25.03.1927
Efri deild: 36. fundur, 39. löggjafarþing.
Sjá dálk 3395 í B-deild Alþingistíðinda. (2131)

2. mál, stjórnarskipunarlög

Jón Baldvinsson:

Hæstv. fjrh. kallaði það slagorð hjá mjer, er jeg notaði orðið afturhald um brtt. hans á stjórnarskránni, sem bornar eru fram með frv. því, sem hjer liggur fyrir. En hæstv. ráðh. verður að játa, að orðið afturhald er ekkert slagorð. Hann hefir sjálfur gefið alveg ágæta skýringu á því í blaðagrein í málgagni sínu, hvað afturhald eða íhald sje, og hann lýsti því svo greinilega, að jeg býst við, að sú skýring hans hafi verið tæmandi. En eftir skýringu hans er afturhald eða íhald, sem hann notar jöfnum höndum, flokkur manna, sem vill tryggja klíku fárra manna öll völd í landinu, — sbr. ríkislögreglan, — sem vill smeygja sjálfum , sjer undan allri skattabyrði og svifta almenning lögmæltum rjetti hans til þess að hafa áhrif á löggjafarþing þjóðarinnar, sbr. sú lenging kjörtímabilsins í frv. stjórnarinnar, er hjer er nú til umræðu í þessari hv. deild. Þetta eru aðeins nokkur atriði úr lýsingu hæstv. ráðh. á afturhaldinu. Jeg hjelt ekki, að hæstv. ráðherra myndi kalla orðið afturhald slagorð, þar sem hann hefir sjálfur sjeð fyrir svo glöggri skilgreining á því orði í íslensku máli.

Hæstv. ráðh. játaði það, að í breytingu frv. um landskjörið fælist ef til vill stefnubreyting, og mjer skildist svo, að sú stefnubreyting væri tilkomin af því, að vonir íhaldsins, er það hefði reist á landskjörinu, hefðu brugðist. Það er sannarlega greinilegt af landskjörskosningunum undanfarið, að vonir íhaldsins hafa brugðist að því er landskjörið snertir, enda þótt frá öndverðu hafi verið reynt að haga því svo, að það yrði sem afturhaldssamast, meðal annars með því að meina mönnum yngri en 35 ára að taka þátt í kjörinu. En þó að svo íhaldslega hafi til landskjörsins verið stofnað, þá hefir þó ekki verið hjá því komist, að frjálslyndir menn hafi verið kosnir til þingsetu sem landskjörnir þingmenn. Það er enginn vafi á því, að brtt. hæstv. stjórnar, þær, sem landskjörið snerta, eru ekki komnar fram af því, að hæstv. ráðh. hafi verið að hugsa um það, að minsti flokkurinn fengi mann við þær kosningar inn í þingið. Það var vissulega ekki verið að fullnægja neinni hugsjón með þessum brtt. Sennilegra er, að hæstv. ráðh. hafi dregið upp verkfræðingakvarðann og reiknað eitthvað á þessa leið: Framsóknarflokkurinn fjekk við síðasta landskjör tæp 3500 atkv., Jafnaðarmannaflokkurinn tæp 3200 atkv. og Íhaldsflokkurinn rúml. 5500 atkv. Eftir því kemur Íhaldsflokkurinn ekki nema einum manni að við næsta landskjör, ef 3 eru kosnir. En ef kosnir eru 6 í einu, þá myndi Íhaldsflokkurinn fá 3 menn, annar flokkurinn 2 og minsti flokkurinn 1 mann, miðað við atkvæðamagnið 1926. En jeg get sagt hæstv. ráðh., að það gæti farið svo fyrir þeim, sem hafa ætlað að hafa landskjörið fyrir íhald, að þeim bregðist sá útreikningur. Það getur hæglega farið svo, að minsti flokkurinn vaxi svo að fylgi, að hann komi að 2 mönnum, svo að Íhaldsflokkurinn fái ekki nema 1/3 þeirra manna, sem kosnir verða. En tilgangurinn er sá sami.

Hæstv. ráðh. vjek að þeirri skýringu, sem jeg gaf á 28. gr. stjórnarskrárinnar, og kallaði hana lögskýringu, sem næði engri átt, og kvaðst hafa fyrir sjer í því efni álit ýmsra lögfræðinga. Jeg get sagt hæstv. ráðh. það, að jeg hefi einnig átt tal við lögfræðinga, sem álíta, að eftir orðalagi 28. gr. stjórnarskrárinnar sje ekkert því til fyrirstöðu, að kosningalög geti ákveðið, að varamenn taki sæti í áframhaldandi röð. Enda gætu orðin: „en varamenn skulu vera jafnmargir og þingmenn“ þýtt það, að ekki megi taka gildan lista með færri nöfnum en kjósa á aðalmenn og varamenn samanlagt. í umræddri grein stjórnarskrárinnar er ekki talað um aukakosning landsk. þm., heldur aðeins kjördæmakosinna.

Þó kallast megi hugsanlegt, að allir þm. á lista falli frá á 8 árum, þá er ólíklegt, að slíkt komi fyrir, og þess vegna er það skiljanlegt, að stjórnarskráin gerir ekki ráð fyrir, að kjósa þurfi landsk. þm. með aukakosningum. Það er rjett, að í kosningalögunum er þetta ákvæði stjórnarskrárinnar túlkað á annan hátt.

Það er ekki rjett hjá hæstv. ráðh., að jeg hafi sagt, að þingið gæti brotið stjórnarskrána í þessu efni. Jeg sagði, að það gæti breytt kosningalögunum um þetta atriði.

Mjer virtist það nokkur fljótfærni af hæstv. ráðh. að fara að skýra það fyrir hv. deildarmönnum, hvað fyrir hv. 2. þm. Rang. (EJ) vekti með brtt. hans við frv. stjórnarinnar. Hv. þm. (EJ) hefir skýrt tilgang till. sinnar í fullu samræmi við það, sem jeg hjelt fram, að hann vildi hafa það skýrt ákveðið í stjórnarskránni, að ráðherrar skyldu ekki fleiri vera en 2. Hv. þm. leit svo á, að stjórnarskráin gerði ráð fyrir 3 ráðherrum, og þess vegna er till. hans snoppungur á stjórnina, þar sem hún kemur ekki fram með slíka breytingu, einkum þegar þess er gætt, að hæstv. ráðherrar hafa ekki uppfylt ákvæði stjórnarskrárinnar um það að vera 3. Jeg segi, að till. hv. þm. hafi verið snoppungur á hæstv. stjórn, enda þótt hann hafi viljað draga úr því.

Hv. þm. Snæf. (HSteins) var ekki „billegur“ í þessu máli. Hann reiknaði það út, að kosning landsk. þm. kostaði þjóðina um 100 þús. kr. Aðrir þm. hafa nú reiknað það svo, að kosningin kostaði ekki nema 10 aura á mann, og má segja, að þeim beri talsvert á milli í þessum útreikningum. En jeg vil þó telja útreikning hv. þm. Snæf. betri að því leyti, sem sá útreikningur bendir til þess, að hinir landsk. þm. sjeu sjerstaklega mikils virði. En jeg held, að hann geri nokkuð mikið úr þessu. Ef þessir 6 þm. eru svo dýrir, þá ættu hinir 36 kjördæmakosnu þm. að kosta ekki óálitlega fjárupphæð. Það er gert ráð fyrir því, að kostnaðurinn við þingmenn sje í alt um 200 þús. kr. Ef það er rjett, að þessir 6 menn súpi helminginn af því, þá verð jeg að segja það, að jeg fæ ekki svo hátt þingkaup. Jeg er því hræddur um, að jeg fari að biðja hæstv. forseta að ávísa mjer svolítið ríflegar en hann hefir gert hingað til. En sleppum spaugi. Jeg geri ráð fyrir því, að hv. þm. (HSteins) hafi átt við það, að mikið af þessum kostnaði færi í það að kjósa þingmennina. En í hvað fer allur þessi kostnaður? Ekki eru það útgjöld ríkissjóðs. Ef athuguð er starfsemi hins opinbera í landinu, t. d. það, að hreppsnefndarfundir eru haldnir 4–12 sinnum á ári og í hverri nefnd eru 4–5 menn. Kjörstjórn við landskjör hefir ekki meira starf en einn hreppsnefndarfundur, og einn hreppsnefndarfundur kostar ekki meira en venjuleg kirkjuferð. Það er ekki meira erfiði lagt á þjóðina á kjördegi en við kirkjuferðir eða hreppsnefndarfundi, og ætla jeg því, að kostnaður við landskjör sje ekki eins mikill og hv. þm. Snæf. vildi vera láta. Jeg skal taka það fram, að jeg kæri mig ekkert um að halda fast við landskjörnu þingmennina; jeg álít, að það sje óheppilegt fyrirkomulag, en jeg vil ekki fella þá niður, ef engin breyting á kjördæmaskipuninni fer fram samhliða. Hv. þm. Snæf. og hv. þm. Seyðf. gátu þess, að þeir vildu breyta kjördæmaskipuninni, en jeg tek slík loforð ekki gild. Þeir ættu að sýna það í verkinu, að þeir í raun og veru vilji það, og hefðu átt að koma með brtt. í þá átt, samhliða þeim breytingum, sem nú hafa komið fram á stjórnarskránni.

Jeg ætla mjer ekki að blanda mjer inn í deilur hv. þm. Snæf. og hv. 4. landsk. Það eru miklar sannanir fyrir mínu máli, að hjer sje um pólitískan skollaleik að ræða, þar sem Íhaldsflokkurinn og Framsóknarflokkurinn rífast í þrennu lagi — hv. 2. þm. S.- M. og hæstv. fjrh., hv. 4. landsk. og hv. þm. Snæf., og hv. þm. A.-Húnv. og hv. 2. þm. Rang. Sýnir þetta, að ekki er útlit fyrir gott samkomulag um brtt. Kalla jeg, að það fari vel, að þeir vegi hver fyrir öðrum till.