27.04.1929
Efri deild: 55. fundur, 41. löggjafarþing.
Sjá dálk 186 í B-deild Alþingistíðinda. (64)

14. mál, Búnaðarbanki Íslands

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson):

Jeg vil fyrst leyfa mjer að þakka hv. landbn. fyrir fljóta og góða afgreiðslu á þessu máli, eins og sjá má á nál. hennar á þskj. 409. Hv. landbn. er sammála um, að frv. þetta eigi að ganga fram. Og jeg er þakklátur hv. frsm., sem taldi, að frv. væri merkasta málið, sem afgr. yrði frá þessu þingi. Jeg er honum sammála um það og vona, að það verði mikill ávinningur fyrir þetta land.

Jeg ætla ekki að ræða málið alment nú, en vil sjerstaklega drepa á þrjú atriði þess í sambandi við orð hv. frsm. Hv. frsm. vjek að deildum Búnaðarbankans og taldi minsta þörf vera á rekstrarlánadeildinni. Það má nú vera, að svo sje fyrir einstaklinga úti um landið, í bili að minsta kosti. En að sú deild eigi að vera í bankanum og fá þar að njóta sín, er skoðun mín, meðfram vegna þess, að jeg tel að bændafjelögin eigi að hafa aðgang að þessum banka, ekki einungis um lán til húsagerðar, jarðræktar og bústofnsauka, heldur og líka um verslun sína. Þessi banki á að verða banki samvinnunnar í framtíðinni og hið mikla vígi landbúnaðarins og samvinnufjelaga bændanna. Þetta, sem við samþykkjum nú, er aðeins vísir. En hitt alt er framundan.

Jeg er sammála um það, að bústofnslánadeildin þurfi endurskoðunar við, er tímar líða. Jeg kom nokkuð að því atriði við umr. í Nd., er frv. var rætt þar. Það þarf einmitt endurskoðunar við í sambandi við búfjártryggingamálið. framfarir um lækningu á húsdýrasjúkdómum og fóðurbirgðafielagsskapinn. Það þarf að athugast. hvort ekki sje hægt að koma þessum málum svo fyrir, að bústofnslánin geti orðið til meiri nytja og þó tryggari. Og aths. hv. 1. þm. G.-K. um þetta atriði eru að nokkru leyti rjettar, þótt jeg geti ekki tekið undir þær í mörgum atriðum. Í 3. lagi er jeg hv. frsm. algerlega sammála um það, að áherslu beri að leggja á það, að útibú eða umboðsskrifstofur verði sem víðast um land, svo fjármagnið geti greinst sem best. Vegna bankaaðstöðunnar hefir vöxtur í útgerðinni orðið langmestur hjer við Faxaflóa, í nánd við Reykjavík. En það tel jeg ekki heppilegt, að mestar framkvæmdir safnist á einn stað, hvorki um sjávarútveg nje annað. Jeg tel, að fjárgreiningin og framkvæmdir þær, sem henni fylgja, þurfi að koma sem jafnast niður. Mjer flaug það meira að segja í hug, hvort ekki mundi vera rjettara að hafa þennan banka annarsstaðar en í Reykjavík, þótt jeg hætti við það. Hefi jeg þá ekki fleira að segja í tilefni af ræðu hv. frsm.

Þá hafa 2 hv. þm., hv. 4. landsk. og hv. 1. þm. G.-K., komið fram með brtt. Vil jeg þó fyrst, áður en jeg tek þær til athugunar, víkja að hinum almennu orðum, er hv. 4. landsk. mælti um frv. í ræðu sinni. Hv. þm. viðurkendi, að hjer væri mjög mikilsvert mál á ferðinni, sem vert væri að styrkja, en kvaðst þó hafa nokkra sjerstöðu um það. Hv. þm. talaði um, að hjer væri farið fram á mikið fyrir landbúnaðinn. Já, að sönnu er það. En það er þó ekki annað nje meira en það, að landbúnaðurinn fái sömu aðstöðu og þá, sem aðrir atvinnuvegir hafa fyrir löngu fengið. Landbúnaðurinn hefir verið hornreka hingað til við skiftingu lánsfjárins, og það, sem frv. þetta felur í sjer, er síst meira en það, sem hann hefir fullan rjett til að krefjast. Hv. þm., sem er jafnaðarmaður, ætti ekki að láta sjer það í augum vaxa, þótt landbúnaðurinn fái jafna aðstöðu og aðrir atvinnuvegir um rekstrarfje.

Þá kom hv. þm. að því, sem hann nefndi þungamiðju þjóðlífsins, og kjördæmaskipun þeirri, sem nú gildir. Enda þó jeg telji ekki rjett að fara mikið út fyrir málið, og síst við 2. umr., þá vil jeg þó segja það álit mitt, að jeg tel kröfur þær, sem nú eru uppi um breytta kjördæmaskipun, algerlega ranglátar. Fjölgun sú, sem orðið hefir í kauptúnum og kaupstöðum landsins á undanförnum árum, stafar mestmegnis af misskiftingu þeirri, sem átt hefir sjer stað um lánsfjeð. Fækkun fólks í sveitunum stafar mest af stjórn þeirri, sem verið hefir á peningamálunum. Þar sem fjármagninu er komið fyrir, þar verður vöxturinn í þjóðfjelaginu. Nú er sú stefna uppi, að beina nokkru fjármagni til sveitanna. Er því ekki rjett að breyta kjördæmaskipuninni eftir því ástandi, sem er nú og er afleiðing ranglátrar stjórnar fjármálanna. Er rjett áður en það er gert að bíða uns ávextir núverandi fjármálastefnu eru komnir í ljós. Það þarf fyrst að fylla það skarð í vör Skíða, sem verið hefir um starfsfje bænda, áður en breytt er skipun kjördæma.

Þá talaði hv. þm. um veðdeild Búnaðarbankans og taldi skynsamlegt að fresta framkvæmd á stofnun hennar. Jeg ætla ekki að ræða um það að sinni, en kem að því síðar í sambandi við brtt. hv. 1. þm. G.-K.

Hið eina, sem hv. þm. taldi sig vera ákveðið á móti, var 39. gr., sem heimilar að gefa út flokk bankavaxtabrjefa með happvinningum. Þetta er nú atriði í frv., sem hvorki jeg eða aðrir gera að kappsmáli. En jeg vil minna hv. þm. á það, að þetta er ekki nýtt í lögum hjer. Samskonar ákvæði er í ríkisveðbankalögunum frá 1921, sem jeg hygg, að hv. 4. landsk. hafi verið með í að samþ. Hv. þm. hefir því meira viðvíkjandi lotteríum á samviskunni en jeg. En hitt er rjett, að jeg hefi verið á móti lotteríum. En þar hefir verið um alt annað að ræða, annars eðlis. Þarf jeg eigi að fara fleiri orðum um það, en læt mjer nægja að vísa til grg. þeirrar, sem fylgdi frv. frá Böðvari Bjarkan lögmanni, sem sýnir greinilega, hver eðlismunur er á þessu og venjulegum lotteríum.

Þá vjek hv. þm. lauslega að því, að um leið og Búnaðarbankinn tæki til starfa, þá ætti hann að taka við öllum skyldum Landsbankans gagnvart ræktunarsjóði. Þarna held jeg að bankaráðsmaðurinn hafi komið fram í hv. þm. Landsbankinn á nú að leggja ræktunarsjóði til 100 þús. kr. á ári, með því að kaupa ræktunarsjóðsbrjéf. Þetta tel jeg nauðsynlegt, að haldist og tel hv. þm. ganga of langt í að vilja breyta þessu. En þar sem engin brtt. er enn fram komin um þetta, skal jeg geyma mjer að tala frekar um það, fyr en hún kemur fram.

Þá vil jeg minnast nokkuð á brtt. á þskj. 410, frá hv. 4. landsk. þm. Þótt brtt. sjeu í 11 gr., þá heyra þær allar saman. Um þetta atriði er nú það að segja, að hv. þm. er ekki einn um þessar till., að ríkið styðji að býlum í nánd við kauptúnin. Á síðasta búnaðarþingi var samþ. till. um, að unnið yrði að frv. um það, hvernig koma mætti þessu vandamáli í framkvæmd. Og þótt jeg hafi fulla samúð með þessu, þá álít jeg samt ekki rjett að samþ. þetta nú, því að það er ekki nógu vel gengið frá því. Jeg vil því mælast til þess, að samþykt þessara till. yrði frestað nú, með fullu fyrirheiti um, að þetta mál verði undirbúið fyrir næsta þing. Í till. stendur, að lán skuli veita til þessara býla, en það stendur ekki eitt orð um það, hvað þessi býli eiga að vera stór til þess að geta talist býli. Eftir till. gæti því maður, sem á máske aðeins örlítinn túnblett, átt rjett á að fá lán til að reisa t. d. íbúðarhús. Hv. þm. hefir víst ekki athugað það, að ákveðið er í reglugerð byggingar- og landnámssjóðs, að nýbýli þurfi að hafa minst 20 ha. land til þess að fá rjett til lána. En þar sem till. hv. þm. ná ekki eingöngu til ræktunar, heldur og líka til bygginga, þá þarf skýrari rök fyrir því, hvað átt er við með till. En eins og jeg hefi sagt, þá ætlar Búnaðarfjelag Íslands og landsstjórnin að undirbúa þetta mál fyrir næsta þing. Jeg vil því vona, að hv. þm., sem nú hefir sýnt hug sinn til þessa máls, vilji leyfa það, að lögð sje meiri undirbúningsvinna í þetta mál áður en það kemur hjer fram til endanlegrar afgreiðslu.

Jeg þarf ekki að tala mikið um brtt. hv. 1. þm. G.-K., þó þær sjeu margar. Þær hníga allar að því að fella burt veðdeildina úr bankanum. Hv. þm. var fyrst að tala um ríkisveðbankann frá 1921. Gat hann þess, að þó málið hefði verið sótt fast og ýmsir gert sjer miklar vonir um það, þá hefði þó ekkert orðið úr því. Jeg var nú ekki á þingi þá, svo jeg get fátt um það mál sagt. En jeg hygg, að það hafi verið sjerstakar ástæður, er komu til greina eftir á, sem urðu þess valdandi, að ekkert varð úr því, að bankinn yrði stofnaður. Annars harma jeg það ekkert, þó ekki yrði neitt úr framkvæmdum þess máls, því það skipulag, sem á að verða samkv. þessu frv., er miklu fullkomnara fyrir landbúnaðinn en hitt var. Auk þess hefði það ekki verið farsælt að stofna nýjan banka árin 1921-1922, með tilliti til þeirra fjárhagsörðugleika og gengishækkunar, er þá komu á eftir. Annars skal jeg lýsa því yfir, að stjórnin hefir fullan vilja að koma þessum Búnaðarbanka strax á fót. Og jeg þori að fullyrða það, að ef frv. verður samþ., þá verð jeg ekki ofan moldar, ef margir mánuðir líða áður en hann tekur til starfa.

Þá spurði hv. þm., fyrir hvaða verð hægt væri að fá lán erlendis. Jeg get ekki sagt um það. En fyrv. fjmrh. og einn bankastjóri Landsbankans fóru utan í haust til þess að athuga lánmöguleika. Gæti hæstv. fjmrh. núv. frætt hv. þm. á því, hvað gerðist í þeirri ferð, en jeg álít ekki rjett að draga það inn í opinberar umr. hjer. En eins og hv. þm. veit, þá hafa síðan orðið nokkrar breytingar á enska peningamarkaðinum, og hefir það haft töluverð áhrif. En stjórnin er ákveðin í því að taka ekki lán með neinum ókjörum. Þess vegna hefir hún ekki tekið neitt lán ennþá og getur því ekki gefið neinar upplýsingar um það, með hvaða kjörum mundi hægt að fá lán. Þetta voru nú alm. aths. viðvíkjandi því, er hv. þm. sagði um frv. En þá vil jeg víkja nokkrum orðum að því, er hann sagði um viðlagasjóð.

Jeg get ekki verið sammála hv. þm. um skoðun hans á viðlagasjóði. Hann sagði, að hann hefði verið ætlaður til þess að borga með reikningshalla. Jeg veit ekki, hvort þetta er rjett, að sú hafi verið tilætlunin endur fyrir löngu, en reynslan hefir orðið sú, að hann hefir ekki verið notaður til þess. Þá talaði hv. þm. um það, að viðlagasjóð ætti að nota til þess að hjálpa í neyð, ef hallæri bæri að höndum. En jeg vil benda á, hversu heppilegur hann muni vera til þess, þar sem hann er allur bundinn í útlánum. Hinsvegar hefir ríkið stofnað bjargráðasjóðinn Hann hefir handbærar 600-700 þús. kr. og hann á að vera til þess að hjálpa, ef neyð ber að höndum vegna hallæris. Og þó þetta hafi upphaflega verið tilgangur viðlagasjóðs, sem jeg þó efa en man ekki með vissu um, þá er hann orðinn annar nú.

En um veðdeildina er það að segja, að þegar stofnaður er búnaðarbanki, sem ætlað er að hafa með höndum allskonar bankastarfsemi fyrir land búnaðinn, þá álít jeg sjálfsagt, að fasteignalán til bænda sjeu þar líka. Og ef nokkuð ætti að breyta til í þessum efnum, þá teldi jeg, að rjettara væri að flytja alla veðdeildina úr Landsbankanum yfir í Búnaðarbankann, því veðdeildarlán eru skyldust þeim lánum, er Búnaðarbankinn fer með, vegna þess hve tryggingarnar fyrir hvorumtveggja lánunum eru svipaðar. Jeg fæ því ekki betur sjeð en að það yrði einungis til þess að draga úr Búnaðarbankanum, ef veðdeildin væri tekin úr honum, og vil eindregið mælast til þess, að hann verði ekki rýrður með því að gera það.

Þá vjek hv. þm. nokkuð að bústofnslánadeildinni og gat þess, að hún væri í rauninni ekki banki, heldur aðeins hjálparstofnun. Svipað mætti þá og segja um byggingar- og landnámssjóð. Jeg vil nú ekki algerlega mótmæla þessu hjá hv. þm. og er sammála honum um það, að eins og bústofnslánadeildin er samkv. þessu frv., þá er ekki endanlega frá henni gengið, því ekki er hægt að koma öllu í framkvæmd strax. T. d. er það svo með búfjártryggingarnar og ennfremur er það svo með undirbúning þess að fara að starfa vísindalega að því að vinna bug á búfjársjúkdómunum. Auk þess mætti nefna fóðurtryggingarnar. Þetta liggur alt fyrir að gera. En framkvæmdir og endanlegur frágangur verður að koma smátt og smátt. eftir því sem aðstæður leyfa. Og hvað viðvíkur bústofnslánadeildinni, þá vona jeg, að hægt verði bráðlega að stíga svo stórt spor í áttina til framkvæmda, að þeir, er á þingi sitja næstu ár, hafi þá ánægju að koma á fót fullkominni bústofnslánadeild í Búnaðarbankanum.

Hv. þm. vildi halda því fram, að búfje væri ekki bankahæf trygging. Jeg get ekki verið honum sammála um það. En jeg get tekið undir orð hv. 6. landsk., að það sje fullkomlega rjettmætt að fá lán út á búfje sitt, ef miðað er við þær tryggingar, er bankarnir hafa oft talið fullnægjandi, er þeir hafa lánað þúsundir króna til sjávarútvegsins. (BK: Það hefir líka verið misnotað). Já, jeg er hv. þm. sammála, og jeg er alls ekki að beina neinni ásökun til hans. Að öllu þessu athuguðu og samanborið við þau hlunnindi, er sjávarútvegurinn hefir búið við, tel jeg ekki nema sjálfsagt — úr því á annað borð er verið að hugsa um að hjálpa bændum allverulega — að veita þeim lán gegn tryggingu í búpeningi þeirra, enda þótt hann geti varla talist bankahæf trygging.

Það er ekki rjett hjá hv. þm., að þetta frv. sje illa undirbúið. Jeg leyfi mjer þvert á móti að fullyrða það gagnstæða. Stjórnin fjekk besta mann, er völ var á, til að semja frv. Hafði sá maður bæði reynslu og þekkingu á þessum efnum. Auk þess hefir stjórnin stuðst við umsagnir fjölda landsmanna, Búnaðarþingsins o. fl. Hygg jeg því, að óhætt sje að fullyrða, að það sjeu ekki mörg mál, er lögð hafa verið fyrir þingið, betur undirbúin. Enda er það sjálfsagt, svo stórt mál, sem hjer er um að ræða.

Jeg legg svo eindregið til, að brtt. hv. 1. þm. G.-K. nái ekki fram að ganga. Brtt. við 12. gr. hefi jeg reyndar ekkert sjerstakt við að athuga. Hvað snertir brtt. viðvíkjandi launum bankastjóranna, þá er jeg þeirrar skoðunar, að Búnaðarbankinn eigi að vera og verði svo merk og voldug stofnun, að jeg kann illa við að setja bankastjórann við hann skör lægra en bankastjóra Landsbankans.(BK: En hæstarjettardómarar). Það er ósambærilegt. Það leikur ekki á tveim tungum um það, að þeir menn, sem eru sambærilegir í þessu, eru bankastjórar Landsbankans.