24.02.1930
Efri deild: 33. fundur, 42. löggjafarþing.
Sjá dálk 340 í C-deild Alþingistíðinda. (776)

17. mál, kosningar til Alþingis

Frsm. minni hl. (Jón Baldvinsson):

* Ég skal svara strax þessu síðasta, sem hv. frsm. meiri hl. vék að hjá mér, frá hvaða tíma kosningin ætti að gilda. Hv. þm. sér það sjálfur, að kosning gildir auðvitað frá þeim degi, sem kjörbréf hefir verið gefið út handa þingmanni; það verður alveg eins og nú, að kosning gildir frá því þegar búið er að telja atkvæði saman og gefa út kjörbréf, kosning gildir þannig frá síðara kjördegi. (IP: Það stendur í gildandi lögum frá kjördegi). Það sjá allir, að það kemur alveg eins í baksegl eftir gildandi lögum eins og þótt farið væri eftir þessum ákvæðum. Tökum t. d. Barðastrandarsýslu, þar sem talið er eftir sex vikur. Ef ætti að kalla saman þing áður en talið yrði, gæti sá maður ekki mætt, sem í kjöri hefði verið, af því að hann hefir ekki fengið kjörbréf. Það er því alveg ljóst eftir mínum till., að kosningin gildir frá því að búið er að telja upp atkv. og gefa út kjörbréf, og að það er gert í einu um allt land, og því alveg eins og nú er, þegar kosið er á einum og sama tíma og svo talið upp á 5–6 vikna tímabili.

Mér fannst hv. frsm. meiri hl. vera ósanngjarnari heldur en hann annars er vanur að vera. Hv. þm. telur ekki nein rök vera flutt fyrir því að gera þá breyt. á kosningalögunum, sem ég vil vera láta. Hann getur þó ekki neitað því, að það séu mikil hlunnindi fyrir kaupstaða- og kauptúnabúa að geta kosið heima hjá sér, heldur en þegar þeir eru farnir að þyrpast út til atvinnu og eru komnir á annað landshorn, langt frá sínum heimkynnum. Þótt hv. þm. geti fullyrt, að þetta sé „teoretiskt“ mögulegt, þá er þetta mjög erfitt í „praksis“, og ef hv. þm. vill ekki meta þetta neina ástæðu fyrir kauptúnabúa, þá hefir hann ekki leyfi til að meta það næga ástæðu fyrir bændur, að þeir vilji ekki fara til kosninga í september, af því að það geti verið þurrkur þann dag. Bændum er vel mögulegt að sækja kjörfund á þeim tíma, því að það kemur naumast hríð þá, en bændur á þingi vildu ekki samþ. þá till. í fyrra, því að þeir sögðu: Það getur verið þurrkdagur. Þeir segja líka, að það geti verið afarmiklir erfiðleikar á að sækja kjörfund í september, en þá er komið svo nærri hinum kjördeginum, að það er engin afsökun að geyma að telja upp atkvæðin.

En þegar kjördagurinn var fluttur fram í júlímánuð, þá voru bændur hér á þingi, sem töldu sér þann dag heppilegan, en margir bændur litu alls ekki svo á. Það er að vísu satt, að menn hafa rétt til að kjósa utan kjörstaðar, og geta gert það í flestum tilfellum, en bændur hafa alveg sömu möguleika til að hafa kjörfund í september.

Það má segja, að það er heldur ekkert lipurleg framkvæmd á kosningalögunum, ef þing þyrfti að koma saman einhvern tíma á tímabilinu 1. júlí til 1. sept. og nýkosnir þm. kæmu úr sveitunum, en gömlu þingmennirnir úr kaupstöðunum; en slíkt gæti vel komið fyrir, ef nauðsynlega þyrfti að kalla þingið saman á þeim tíma til þess að kveða á um eitthvert mikilsvert málefni. Og því þá ekki að láta alla gömlu þm. taka þátt í þeirri samkomu? Ef hinsvegar þarf að fara fram aukakosning, þá gilda heldur ekki þessi ákvæði um kjördaginn, þá er talið, samkvæmt ákvæðum kosningalaganna, eins fljótt og hægt er í hverju kjördæmi.

Hv. frsm. meiri hl. fannst ég ekki taka nógu vel í þetta frv. stj. um sérstakan kjördag fyrir kaupstaðina. Ég sé ekki annað en að ég hafi rétt fyrir mér, að þetta sé lítilsháttar ívilnun fyrir kaupstaðina, sem ekki komast inn undir þessa breyt., en ranglætið er framið gegn stórum hóp kjósenda.

Þá skil ég ekki, hvað hv. þm. meinar með því, að dráttur á upptalningu geti haft áhrif á síðari kosningu, því að enginn maður getur sagt með nokkurri vissu, hvernig sveitakosning hefir farið, fyrr en talið hefir verið upp. Að vísu vitum við það um nokkra þm., að þeir eru vissir í sínu kjördæmi, en það eru þeir alveg jafnt hvort dregið er að telja upp eða ekki. Enginn getur sagt um það, hvernig kosningin hefði farið í Vestur-Húnavatnssýslu, ef dregið hefði verið fram á haust að telja upp, og sama. er jafnvel að segja um Vestur-Skaftafellssýslu, að maður hefði ekkert getað um það sagt. Hinsvegar hefðu allir, sem nokkuð hafa fylgzt með, þótzt geta fullyrt, að í Norður-Þingeyjar- og Suður-Þingeyjarsýslu myndu sömu þm. hafa verið kosnir. En einmitt það, að menn vita ekki, hvernig fyrri kosningin hefir farið, útilokar það, að hún hafi nokkur áhrif á seinni kosninguna. En hugsum okkur, að einn flokkur væri búinn að fá nokkuð marga þm. í sveitunum, og það væri vitanlegt af því, að atkv. væru talin upp samstundis, það gæti breytt dálítið viðhorfinu gagnvart kauptúnum og kaupstöðum; þetta gæti haft áhrif á atkvæðagreiðsluna miklu frekar en þó að geymt væri að telja.

Ég held, að hv. frsm. meiri hl. hafi misskilið brtt. mína eða niðurlag hennar, þar sem talað er um upptalningu atkvæða. Hv. þm. álítur ekki hægt að ákveða neinn sérstakan dag til að telja atkvæðin, en það er augsýnilegt, að það er vel mögulegt. Hv. þm. misskilur, að það er mánudaginn fyrstan í vetri sem á að telja upp, en það er líka undantekning þarna, því að þar stendur „nema sérstök atvik hamli“, en þá stendur „en þá svo fljótt sem unnt er“. Ef í kjördæmi hv. þm. væri t. d. ekki hægt að koma atkvæðakössum milli fjarðanna á sunnudaginn milli fyrsta vetrardags og mánudagsins fyrsta í vetri, þá hamla þau atvik því, að hægt sé að telja upp þann dag, en þá á að gera það svo fljótt sem hægt er, og líklegt er, að hægt verði að telja upp í öðrum kjördæmum sama daginn.

Ég er þakklátur hv. frsm. meiri hl. fyrir það, að hann er mér sammála um, að geymsla atkvæða geti ekki valdið neinum sérstökum erfiðleikum, því að hv. þm. sagði það fullum fetum, að þau mætti geyma svo, að ekki yrði í kassana farið, og sömuleiðis svo, að þau ekki misfærust af eldi. Það er þó góð játning hjá hv. þm., að hægt sé að geyma kassana svo, að ekki verði í þá farið, því að hitt getur alveg eins komið fyrir, þó að brtt. mín verði ekki samþ., að atkvæðakassar geta brunnið. Þeir liggja oft hjá sýslumönnum svo mörgum vikum skiptir; t. d. held ég, að sýslumaðurinn á Patreksfirði hafi hlotið að geyma flesta atkvæðakassana í 5–6 vikur, á meðan stóð á atkvæðakössum úr sumum eyjunum, enda teldi ég ekki eftir sýslunefndum að leggja til svo góð ílát, að vel mætti geyma í atkvæðakassana; slíkt þarf ekki að gera nema í eitt skipti fyrir öll og þarf engin lagaákvæði um það.

Þá held ég, að ég hafi komið við flest af því, sem hv. frsm. meiri hl. minntist á, annað en það, sem ég ekki nenni að fara að karpa við hann um, en það er, hvort till. stj. séu rýmri eða þrengri en till. hv. meiri hl. n. Við höfum heyrt því haldið strangt að okkur, að það ætti að dæma eftir lögunum, og það er greinilegt, að allir kaupstaðir landsins eiga að kjósa fyrsta vetrardag eftir frv. stj., en það eru samt ekki nema þeir, sem eru sérstök kjördæmi, mig minnir, að þeir séu alls sjö, og vonandi, að tveir til öðlist þessi réttindi. Finnst mér, að hv. frsm. meiri hl. ætti a. m. k. að muna eftir Neskaupstað og halda að honum þeim réttindum, sem fært er.