13.05.1927
Neðri deild: 74. fundur, 39. löggjafarþing.
Sjá dálk 3230 í B-deild Alþingistíðinda. (2064)

20. mál, Landsbanki Íslands

Forsrh. og fjrh. (Jón Þorláksson):

Jeg hefi leyft mjer að afhenda brtt. við fyrstu brtt. hv. nefndar, sem jeg vona, að hv. nefnd geti fallist á. Hún er sú, að í stað þess, að nefndin vill láta koma ákvæði um, að bankaráðið geti falið útibúum sparisjóðsdeildar að innleysa seðla og kaupa gull, falli sá málsliður niður. Mjer sýnist brtt. hv. nefndar ekki geta staðist, af því að 9. gr. ákveður, eins og hún verður með brtt. nefndarinnar, að gullforði bankans skuli ávalt vera fyrir hendi í bankanum. En það er ekki hægt að fela neinu útibúi sparisjóðsdeildar að innleysa seðla, nema til sje þar gullforði til innlausnar. Það er ekki þörf á að gera ráð fyrir, að innleysa þurfi seðla með gulli annarsstaðar en í aðalbankanum. Ef gull kemst í umferð hjer, skiftir hver peningastofnun seðli og seðli fyrir menn. Ef þessi breyting verður gerð á 1. brtt. nefndarinnar, má samþ. þær aðrar brtt. við 9. gr. og 13. gr., sem snerta útibú seðlabanka, og þá verður fult samræmi innan annars kafla laganna.

Út af ummælum háttv. frsm. um stofnfjeð skal jeg taka það fram, að jeg get fallist á þá skoðun hv. nefndar, að ákvæði 5. gr. þýði það, að bankinn eigi að byrja með því stofnfje óskertu, en um greiðslu innskotsfjár megi fara eftir núgildandi lögum. Með þessum skilningi áskil jeg þó landsstjórninni, úttektarmönnum og bankaráðinu rjett til að ákveða nánar þann tíma, sem úttektin er miðuð við, þó þannig, að hún fari ekki fram seinna en í árslok 1930, þegar skiftin milli sparisjóðs og seðladeildar eiga að vera komin í framkvæmd. Það verður hvort sem er að miða við einhver áramót í bankanum, því að óframkvæmanlegt er að miða mat á bankanum við þann dag, sem lögin ganga í gildi.

Jeg vil vekja athygli á því, að þessi skilningur og þetta ákvæði um stofnfjeð felur það í sjer, að ríkissjóður hefir með þessum lögum tekið fulla ábyrgð á því, að til sje óskert það innstæðufje, sem nú er í Landsbankanum, eða verður, þegar skiftin koma til framkvæmda, þannig að þeir, sem nú eiga innstæður í bankanum, þurfa ekkert að óttast af því ákvæði, sem um er deilt í 1. gr. og í framtíðinni takmarkar ábyrgð ríkissjóðs við stofnfje og það, sem að öðru leyti kann að verða ákveðið með lögum.

Jeg skal svo koma að því, sem hv. þm. V.-Ísf. (ÁÁ) sagði um þetta ákvæði 1. gr. Hann sagði, að meiri hluti meiri hlutans í milliþinganefndinni vildi hafa til frambúðar ábyrgð ríkissjóðs á öllum skuldbindingum bankans, og að hvenær sem stofnfje bankans væri skert, ætti ríkið að bæta það upp jafnóðum. Hv. þm. vísaði um þetta atriði í seðlabankalög annara ríkja. Það er alveg rjett, að þetta er til, en það er mjög fágætt. Þegar við mig var talað af mönnum í milliþinganefndinni um þetta, sagði jeg, að jeg gæti tekið það til athugunar, að ríkið bæri ótakmarkaða ábyrgð á seðlabanka, en hitt gæti jeg ekki fallist á, að til frambúðar bæri ríkið ótakmarkaða ábyrgð á öllum skuldbindingum stærsta sparisjóðs landsins. Ástæðan til þessa er ekki svo mjög sú, að með þessu sje verið að halda sparisjóðsfje frá bankanum, eins og hv. þm. V.-Ísf. heldur, heldur hitt, að gefa ekki mönnum undir fótinn á erfiðum tímum að hlaupa með peninga úr öðrum sparisjóðum til Landsbankans, í skjóli ríkisábyrgðar. Þessu er rjett að sneiða hjá. Jeg vil geta þess, að af þeim bankastjórum Norðurlanda, sem hafa látið í ljós álit sitt á þessu, kemur það skýrast fram hjá Rygg, bankastjóra Noregsbanka, að hann hefir augun opin fyrir þessu, og að ekki má haga löggjöfinni þannig, að aðrar bankastofnanir kyrkist. Nú hefði jeg vel getað sætt mig við, að um þetta hefði verið þagað, eins og gert er í stjfrv., og látið sitja við það, sem var, en af viðburðum, sem kunnir eru af þingskjölunum, er ekki annað fært en að setja þetta ákvæði beinlínis í 1. gr. frv. Það er náttúrlega rjett hjá hv. þm. V.-Ísf., að þetta ákvæði út af fyrir sig heldur ekki sparifje frá Landsbankanum. En hitt er ekki nægilega ljóst, hvaða aðstöðu þessi stofnun hefði til þess að bægja frá sjer óeðlilegu aðstreymi á sparifje. Það er rjett, að seðlabanki getur gert þetta með lágum vöxtum. Hann getur lækkað vextina og sett þá niður í ekki neitt, ef honum sýnist svo eða telur það nauðsynlegt til að verjast útstreymi frá öðrum peningastofnunum til sín. En þetta getur sparisjóðsdeild Landsbankans ekki gert. Hún getur ekki sett vextina takmarkalaust niður á krepputímum. Hún verður að hafa sína föstu og rólegu vexti. Hún getur að vísu haft þá lægri á einum tíma en öðrum, en hún getur ekki gripið til þess á erfiðum tímum að færa þá niður í ekki neitt til þess að verjast innstreymi af of miklu fje.

Það var rjett til getið hjá sama hv. þm., að andstaðan gegn ríkisábyrgð stafar af því, að menn vilja ekki hafa ríkisábyrgð fyrir því fje, sem geymt er í sparisjóðsdeild Landsbankans, og sú andstaða byggist á því, að menn telja það hættulegt fyrir aðrar peningastofnanir í landinu, sem mundu þá missa af sparifje manna. Hitt er eflaust líka rjett hjá honum, að menn munu samt sem áður álíta þennan sparisjóð vel tryggan og að þangað leiti menn með sparifje sitt þrátt fyrir þessa takmörkun á ábyrgð ríkissjóðs.

Þá er næsta brtt. á sama þskj., um að ákveða gullmilti til innlausnar seðlum bankans, í stað mótaðs gulls eða gullpeninga. Jeg get ekki fallist á, að rjett sje að taka þetta ákvæði í lögin, og það vegna þess, að jeg veit ekki betur en að álit flestra fjármálamanna víðsvegar um heim sje á sömu lund, að gullmiltainnlausn í stað gullpeningainnlausnar sje aðeins bráðabirgðaráðstöfun. Og hvað sem annars líður Genúafundinum 1922, sem vitnað hefir verið í, þá munu flestir fjármálamenn orðnir þeirrar skoðunar nú, að gullpeningar hljóti að koma aftur í umferð, og það kannske áður en langt um líður. Það er því að minsta kosti alveg saklaust að láta 7. grein standa eins og hún er í frv., því að samkvæmt 57. gr. kemur þetta ekki til framkvæmda fyr en Alþingi ákveður það, enda gæti Alþingi hvenær sem er ákveðið að taka upp sem millibilsástand þá tegund innlausnar, sem í brtt. felst. Það sýnist ekki rjett að slá því föstu, að þetta sje endanleg ráðstöfun, þar sem vitanlegt er, að þetta hefir aðeins verið tekið upp til bráðabirgða; þess vegna þarf jeg ekki að fara út í það, sem hv. aðalflm. till. (ÁÁ) sagði um ókosti þá, er því fylgdu að hafa gull í umferð manna á milli. Reynslan verður að skera úr því, hvort gull kemur aftur í umferð á Norðurlöndum eða ekki, en við hjer úti á Íslandi ráðum vitanlega engu þar um.

Um þá brtt. að færa skipunartíma bankaráðsformannsins úr 5 árum niður í 3 hefi jeg lítið að segja. Jeg þykist vita, að allir sjeu sammála um, að þessi maður eigi að standa fyrir utan dægurþrasið og vera laus við áhrif frá hinum pólitísku flokkum, er deila í landinu. Vænti jeg því, að hv. þdm. leggi ekki mikið upp úr þessu atriði um skipunartímann, en hallist fremur að því, sem í frv. stendur og er upp í það tekið samkv. till. milliþinganefndarinnar, beint með það fyrir augum að verjast betur pólitískum áhrifum flokkanna.

Þá kem jeg nú að lengstu brtt. á þessu þskj. (568), II.4, sem er um verkaskifting og starfsemi bankaráðsins. Því hefir verið haldið fram, að ákvæði frv. væru betri og ítarlegri og feli í sjer meiri tryggingu fyrir góðu eftirliti í bankanum heldur en brtt. gerir ráð fyrir. Mjer skildist, að hv. þm. V.-Ísf. teldi, að eftir frv. væru bankaráðsmennirnir á daglegum flækingi innan um afgreiðslusal bankans og jafnvel að blanda sjer þar í dagleg störf. En þetta er mikill misskilningur. Bankaráðsmennirnir hafa sjerstakt herbergi í bankabyggingunni, þar sem þeir gera athuganir sínar, og þangað eru þeim færðar bækur bankans, svo að engin hætta er á, að þeim verði sjerstaklega tíðförult um bankann. Enda skal jeg játa, að óviðkunnanlegt væri, að bankaráðið væri á daglegu rápi um afgreiðslusal bankans, en til þess kemur ekki, þó að ákvæðin um starfsemi bankaráðsins standi óbreytt eins og frá þeim er gengið með frumvarpinu.

Þá er það þriðja brtt. á þessu sama þskj., og er fyrri liður hennar gamall kunningi, um það, að opinbera sjóði, svo og handbært fje ríkissjóðs, skuli geyma í Landsbankanum og útibúum hans. Að vísu tók hv. aðalflm. (ÁÁ) það fram, að það gæti legið eins nærri, að þetta fje ætti að geymast í sparisjóðsdeild bankans og útibúum hans. En um sumt af þessu fje gæti staðið svo á, að eðlilegt væri að geyma það einmitt í seðlabanka, eins og t. d. um handbært fje ríkissjóðs. Hitt verð jeg að telja óviðeigandi, að veita bankanum þau sjerrjettindi, eins og honum er ætlað að vera, að ákveða með lögum, að allir opinberir sjóðir feli honum fje sitt til geymslu. Hinsvegar er eðlilegt, eins og hagar til hjá okkur, að ríkið skifti við seðlabankann eins og kleift er. En það leiðir af sjálfu sjer, að hvaða stjórn sem er verði að taka upp viðskifti við fleiri banka en Landsbankann, hvort sem heldur er innanlands eða utan.

Þá er það síðari liðurinn, um að eftirlitsmaður með bönkum og sparisjóðum framkvæmi úttekt á bankanum í hendur bankaráðs. Jeg geng út frá því sem sjálfsögðu, eins og frv. er nú, að bankaeftirlitsmaðurinn eigi sæti í þessari nefnd, og sje ef til vill formaður hennar, eða að minsta kosti, að hann eigi sæti í henni. En þegar um jafnstóra úttekt er að ræða og hjer á sjer stað, og byggja á á henni, hvað mikið stofnfje ríkissjóður leggur fram, þá tel jeg rjettara, að það sje bygt á traustara grundvelli en svo, að einum manni sje falið þetta starf. Þegar fer að velta á hálfri eða heilli miljón, þá virðist mjer að minsta kosti, að tryggara sje um alt búið með því að fleiri meti. Þess vegna held jeg, að þessi till. eigi ekki að komast fram.