðurinn sje manna liðtækastur, bæði hvað snertir æfingu og kunnugleika, er ómögulegt annað en að 2–3 færir menn aðrir geti flýtt fyrir úttektinni. Þegar matið á að fara fram, verður það ákaflega mikið verk. Eins og hv. þm. V.-Ísf. tók fram, þarf ekki aðeins að skoða bankann, heldur einnig að athuga hans viðskiftamenn, og þá ekki síst þann stærsta, nefnilega hinn bankann.

Út af ákvæði 5. gr. um stofnfje bankans skal það tekið fram, að nefndin lítur svo á, að bankinn skuli hafa stofnsjóð sinn, 5 milj. kr., fullan og óskertan í upphafi. Þó að svo sje að orði kveðið, að „þar af“ sjeu 2 milj. innskotsfje ríkissjóðs samkvæmt lögum nr. 50 1913, þá er ekki með því átt við það, að stofnsjóður skuli bíða neinn halla af því, þó að nokkuð af því kynni að vera talið tapað, þegar bankinn verður metinn í hendur bankaráðsins, heldur er aðeins átt við það, að þessar 2 miljónir greiðist stofnsjóði eftir sömu reglu og áður, með 100 þús. kr. á ári. Vildi jeg beina þeirri spurningu til hæstv. forsætis- og fjármálaráðherra, hvort hann líti ekki einnig þannig á þetta ákvæði.