29.03.1927
Neðri deild: 41. fundur, 39. löggjafarþing.
Sjá dálk 85 í D-deild Alþingistíðinda. (3199)

100. mál, landsstjórn

Forsrh. og fjrh. (Jón Þorláksson):

Hv. 4. þm. Reykv. (HjV) byrjaði tölu sína með hugleiðingum um skipun stjórnarinnar, og þá einkum forsætisráðherra. Út af því vil jeg taka það fram, að samkvæmt því, sem gert var ráð fyrir í tilkynningu, sem lesin var upp hjer snemma þingsins, hefir farið fram skipun forsætisráðherra. Jeg þarf ekki að fara út í hugleiðingar hv. þm. (HjV) um mismun bráðabirgðastjórnar og reglulegrar stjórnar, eins og t. d. það, að bráðabirgðastjórn þurfi ekki að hafa þingmeirihluta á bak við sig, en regluleg stjórn þurfi þess. Það liggur ekki hjer fyrir. En jeg þykist þó mega ráða af ummælum hans, að honum sje ljóst, að ef stjórnarskifti verða, og hann fær að taka við, eins og skylda hans er, þá verður hann að sýna til þess þingmeirihluta. Hv. þm. (HjV) sagði, að engin stjórn gæti setið við minni hluta í Nd. Það er nú svo. Eftir allri skipun Alþingis getur engin stjórn látið sjer nægja það út af fyrir sig að hafa meiri hluta í Nd. Okkar skipun er ekki þannig háttað, að forsvaranlegt sje að framkvæma Nd.-þingræði eingöngu. Hjer verður að framkvæma fullkomið þingræði. Væntanleg stjórn verður að sýna meiri hluta alls þingsins.

Hv. þm. (HjV) lýsti því rjettilega, að alþýðuflokkurinn er aðalflokkur stjórnarandstæðinga. Sú eðlilega flokkaskifting er á milli sócialista og íhaldsmanna. Þessi skilningur hv. þm. kemur líka rjettilega fram, þegar hann gengur fram fyrir skjöldu stjórnarandstæðinganna, ber merki þeirra og segir: „Fylgið hinum rjetta foringja“. Meðan hv. þm. er eini fulltrúi síns flokks hjer, getur ekki komið til álita um val á forustumanni samkvæmt persónulegum hæfileikum. Meðan hann er hjer einn, skilur hann hlutverk sitt rjett, það, að hann er líka foringi síns flokks.

Mjer er mjög kært að fá þannig sem skýrastar línur milli tveggja andstæðra stefna. En þegar svo hv. þm. (HjV) fer að lýsa því, hvernig núverandi stjórnarflokkur sje skipaður. Þá er hann kominn út fyrir sínar herbúðir og inn á þær eyðimerkur, þar sem honum vill verða villugjarnt. Hann sagði, að hann væri skipaður stóratvinnurekendum við sjóinn, og væri stjórnin framkvæmdarstjórn þeirra.

Þetta er vanþekking, sem hv. þm. (HjV) var alveg vorkunnarlaust að leiðrjetta. Hann þarf ekki annað en að litast um hjer í hv. deild, meðal fylgismanna stjórnarinnar hjer, svo að jeg ekki vísi honum í aðra eins fjarlægð og þá að gera sjer grein fyrir, hvernig atkvæði kjósenda skiftast á milli flokkanna.

Það hefir verið margtekið fram, að Íhaldsflokkurinn er ekki stjettarflokkur og vill ekki vera það. Hann vill bera fyrir brjósti hagsmuni allra stjetta og allra heiðarlegra atvinnuvega jöfnum höndum, og hann álítur hverri einstakri stjett best borgið, ef allar hinar geta staðið í sæmilegum blóma. Þá hefir stjórnin fullkominn skilning á því, að stór og smá útgerð þarf að geta staðið í blóma. Og jeg vil segja, að Íhaldsflokkurinn hafi betri skilning á þörf verkalýðsins en hv. 4. þm. Reykv. (HjV) og þeir, sem tala í sömu tóntegund og hann. Jeg verð að halda, að þeir álíti það bestu gegna fyrir verkalýðinn, að sem flest atvinnufyrirtæki komist á knje, eða jafnvel alveg í þrot. Af því að Íhaldsflokkurinn hefir rjettari skilning á þessu, er það svo, að honum fylgir yfirleitt mikill hluti sjómanna og verkamanna.

Hv. þm. fann stjórninni það til foráttu, að hún reyndi að aðhafast sem minst, en hann færði engin rök að þessari staðhæfingu og benti ekki á neitt, sem stjórnin ætti að aðhafast, en hefði ógert látið, nema ef vera skyldi missögn út af ástandinu á Ísafirði, sem jeg síðar skal koma að.

Hv. þm. sneri sjer að mjer sjerstaklega og byrjaði á því að minnast formensku minnar í bankaráði Íslandsbanka. Hann lýsti því átakanlega, að bankinn hefði tapað stórfje, að Vestfirðir hefðu gleypt miljónir af fje bankans og að hann hefði lánað alt of stórar upphæðir til alt of fárra manna, en öllu þessu hefði jeg ekki afstýrt. Jeg vil þá fyrst minna hv. þm. á, að það er ekki nema síðan í júlíbyrjun síðastliðið ár, sem jeg hefi átt sæti í bankaráði Íslandsbanka, svo að þau ummæli, að jeg hafi ekki afstýrt töpunum, eru gott dæmi þess, að hv. þm. (HjV) hefir ekki af miklu að taka. Allir vita, að þessi töp stafa ekki frá tímabilinu, síðan jeg tók sæti í bankaráðinu, heldur eru þau afleiðingar af eldri ráðstöfunum.

En samkvæmt lögum Íslandsbanka er bankaráðinu eigi ætluð sú aðstaða gagnvart stjórn bankans, að bankaráðið geti borið ábyrgð á töpunum. Jeg er ekki að segja, að það ætti að vera svona. En svona er það. Mjer verður ekki legið á hálsi, þótt jeg hafi ekki gert breytingar á lögum Íslandsbanka, því að það er löng og ströng leið, þar sem til breytinga þarf bæði samþykki hlutafjelagsins og löggjafarvaldsins.

Hv. þm. (HjV) sagði hrunið á Vestfjörðum stafa af því, að lánaðar hefðu verið of stórar upphæðir á of fáar hendur. Það má vel vera, að Íslandsbanki hafi liðið nokkur töp, sem meðfram stafa af þessu, en aðalástæðan var auðvitað önnur, og það veit hv. þm. (HjV), þó að honum henti ekki að kannast við það núna. Aðalástæðan er sú, að sú atvinna, sem rekin var fyrir lánsfje bankans, hefir ekki borið sig. Tilkostnaðurinn varð of mikill, meðal annars af því, að gerðar voru meiri kröfur til fyrirtækjanna, bæði að ofan og neðan, en forsvaranlegt var. Kaupgjaldskröfur voru meiri en þau gátu staðið sig við að uppfylla. Einnig voru gerðar of miklar kröfur af hálfu ríkisins, en þó einkum sveitarfjelagsins, til þess að fyrirtækin gætu risið undir þessu.

Í þessum bágindum eiga að minsta kosti forsprakkarnir í flokki hv. þm. (HjV) langmestan þátt, því miður. Það væri því sönnu nær af honum að snúa sjer til sinna eigin samverkamanna og flokksbræðra en að gera þetta að aðfinsluefni við stjórnina.

Hv. þm. mintist því næst á stöðvun útvegsins á Ísafirði og sagði, að Íslandsbanki hefði látið bátana liggja ónotaða, sem hann tók upp í skuld, en bátar Landsbankans hefðu verið gerðir út. Þeir voru miklu færri, en hv. þm. bætti við, að þetta væri á ábyrgð stjórnarinnar, því að hún hefði getað beitt áhrifum sínum til þess að koma bátunum út. Þegar svona vandamál kemur fyrir, er fyrst á það að líta, að stöðvunin var óhjákvæmileg. Það er eitt af því, sem menn eru mest sammála um hjer, að það má ekki halda áfram, að bankarnir haldi uppi fyrirtækjum, sem altaf eru að tapa. Fje bankanna er lánsfje, sem þeim er trúað fyrir af landsmönnum til geymslu, og bankarnir mega ekki láta það tapast. Þessi ráðstöfun var því alveg rjettmæt. En svo lá fyrir að finna úrræði til þess að útvegurinn gæti haldið áfram, og er handhægt fyrir hv. þm. að koma nú og segja, að það sje á ábyrgð landsstjórnarinnar, að sumum bátunum var ekki haldið út. Jeg verð að segja, að þegar svona vandi kemur fyrir, verður fyrst að heimta af þeim mönnum, sem mest eiga í húfi og næstir standa fyrirtækjunum, að koma með tillögur til umbóta. Nú hafa talað við mig tvisvar menn af Ísafirði. Jeg hefi sagt þeim, að ef þeir kæmu með tillögur í þá átt að koma útgerðinni af stað aftur, skyldi jeg taka þær til velviljaðrar íhugunar og gera það, sem jeg gæti, til þess að styðja þær, ef mjer sýndust þær skynsamlegar. En engar slíkar tillögur hafa komið fram.

Jeg skal gjarnan geta þess hjer, að einn mikilsmetinn flokksbróðir hv. 4. þm. Reykv. (HjV), frá Ísafirði, sem tvisvar sinnum átti tal við mig um þetta mál, leit svo á í fyrra skiftið, sem hann talaði við mig, að þessir bátar væru svo ljelegur farkostur, að ekki myndi hægt að gera þá út. En í síðara skiftið hafði hann skift um skoðun og taldi þá kleift að gera bátana út, en gat þó ekki komið með neina tillögu um skynsamlega lausn á málinu. Jeg verð því að segja, að úr því að þeir, sem kunnugastir eru, geta ekki upphugsað neina slíka tillögu, þá sje ekki von, að stjórnin geri það.

Þá var hv. þm. að ausa sjer út yfir Íslandsbankaútibússtjórann á Ísafirði og kvarta undan grein, sem hann hefði skrifað í blað á Ísafirði. Jeg sje satt að segja ekki, hvað þetta kemur þessu máli við. Læt jeg þá því eiga þetta sín á milli. Hann sagði ennfremur, að jeg ljeti mig þetta engu skifta. Það er satt. Jeg læt mig það engu skifta, hvað útibússtjórar á Ísafirði skrifa í blöð, alveg eins og jeg læt mjer það á sama standa, hvað háttv. 4. þm. Reykv. skrifar í blöð.

Þá bar hann það fram sem ásökunarefni, að jeg ljeti mjer ant um Íslandsbanka. Jeg veit ekki, hvers vegna það er fyrirskipað í lögum, að forsrh. skuli vera formaður bankaráðs Íslands banka, ef ekki er sú meiningin, að skylda forsrh. til að láta sjer ant um bankann, enda er mjer það. Jeg læt mjer ant um, að hann geti int af hendi nauðsynlegan stuðning atvinnuvegunum, og mjer þykir leitt, að þessi banki hefir ekki nú um skeið getað veitt þeim sama stuðning og áður. Jeg vildi því óska, að þetta krepputímabil yrði sem styst, og jeg mun láta mjer ant um, að hann geti fengið aftur sem fyrst kraft til að inna af hendi þessa skyldu fyrir þjóðfjelagið.

Þá var hann að tala um, að Íslandsbanki yrði nokkurskonar íhaldshreiður, ef að honum væri hlynt. Þetta skil jeg ofurvel hjá þessum hv. þm., því að ekki er verra til fyrir hans flokk og hans stefnu en að atvinnuvegirnir gangi vel og vel sjálfstæðum einstaklingum fjölgi í landinu. Það er því von, að velgengni bankans sje þyrnir í augum hans.

Næst fann hv. þm. að því, að ekki hefði verið látið uppi opinberlega lánskjör o. fl., snertandi lán það, er Landsbankinn hefir tekið hjá National City Bank of New York. Þessu er því að svara, að það hefir alt verið látið uppi um lán þetta, sem Landsbankastjórnin hefir óskað að láta uppi, en ekki meira.

Þá talaði hann um, hve vont væri eftirlitið með tollgæslunni úti um land. Út af þessum ummælum vil jeg segja hv. 4. þm. Reykv. (HjV) það, að honum getur tæplega verið annara um, að tollgæslan sje í lagi, en mjer, því fátt er mjer meira móti skapi en að fluttar sjeu inn vörur bak við tollinn. Og þess má geta, að í minni tíð hafa komið fyrir tvö tilfelli, þar sem reynt hefir verið að komast undan að greiða lögmælta tolla, og í báðum tilfellum voru hlutaðeigendur látnir sæta fullri ábyrgð fyrir gerðir sínar. Jeg ætla alls ekki að fara að krefja hv. þm. sagna hjer um átyllur þær, sem hann hefir fyrir ummælum sínum, en hann mun eiga von utanþings vinsamlegra tilmæla frá fjármálaráðuneytinu að láta þetta uppi, til þess að hlutaðeigendur geti fengið sín makleg málagjöld. Annars held jeg, að rjettara hefði verið fyrir þennan hv. þm. að koma strax með þetta beint til ráðuneytisins heldur en að vera að leyna því þar til nú og verða á þann hátt meðsekur þeim, sem sökina hefir drýgt, en það verður hver sem þegir yfir lögbroti, sem hann veit um, og hjelt jeg, að hv. þm. vildi vita sig hreinan af slíku. Hann taldi tolleftirlitið hjer í Reykjavík gott, betra en úti á landi. Þetta er rjett, og liggur munurinn í því, að ekki er hægt að koma við eins góðri tollgæslu úti á landi eins og hjer, nema með mjög miklum tilkostnaði, en því fje, sem til þess þyrfti, hefir stjórnin ekki yfir að ráða.

Þá fanst mjer ekki anda hlýtt hjá honum, þegar hann fór að tala um tollmerkinguna á tóbakinu. Sjerstaklega fanst honum eftirlitið með þessu vont úti um land. Þetta má vel vera rjett að einhverju leyti, en það stafar þá af þeirri ástæðu, sem jeg var að geta um, að ekki er hægt að koma við strangri tollgæslu með allri strandlengjunni, nema þá með miklu fje. En hjer í Rvík er reynt að hafa eftirlitið eins gott og hægt er, því að hingað flyst mest af þessum vörum, og væri því stórkostlegast, ef um tollsvik væri að ræða.

Þá talaði háttv. 4. þm. Reykv. um ósamræmi í framkvæmd tollunar að því er vindlinga snertir. Það kann að vera eitthvað til í þessu hjá háttv. þm., en jeg hefi ekki heyrt það fyr en nú nýlega. Ástæðurnar liggja sýnilega í þeirri grein tolllaganna, sem um þetta ræðir, og virðist full ástæða til að leiðrjetta hana að þessu leyti. Af flestum öðrum vörum er tollur greiddur eftir þyngd vörunnar að meðtöldum þeim umbúðum, sem hún flyst í til landsins, og þessa þyngd sýna skipsskjölin. En um tóbaksvindlinga er svo ákveðið, að þeir tollast aðeins í þeim umbúðum, sem þeir seljast í, og sú þyngd stendur venjulega ekki á neinum þeim skjölum, sem koma í hendur tollheimtumanna. Þetta mætti leiðrjetta með því að kveða svo á, að tollur skuli greiðast af þeim með þeim umbúðum, sem þeir eru sendir í til landsins. Að tollurinn sje greiddur út í hönd hjer, en gjaldfrestur oft gefinn úti á landi, veit jeg ekki um. En það er víst, að ákvæði þau, er þann gjaldfrest snerta, eru mjög ströng. Út af þessu gat hann um 16 þús. kr., sem tapast hefðu í tolli á Vestfjörðum. Það vill nú svo vel til, að jeg get glatt hv. deild með því, að nú þegar hafa verið greiddar inn í ríkissjóðinn 15 þús. af þessari upphæð, og fullar líkur eru fyrir, að þær 1000 kr., sem eftir standa, verði greiddar innan skamms. Jeg geri sem sagt ráð fyrir, að háttv. þm. hafi átt við eftirstöðvar þær úr Barðastrandarsýslu, sem síðasti landsreikningurinn sýndi.

Meðal annars gat hv. þm. um umboðsmenn sýslumannanna. Það er svo um þessa menn, að í lögum eru engin ákvæði um laun handa þeim. En sýslumennirnir, sem flestir eru vinsælir menn, hafa getað fengið þá til þess að annast þessa tollgæslu í þeim kauptúnum, sem þeir eru ekki búsettir í. Annars vil jeg nota tækifærið til að geta þess, að löggjafarvaldið virðist ekki hafa gengið vel frá þessum málum.

Næst talaði hv. 4. þm. Reykv. (HjV) um drátt á embættisfærslu embættismanna og nefndi því til sönnunar drengsmálið úr Skagafirði, sem jeg veit alls ekki, hvort rjettmætt var að nefna til sönnunar því. Hann sagði og, að stjórnin liti ekkert eftir, hvernig embættismenn ræktu embætti sín. En þetta verð jeg að telja ómaklega mælt um núverandi stjórn, því að hún hefir gert það betur en fyrv. stjórnir, enda þótt hún hafi ekkert verið að guma af því. Í reglugerð frá 1919 er svo kveðið á, að eftirlit skuli vera með embættisfærslu sýslumanna og bæjarfógeta, og skuli skoðun hjá embættismönnum þessum fram fara eigi sjaldnar en á þriggja ára fresti. Þessu var ekki framfylgt fyr en í tíð núverandi stjórnar, en nú er það gert á þann hátt, að menn úr stjórnarráðinu, sem fullkomlega eru því starfi vaxnir, eru látnir ferðast um og koma á skrifstofur sýslumannanna. Þeir hafa ekki aðeins athugað fjárreiður sýslumannanna, heldur hafa þeir líka farið gegnum dómabækur þeirra og aðrar embættisbækur, athugað skifti á búum og yfir höfuð framkvæmt fullkomna endurskoðun.

Áður var þessu eftirliti svo fyrir komið, að landshöfðingi og síðan ráðherrar komu við hjá sýslumönnum svona einstöku sinnum og litu á bækur þeirra. Það verður því ekki annað sagt en hjer hafi orðið breyting til bóta á þessu sviði hin síðustu þrjú árin. Jeg get því ekki annað en verið hv. 4. þm. Reykv. (HjV) þakklátur fyrir það, að hann með hinum ósanngjörnu ummælum sínum hefir gefið mjer tilefni til að geta þessa hjer.