25.03.1930
Efri deild: 60. fundur, 42. löggjafarþing.
Sjá dálk 2207 í B-deild Alþingistíðinda. (2941)

91. mál, gagnfræðaskóli

Frsm. meiri hl. (Erlingur Friðjónsson):

Hv. 3. landsk. byrjaði mál sitt á því að vitna í skeyti frá bæjarstj. Akureyrar, þar sem skorað er á Alþingi að gera ekki breyt. á gagnfræðaskólanum á Akureyri. (JÞ: Það stóð í skeytinu að gera hann ekki að ungmennaskóla). Ég held, að hafi staðið í skeytinu að breyta honum ekki; a. m. k. skyldi ég það þannig. Mér skildist einnig síðar í ræðu hv. 3. landsk., að hann áliti svo, að bæjarstj. Akureyrar teldi þennan skóla hentugan sem gagnfræðaskóla fyrir bæinn og byggist ekki við breytingu fyrir Akureyrarbæ.

Ég vildi óska, að hv. 3. landsk. byði eftir því, að ég læsi upp fyrir hann úr íhaldsblaðinu Íslendingi á Akureyri um þetta mál, og myndi hann þá geta fengið upplýsingar um, hvers bæjarstjórn Akureyrar óskar.

Hugmynd bæjarstj. Akureyrar er sú, að því er mér virðist, að gagnfræðaskólinn á Akureyri fái að haldast óbreyttur, en aftur komi annar gagnfræðaskóli með sama sniði og gert er ráð fyrir í þessu frv., sem hér um ræðir. Ég vildi því, með leyfi hæstv. forseta, leyfa mér að lesa hér upp úr íhaldsblaðinu Íslendingi frá 7. marz, þar sem segir frá áliti bæjarstj. á þessu efni. Greinin hljóðar þannig:

„Utan dagskrár fékk Sig. Ein. Hlíðar, fyrir hönd unglingaskólanefndarinnar, leyfi til að bera fram svolátandi ályktun:

„Bæjarstjórn Akureyrar mótmælir því eindregið, að Gagnfræðaskólanum á Akureyri sé breytt í ungmennaskóla, eins og gert er ráð fyrir í 19. gr. frumvarps þess, sem liggur nú fyrir Alþingi.

Hinsvegar skorar bæjarstjórnin á Alþingi að koma upp sérstökum unglingaskóla á Akureyri með svipuðu sniði og gert er ráð fyrir í nefndu frumvarpi, en láta Gagnfræðaskólann halda sér óskertan sem ríkisskóla fyrir alla landsfjórðunga og að hann veiti að minnsta kosti ekki minni kunnáttu en nú“. — Samþ. með 9 atkv.“.

Þetta sannar það, að bæjarstj. Akureyrar vill, að engin breyt. verði á gagnfræðaskólanum þar, og í sömu samþykkt er falin áskorun til þingsins um að stofna unglingaskóla, sem þar er svo nefndur, með líku sniði og gert er ráð fyrir með þessu frv. hér. Þetta sýnir, að það er ósk bæjarstj., að sérskóli komi fyrir bæinn. Það er ekki undarlegt, þó að bæjarstj. óski eftir þessu, því að það hefir komið í ljós, að á síðari árum hefir aukizt löngun unga fólksins til að fara í Laugaskóla og aðra skóla, og þá um leið minnkað að mun aðsókn til okkar. Árið 1923 voru 39% nemenda í gagnfræðaskólanum héðan af Akureyri, en nú, 1929, eru það aðeins 24%, en nemandafjöldinn í skólanum mjög líkur bæði þessi ár. Það lítur því út fyrir, að unga fólkið á Akureyri sækist ekki eftir því að fara í Gagnfræðaskólann þar, eins og hann er nú, enda er það almenn skoðun, að Gagnfræðaskólinn sé ekki jafnhentugur fyrir nemendur, sem komnir eru upp úr barnaskóla, eins og þyrfti að vera. Þetta álit bæjarstj. á Akureyri um sérstakan unglingaskóla, sem svo er nefndur, fyrir Akureyri, er algerlega í samræmi við till., sem samþ. er á fjölmennum þingmálafundi bæði í fyrra og eins í ár, sem haldinn var á Akureyri áður en ég fór til þings. Á báðum þessum þingmálafundum var samþ. till. um fjárframlag til unglingaskóla á Akureyri. Það má því fyllilega ræða þetta mál á þeim grundvelli, að Akureyringar óski eftir gagnfræðaskóla eins og þeim, sem gert er ráð fyrir í þessu frv. að verði í öðrum kaupstöðum landsins, þótt þessi hv. deild vilji halda gagnfræðaskólanum á Akureyri óbreyttum eins og hann hefir verið.

Þá vil ég geta þess út af ummælum hv. 3. landsk., að minni hl. n. hafi ekki getað orðið honum sammála um þær brtt., sem hann flytur við 18. gr., vegna andstöðu frá hæstv. dómsmrh. Hvað mig snertir hafði ég ekkert spurt hæstv. dómsmrh. um það, hver hans skoðun væri á þessu máli, en ég sagði það í framsöguræðu um daginn, að ég liti svo á, að það væri ekki rétt að taka upp sömu löggjöf um Iðnskólann og Verzlunarskólann, og þótt það fari saman við skoðun hæstv. dómsmrh., þá átti hann engan þátt í, að ég tók þessa afstöðu til málsins í n. Og vegna ummæla sama hv. þm., að ríkið væri nú búið að byggja yfir flesta skóla landsins, vil ég minna á það, að Iðnaðarmannafélag Akureyrar hefir nú nýskeð byggt myndarlegt hús við höfnina og sæmilega stórt, og er þar tekið tillit til þess umhverfis, sem það er byggt í, án nokkurs styrks frá hinu opinbera, og almennt er litið svo á, að ekki sé ástæða til að styrkja iðnfélög til að byggja skóla sína, þó að þeir fái styrk úr ríkissjóði til kennslu. Og því síður er ástæða til þess að styrkja húsbyggingu skóla, sem kaupmenn halda uppi.

Þá skal ég aðeins minnast á ummæli hv. 6. landsk. út af áætlun hans um það, hvað kosta mundi að koma upp þessum gagnfræðaskólum og hver styrkur til þeirra mundi verða næstu ár. Það er ómögulegt að gera áætlun um þessa hluti, en gera má ráð fyrir, að rekstrarkostnaður mundi verða um 100 kr. á hvern nemanda árlega. En eftir lögunum um héraðsskóla frá því í fyrra er gert ráð fyrir, að styrkur frá ríkinu geti orðið mestur 300 kr. og minnst 200 kr. á hvern nemanda. Þegar á það er litið, að kaupstaðirnir verða að bæta dálítið um gagnfræðafræðsluna frá því, sem hún nú er, verður að auka opinberan styrk til gagnfræðaskólanna.

Það getur þó ekki verið hér um mjög ægilegt framlag að ræða fyrir ríkissjóð fyrst um sinn, en vitanlega vex það eftir því, sem fólki fjölgar, sem sækir þessa skóla. Og samanborið við það, sem þinginu í fyrra þótti sæmilegt að styrkja unglingaskóla í sveitum, get ég ekki séð ástæðu til að gera sérstaka áætlun fyrir gagnfræðaskóla í kaupstöðum.

Sami hv. þm. minntist á brtt. meiri hl. um ráðningu kennara við gagnfræðaskóla. Hér er vitanlega um 2 leiðir að gera um ráðning fastra kennara. Önnur er sú, að kennslumálaráðuneytið ráði þá, svo sem gert er ráð fyrir í þessum brtt. og þá án þess að leita nokkurs álits skólanefnda og skólastjóra, eða þá að gera það án þess að kennslumálaráðuneytið komi þar nokkuð til. Nú er það þannig, að fastakennarar við barnaskóla eru ráðnir eftir till. skólanefnda, en hér er einnig gert ráð fyrir, að farið verði eftir till. skólastjóra. N. sá ekki aðrar leiðir hentugri en láta kennslumálaráðuneytið ráða mestu um það, en vitanlega gekk n. út frá því, að tekið væri tillit til till. skólanefnda og skólastjóra.

Ég hefi náttúrlega ekki neina sérstaka ástæðu til að svara hv. 6. landsk. út af hugleysi hans út af lánsheimildinni í 20. gr. frv. Ég hefi ekki ástæðu til að fetta fingur út í það. Þessi gr. frv. fer fram á, að ríkisstj. sé heimilað að taka lán til að byggja þessa skóla, ungmennaskóla og gagnfræðaskóla, eftir því sem henni þykir hyggilegt að leggja í þann kostnað, því þó að ráðizt verði í að verja meiru til þess en tekið er upp í fjárlög, þá er ég ekki hræddur við að byggja veglega stofnun, sem standi tugi eða hundruð ára. Og mér finnst það vera vel verjandi að taka lán til þess að hrinda þessu í framkvæmd, ef það næði þá fyrr fram að ganga en með hinu fyrirkomulaginu.