11.03.1927
Neðri deild: 27. fundur, 39. löggjafarþing.
Sjá dálk 1296 í C-deild Alþingistíðinda. (3054)

82. mál, einkasala á tilbúnum áburði

Magnús Jónsson:

Tveir hv. þm. hafa vikið að ræðu minni, en þeim hefir ekki tekist betur en svo, að málið er eins á huldu og það hefir verið. Sama leyndin yfir því, sem var á búnaðarþinginu. Ekkert hugsað um annað en að líknabelgurinn ekki springi.

Hv. þm. Str. fanst hjer ekki vera hinn rjetti vettvangur fyrir þetta mál. Hann væri hjá búnaðarþinginu og landbn. Alþingis. En þetta er ekki rjett; það er ekkert opinbert mál svo gert, að ekki megi ræða það á Alþingi. Og hví skyldi ekki mega ræða á Alþingi, það sem kemur fyrir hjá slíkri stofnun sem Búnaðarfjelagi Íslands. Jeg tel það fyllilega rjettmætt og nauðsynlegt, að taka eldhúsdaga til að ræða slík mál, því að þá skýrist oft margt, sem áður er leynd yfir; að minsta kosti er svo á eldhúsdögum þeim, sem haldnir eru yfir stjórninni, en þá daga tel jeg oft vera einhverja þörfustu daga þingsins. Stjórnin hefir gott af að eiga yfir höfði sjer, að vera krufin til alvarlegra sagna um gerðir sínar, og sök bitur sekan, ef henni er til að dreifa. Og úr því að stjórn Bfj. Ísl. tók þann kostinn að þegja yfir öllu þessu, og nefnd sú, sem skipuð var til að rannsaka málið, var látin þegja, þá sje jeg ekki betur en hjer á Alþingi sje sá eini vettvangur, sem hægt er að ræða málið á.

Háttv. þm. Str. byrjaði ræðu sína með þeim sterku rökum í málinu, að sannfæring þeirra, sem voru á móti þessum sættum, væri ekki af góðum hvötum. Já, það er nú svo; þetta hefir hann rannsakað. En jeg býst við, ef fara á að rannsaka hjörtu og nýru allra þeirra, sem um þetta mál ræða, þá mundi dagurinn ekki endast. Hann sagðist enga hvöt hafa haft til að leiða þetta mál inn í umræðurnar. Jeg bjóst heldur ekki við því; þess var engin von, því það er venjulega svo, að fæstir finna hvöt hjá sjer til þess að láta finna að við sig. Annars svaraði hann ræðu minni litlu; óskaði aðeins að jeg yrði undir í þessu máli, eins og í fyrra. Það getur líka vel verið, að svo verði; en það er ekkert nýtt, að góður málstaður bíði lægra hlut fyrir verri málstað.

Það, sem mjer þótti verst, var, að hann skyldi ekki fást til að tala um málið, en hann fjekk skjaldsvein, sem rann fram fyrir hann, og mun jeg síðar sýna, hvernig honum tókst að deyfa eggjarnar.

Hv. 2. þm. Skagf. drap lítilsháttar á ræðu mína, en hógværlega, sem vænta mátti af honum. Hann var ekki ánægðum með gerðir búnaðarþingsins í þessu máli, og kom mjer það ekki óvart, því svo kann jeg skaplyndi hans, að hann mundi fús að standa við sinn málstað til hins síðasta. Hann mintist á Magnús á Blikastöðum, hve góður bóndi hann væri. Það kemur málinu ekkert við, hve góður bóndi hann er á Blikastöðum; hann getur verið fyrirmyndarbóndi þar, þó hann sje óhæfilegur sem stjórnandi Bfj. Ísl. Annars hjelt jeg, að allir skildu það, að það er hægt að vita gerðir manna í opinberum stöðum, án þess að breyta áliti sínu á þeim að öðru leyti. Þannig haggar t. d. framkoma hv. þm. Str. í þessu máli ekkert mínu góða áliti á honum að öðru leyti. Og hið sama má segja um Magnús á Blikastöðum. Afskifti hans af þessu máli út af fyrir sig rýra ekki virðingu mína fyrir honum, sem góðum bónda. Annars þekki jeg hann ekkert persónulega, en jeg heyri alla dáðst að búnaðarframkvæmdum hans, og það að makleikum, því hann hefir breytt litlu koti í höfuðból.

Þá sagði hv. 2. þm. Skagf., að jeg hefði sagt, að landbn. þingsins hefðu riðið á vaðið með illan munnsöfnuð. Það voru ekki mín orð. Jeg sagði, að þær hefðu byrjað með þennan munnsöfnuð. Og því verður ekki neitað, að í nál. landbn. Nd. er freklega komist að orði um mann, sem ekki á sæti í þinginu og hefir því ekki tækifæri til að verja sig þar. Í því eru fyllilega bornar sakir á Sigurð Sigurðsson, og það var það, sem jeg benti á, að ekki hefði verið sæmilegt. Annars var jeg ekki einn um þetta álit. Einn mikils metinn þm., sem búinn var að eiga sæti á 30 þingum, sagðist aldrei fyr hafa sjeð annað eins plagg á Alþingi. Er því ekki að undra, þó að jeg, með mína stuttu þingreynslu, hafi aldrei sjeð neitt því líkt.

Jeg sagði aldrei, að stjórn sú, sem kosin var í fyrra fyrir búnaðarfjelagið, hefði ekkert annað verk átt að vinna en að víkja Sigurði Sigurðssyni frá búnaðarmálastjórastöðunni. Jeg sagði, að það liti svo út sem hún hefði verið valin í þessu skyni. Því eins og kunnugt er, lögðu þeir Tryggvi Þórhallsson og Valtýr Stefánsson niður umboð sin í fyrra. Og jeg get varla trúað, að það hafi verið hending ein, að Valtý var kastað, en Tryggvi endurkosinn og með honum Magnús á Blikastöðum, sem kunnugt var, að væri á móti Sigurði.

Þá vil jeg snúa máli mínu að háttv. 2. þm. Árn. Hann fór allgeist, og sagði, að mjer hefði átt að nægja, að láta eina ræðu eins og þá, sem jeg flutti í þessu máli í fyrra, sjást í þingtíðindunum. Þær voru nú reyndar tvær, og jeg skammast mín ekkert fyrir þær. Því að jeg fyrirverð mig ekkert fyrir það, þó að jeg tæki upp þykkjuna fyrir mann, sem jeg þekti ekkert áður, hafði varla, svo jeg muni, talað við hann eitt einasta orð. Jeg gerði það, af því að mjer fanst, að verið væri að bera á hann sakir ómaklega, sem og raun varð á. Og þeim hætti mun jeg halda og ekkert fyrirverða mig fyrir. Geri hver hreint fyrir sínum dyrum og ábyrgist það, sem eftir honum er haft í þingtíðindum.

Þá kom hann með þær einkennilegu upplýsingar, að landbn. þingsins hefðu vitað í fyrra, hvernig þetta mál ætti að fara. En jeg hafði fyrir mjer alveg sömu plögg og þær, og hjelt, að það mundi fara á annan veg en þær gerðu ráð fyrir, svo fremi það væri rjettlátlega dæmt.

Þá sagði hann, að málið hefði skift um stærð í mínum augum frá í fyrra. Þá hefði jeg talið það smámál, en nú teldi jeg það stórmál. Í þessu er sá sannleikur, að jeg tel málið hvorttveggja, eftir því, hvernig á það er litið. Jeg hefi altaf álitið einkasölu á Noregssaltpjetri smámál. En það hefir verið gert að stórmáli, með því að hrúga inn í það ærumeiðandi ásökunum á saklausa menn. Því það er altaf stórt mál, þegar manni er ómaklega vikið frá embætti, og honum þar með meinað að vinna að áhugamálum sínum. Þó að sakirnar væru ekki aðrar en þær, að hann hefði drepið eina flugu á glugga í búnaðarfjelagshúsinu, þá væri það gert að stórmáli, með því að víkja manni frá fyrir það.

Annars virtist þessi háttv. þm. (JörB) vilja taka undir þann vöggusöng, sem háttv. þm. Str. hefir altaf sungið um þetta mál, og búnaðarþingið virðist taka undir líka. Bara syngja: „Bí, bí og blaka“ yfir því, til þess að vekja það ekki, lofa því að sofa og ekkert við því að hreyfa. En jeg er ekki alveg á þeim buxunum, að vilja taka undir hann. (TrÞ: þingmaðurinn er ekki vanur að hugsa mikið um landbúnaðarmál!). Jeg get hugsað um þau, þó jeg sje ekki altaf að gala um, að jeg sje máttarstólpi íslensks landbúnaðar.

Jeg tel þetta mál alt orðið verulegt hneykslismál, sem ekki má þegja um, og það hefir enginn bent á, að afskifti mín af því hafi stafað af illum hvötum. því að jeg býst varla við, að þeir háttv. þm. Str. og háttv. 2. þm. Árn. telji mig gera þetta af djöfullegu hugarfari, með það eitt fyrir augum að láta ilt af mjer leiða.

Háttv. 2. þm. Árn. sagði og, meðal annars, að jeg hefði sagt, að rannsóknarnefndinni í búnaðarþinginu hefði verið skipað að þegja. Það sagði jeg aldrei. Jeg sagði, að hún hefði verið látin þegja, og því til sönnunar vil jeg lesa upp tillögu, sem samþykt var á búnaðarþinginu um störf hennar. Tillagan hljóðar þannig: „Með því að ágreiningsatriði það, sem varð þess valdandi, að svokölluð áburðarmálsnefnd var kosin, er nú til lykta leitt á þann hátt, sem báðir aðilar hafa sætt sig við, þá sjer búnaðarþingið ekki ástæðu til, að nefndin ljúki störfum sínum og skili áliti sínu.“ Þessi tillaga var samþykt með 8:1 atkv. (JörB: Hvað voru margir í nefndinni?). Svo stendur ennfremur í „Tímanum“: „Um kvöldið, eftir að tillögur þessar voru samþyktar, komu búnaðarþingsmenn og starfsmenn fjelagsins saman til kvöldverðar og samdrykkju, og sátu til miðnættis við ræður, söng og annan gleðskap.“ (Hlátur).

Það kemur stundum fyrir á Alþingi, að nefndir setjast á mál, sem kallað er, en að það sje lagt fyrir þær að skila ekki áliti, mun vera hreint einsdæmi.

Þá fór þessi háttv. þm. út í að reyna að verja gerðir búnaðarþings í þessu máli, og þótti mjer vænt um, að hann gerði það, því að öll röksemdaleiðsla hans sýndi ekkert annað en, hversu algerlega óverjandi framkoma þess og stjórnar búnaðarfjelagsins er í þessu máli. Honum fanst ekkert við það að athuga, þó að stungið væri upp á mönnum í þessa áburðarmálsnefnd í búnaðarþinginu, af aðila sjálfum, því að svo hefði verið kosið skriflega á eftir. En háttv. þm. hlýtur að vera það kunnugt, að þegar stungið er upp á einhverjum ákveðnum mönnum við slíkar kosningar, þá sigra þeir venjulega, þegar kosið er á eftir.

Annars var jeg alls ekki að finna að því, hvernig nefnd þessi var skipuð, heldur hinu, að það var stungið upp á mönnum í hana, aðeins af öðrum aðila. En það fanst mjer alveg óviðeigandi, þar sem hún átti að rannsaka þessi miklu deilumál. Einn nefndarmanna er bæði skyldur og tengdur forseta búnaðarfjelagsins. Jeg er ekkert að segja, að hann hafi fyrir það vanrækt starfið, en það er jafn undarlegt og jafnvel óheimilt fyrir því, að skipa nokkra nefnd þannig.

Þá sagði hv. þm. (JörB), að búnaðarmálastjóri gæti fengið öll rök í þessu máli upplýst. Jú, það er sjálfsagt; hann getur það, t. d. með því að höfða meiðyrðamál. Jeg veit ekki, nema hann hafi nú einmitt leitað á þann vettvang, sem hann bjóst við að fá málið afgreitt á, og eðlilegast var, að skæri úr því, sem sje til búnaðarþingsins, en það mistókst. Jeg veit heldur ekki, hvað er upplýst í því, hvað í þessum sættum fólst, eða hvort því hefir verið játað, að sækja mætti málið annarsstaðar. Það fæst ekkert svar við neinu af þessu. Þá skoraði hv. þm. á mig að segja, hvað jeg hefði átt við með því, að sumir mundu ekki hafa hreint mjel í pokanum. En það var misskilningur, jeg sagði það ekki. Það var hv. 2. þm. N.-M., sem sagði, að það vekti mikla grunsemd um það, að hjer væri ekki hreint mjel í pokanum. Þá gerði hv. þm. lítið úr kröfu minni um það, að það hefði átt að vera kveðinn upp dómur um þetta mál á búnaðarþinginu. Jeg veit ekki, hvað hv. þm. (JörB) telur ærumeiðandi fyrir sjálfan sig. En Sigurður Sigurðsson búnaðarmálastjóri taldi ýmislegt af því, sem sagt var, ærumeiðandi fyrir sjálfan hann, t. d. það, þegar verið var að dylgja um það, að hann hefði stungið ýmsum brjefum, sem snertu þetta mál, undir stól.

Og svo kemur þetta merkilega mál, hvort Sigurður hafi verið settur inn í búnaðarmálastjórastöðuna. Jeg sagði, að hann hefði verið settur inn aftur, og þó ekki. Það er farið svo loðmullulega með þetta mál, að það er ekki einu sinni hagt að vita, hvað gert er, t. d. í þeirri fregn, sem í „Tímanum“ er, þá er hann kallaður búnaðarmálastjóri; þar er talað um að fela tveimur mönnum búnaðarmálastjórastarfið; það er altaf talað um hann sem búnaðarmálastjóra. Þar segir svo: „Verður Sigurður Sigurðsson aftur búnaðarmálastjóri og fær að njóta sinna miklu og góðu krafta á því sviði, sem hann jafnan hefir notið sín best og getið sjer bestan orðstír fyrir....“ það eru svo sem ekki neinar smáræðis framfarir síðan í fyrra! Þar sannast gamli málshátturinn: Batnandi manni er best að lifa. Í fyrra mátti hann ekkert vinna fyrir fjelagið, mátti ekki hjara nokkrar vikur. — Nú býr hann yfir „góðum kröftum“, og búnaðarfjelaginu er stórhagur að því, að fá að njóta hans. Jeg segi bara: Lengi lifi Sigurður, ef honum fer svo fram á hverju ári!

Þarna er talað um, að hann sje settur aftur inn í búnaðarmálastjórastöðuna, en á hinn bóginn er sagt, að hann fái ekki aftur alt sitt vald, og þess vegna held jeg, að þetta sje alveg rjett hjá mjer, að hann sje settur aftur í búnaðarmálastjórastöðuna, en þó ekki að öllu leyti. Það, sem mjer finst, að geti bent á, hvort hann fær öll sín rjettindi aftur, er það, hvort honum verður trúað fyrir að fara með það mál, sem honum var vikið frá fyrir.

Jeg ætla svo ekki að lengja frekar umr. um þetta mál, með því að fundartíminn er liðinn. En ef hv. þm. Str. tekur til máls aftur, þá þætti mjer mjög vænt um, að hann vildi svara þessum fyrirspurnum: 1) hvort Sigurður Sigurðsson hefir verið settur aftur í búnaðarmálastjórastöðuna, og 2) að geta um það, hvort stjórn búnaðarfjelagsins er búin að skifta verkum með þessum tveimur búnaðarmálastjórum, innan húss, og utan húss, því að hún má vita það, að það er margt, sem liggur með annan endann inni. Í húsinu, en með hinn endann fyrir utan húsdyrnar, eins og t. d. áburðarmálið.

Það var náttúrlega ýmislegt í ræðu hv. þm. Str., sem ekki snerti mína ræðu, en sem þó væri talsverð ástæða til að athuga nokkru nánar. En af því að fundartíminn er liðinn, skal jeg ekki þreyta hv. deild á því; aðeins vil jeg segja það, eins og jeg hefi sagt áður, að mjer þykir nokkuð hart að kveðið, þar sem sagt er í niðurlagi Tímagreinarinnar: „Þungan, en maklegan dóm hefir búnaðarþingið kveðið upp yfir þessum mönnum, í viðbót við þann, sem yfir einum þeirra var kveðinn áður af landbúnaðarnefndum Alþingis og almenningsálitinu.“ Eða þessi klausa, rjett á undan því, sem jeg las upp áðan: „En þeir einir harma þessi málalok, sem í ábyrgðarleysi sínu hafa blásið að eldi sundurlyndis, með það fyrir augum, að spilla þjóðnýtri starfsemi og jafnframt gera tortryggilegan pólitískan andstæðing....“ Manni liggur við að segja: heyr á endemi! þegar maður heyrir þetta, og þegar maður heyrir, að stjórn búnaðarfjelagsins sje að tala um, að það sje verið að blása að eldi sundurlyndis. Hverjir voru það, sem viku Sigurði Sigurðssyni frá og báru hann þessum sökum? Þarna sitja spellvirkjarnir og reyna að líma saman brotin af því, sem þeir sundruðu. Þeir þykjast gera afskaplegt góðverk með því, og skamma hina og brigsla þeim, sem aldrei vildu láta brjóta þetta góða ílát í sundur. Og þó að nú sje búið að tjasla því saman, þá held jeg, að það verði mörgum áhyggjuefni, hvernig samvinnan muni ganga eftirleiðis. Hefir heyrst, að stundum kraumi illilega á stjórnarfundum í búnaðarfjelaginu. Ætli það sýni sig ekki hjer, eins og oftar, að það hefði verið betra að hagga aldrei við þessu máli á þennan hranalega hátt, því að það mun sannast hjer eins og annarsstaðar, að betra er heilt en vel gróið.