28.03.1931
Neðri deild: 36. fundur, 43. löggjafarþing.
Sjá dálk 986 í C-deild Alþingistíðinda. (1208)

155. mál, verksmiðja til bræðslu síldar

Flm. (Ólafur Thors):

Hæstv. ráðh. virtist telja það einhverja höfuðsök hjá mér að nota orðatiltækin „ég býst við“, „ég ætla“. Nú ætla ég að ráðh. viti, að þetta er algengt í ísl. máli sem fullyrðing. Hæstv. ráðh. veit, að þetta er gömul íslenzk málvenja. Ennfremur virðist hann eiga bágt með að skilja það, að ég skuli vera að heimta skýrslu. Ég er nú satt að segja alveg hissa á hæstv. ráðh. Hann hlýtur þó að sjá, að það er notalegt fyrir mig, sem af eigin rammleik get reiknað þetta út, að fá mína skýrslu staðfesta af skýrslu stj. verksmiðjunnar.

Það er þó ekki mín vegna, ég þarf ekki skýrslu. En það eru Tómasarnir í deildinni, sem þurfa að fá skýrslu, svo að þeir að lokum, eftir að hafa þreifað á, geti fengið trúna. Þetta ætti hæstv. ráðh. að geta skilið, að fyrir mér hlaut að vaka.

Þá sagði hæstv. ráðh., að ég væri að leika kosningaleik.

Hæstv. ráðh. færði það sem afsökun fyrir fáfræði sinni í þessum málum, að hann væri kunnugri öðrum þætti atvinnulífsins. Og hann sýndi líka ágætt dæmi þess, hve gersneyddur hann er allri þekkingu á því, er að síld lýtur.

Hann sagði, að það gæti vitanlega skakkað miklu, ef síldin lækkaði eða hækkaði um 5 aura pd. Ég er nú ekki frá því. Það munar sem sé 13,50 kr. á síldmálinu, eða 800–900 þús. kr. á allri umsetningu verksmiðjunnar síðastl. ár.

Ég skal strax játa því, að ég gerði ekki mikla kröfu til þekkingar hjá hæstv. ráðh. En mér fellur illa, að svona mikil fáfræði og aðrar eins reginfirrur og þessar skuli koma úr sæti forsætisráðherra Íslands.

Annars get ég tekið undir það með honum, að við slíkar verksmiðjur sem þessa er margt nokkuð kostnaðarsamt á fyrsta ári, og ég hefi því haft hliðsjón af því við gagnrýni á starfseminni. En því fer mjög fjarri, að í þessu liggi nokkur veruleg afsökun fyrir öllum þeim mistökum, sem á hafa orðið. Þau eru svo mörg og stórvægileg, að ég sé ekki að þau verði réttlætt, enda stafa þau að mestu af fáfræði þeirra, sem stjórna fyrirtækinu. Ég hefi rakið lið fyrir lið rekstrarafkomu bræðslustöðvarinnar, og verður engu af því, er ég hefi sagt, hnekkt með sanni. Það skal sannast innan skamms, þótt hæstv. ráðh. vildi eigi trúa orðum mínum í gær, að síldin hefir í höndum verksmiðjustjórnarinnar orðið minna en einskis virði. Það þarf því annaðhvort óvenjulega fáfræði eða þá óvenjuleg brjóstheilindi til þess að geta sagt það úr sæti forsrh., að stjórn verksmiðjunnar hafi yfirleitt farið stjórnendum hennar vel úr hendi.

Eitt mikilsvert atriði kom fram í ræðu hæstv. forsrh. Hann taldi halla á rekstri verksmiðjunnar 65 þús. kr., í stað þess að ég sýndi fram á í gær, að hann væri a. m. k. 350 þús.

Hv. 1. þm. Skagf. spurði þá, hvort hann reiknaði með gjöldum verksmiðjunnar þau lögboðnu gjöld, sem henni bar að greiða á árinu. Hæstv. ráðh. fékkst nú ekki til að skýra beinlínis frá, hvort svo væri eða ekki, en af orðum hans mátti ráða, að hann hefir ekki talið þau með.

Enginn barðist þó fastar fyrir því á þingi 1929, að þessi gjöld væru lögð á rekstur hvers árs, heldur en hæstv. forsrh. Ef hæstv. ráðh., nú á fyrsta rekstrarári verksmiðjunnar, vill ekki telja með útgjöld, sem hann sjálfur barðist fyrir að lögfesta á þinginu 1929, bara af því árið var verksmiðjunni óhagstætt vegna illrar stjórnar, og af því hann óttaðist pólitískar afleiðingar af því fyrir sig, ef hið rétta kæmi í ljós um afkomu hennar, þá er hér um óvenjulega fimleikaraun að ræða hjá honum. Tekur hún jafnvel fram snúningi hæstv. stj. í Íslandsbankamálinu í fyrra.

Það er firra hjá hæstv. forsrh., ef hann vill halda því fram, að ekki sé ástæð til að láta verksmiðjuna greiða hin lögákveðnu gjöld árið sem leið, af því það var fyrsta rekstrarár hennar. Henni bætast ekki neinir nýir gjaldstofnar til næsta árs, en á rekstur hennar á því ári verður að leggja öll lögboðin gjöld, sem því ári heyra til. Ef lögboðin gjöld þessa árs eru ekki færð á rekstrarreikning þessa árs. verða þau að koma á næsta ár, og yrði það ár þá að bera tvöföld lögleg gjöld á því ári, en ég sé enga skynsamlega ástæðu til slíkrar reikningsfærslu. Hitt er svo annað mál, hvort þau gjöld hafa verið ákveðin of há. Ég fyrir mitt leyti álít, að svo hafi verið.

Ég skal upplýsa það að ef skilja ber orð hæstv. forsrh. þannig, að hann telji verksmiðjunni ekki til útgjalda þær samtals 15% greiðslur af stofnkostnaði verksmiðjunnar til ríkisins, sem hann sjálfur vann að að lögfesta, þá skakkar það um 340 þús. kr. Nú taldi hæstv. ráðh. samt 65 þús. króna halla á rekstri verksmiðjunnar, svo eftir því hefir útkoman verið enn verri heldur en mér reiknaðist til. Sýnir það, að ég hafði á réttu að standa í gær, þegar ég sagðist alstaðar þar, sem ekki var fullkomlega vitað um útsöluverð verksmiðjunnar, hafa reiknað þannig, að útkoman mundi alls ekki verða betri en ég gerði ráð fyrir.

Það getur verið að ég hafi sýnt ósanngirni í því að taka ekki til greina þann skaða, sem verksmiðjan varð fyrir meðan verið var að byggja hana. Ég veit ekki hvort hægt er að vátryggja fyrir slíkum óhöppum, og það er rétt að taka tillit til þess kostnaðarauka, sem ekki hefir verið gert ráð fyrir í hinni upphaflegu áætlun. En þessi aukakostnaður nemur litlu á móti þeim 700 þús., sem verksmiðjubyggingin hefir farið fram úr áætlun.

Mér dettur ekki í hug að fella neinn undan sökinni af þeim, sem að byggingu verksmiðjunnar stóðu. Þar var hver höndin upp á móti annari, allir voru jafnófærir til starfsins, einnig maðurinn sem hæstv. forsrh. nefndi. Þetta var alkunnugt þar nyrðra, og hvað sem líður kunnugleika hæstv. forsrh. á þessu máli, þá þykir mér ólíklegt, að jafnnæmur maður á annara misgerðir og starfsbróðir hans, hæstv. dómsmrh., hafi ekki a. m. k. tekið eftir því.

Hæstv. ráðh. sagði, að það væri ekki neitt undarlegt, þótt verksmiðjan hefði tekið seint til starfa, hann hefði talið fásinnu að byrja á framkvæmdum áður en búið var að setja lög um, hvernig átti að starfrækja hana. Hæstv. ráðh. er víst gleymnari en ég hefi álitið. Hann margendurtók það á þinginu 1928, að engin nauðsyn væri að skipulagsbinda starfsemi verksmiðjunnar á því þingi; það, sem riði á, væri það, að ákveða að byggja verksmiðju og koma verkinu áleiðis. Nú kemur sami hæstv. ráðh. og segir, að ekki hafi verið neitt vit í að fara að byggja verksmiðjuna fyrr en búið var að setja reglur um, hvernig hún ætti að starfa. Þetta er nokkuð mikið ósamræmi.

Það kann að vera rétt hjá hæstv. forsrh., að tap verksmiðjunnar hefði orðið meira, ef hún hefði byrjað fyrr að taka á móti síld, því gera má ráð fyrir, að stjórn verksmiðjunnar hefði farið hinu sama fram, hvort sem um meira eða minna var að tefla. En aðrar verksmiðjur, sem þó greiddu sæmilegt verð fyrir síldina, töpuðu engu. Og ríkisverksmiðjan hefði heldur ekki þurft að tapa neinu, ef henni hefði verið vel stjórnað.

Hæstv. forsrh. sagði, að ekki væri ástæða til að harma það tap, sem orðið hefði á verksmiðjunni síðastl. ár, því sú blessun, sem hún hefði þegar orðið fyrir sjómannastéttina og atvinnulíf þjóðarinnar, væri miklu meira virði. Þetta fellur nú ekki vel saman við þau ummæli hæstv. ráðh., að það hefði ekki orðið til annars en að auka tapið á verksmiðjunni, ef hún hefði byrjað fyrr að starfa. Hinsvegar dettur mér ekki í hug að neita því, að það er mjög gott fyrir síldarútveginn, að verksmiðjan er komin upp. En það réttlætir alls ekki þau afglöp, sem orðið hafa á stjórn og rekstri hennar.

Menn voru sammála um það á þinginu 1928, að það þyrfti að koma upp síldarbræðsluverksmiðju. En menn voru ekki samnála um, hvaða skipulag ætti að hafa á rekstri hennar og hvort ríkið ætti að eiga hana. Samskonar deila varð um rekstrarfyrirkomulag og stjórn hennar á þinginu 1929. Menn greindi m. a. á um það, hvort hin pólitíska valdstjórn skyldi skipa stjórn verksmiðjunnar, eða hvort útgerðarmennirnir, sem henni var ætlað að vinna fyrir, skyldu gera það. Hæstv. forsrh. barðist fyrir því skipulagi, sem ofan á varð. Þess vegna eiga allir hv. þm. hlutdeild í heiðrinum af þeirri blessun, sem verksmiðjan gerir sjómönnum og útgerðarmönnum að sögn hæstv. ráðh., en aftur á móti ber hæstv. stj. og hennar stuðningsmenn alla ábyrgð á þeirri bölvun, sem af skipulagi og stjórn verksmiðjunnar hefir leitt.

Þá sagði hæstv. ráðh., að ég hefði talið einn góðan mann í stjórn verksmiðjunnar, og það væri einmitt maðurinn, sem hann sjálfur hefði valið. Það er að vísu rétt, að þessi maður er álitinn bæði duglegur og ráðvandur. En hann vantar þar fyrir alla þekkingu á rekstri síldarbræðsluverksmiðju. Og þó hæstv. ráðh. hafi þarna hitt á góðan mann, er tæplega hægt að færa honum það til heiðurs. „Oft ratast kjöftugum satt á munn“, segir máltækið, og þó maður, sem alltaf er að skipa í stöður, hitti einu sinni á góðan mann, er honum það varla þakkandi. Og þessi staðreynd léttir ekki af ráðh. þeirri ábyrgð, sem af því leiðir, að hann barðist fyrir því skipulagi á stjórn verksmiðjunnar, sem leitt hefir til þess, að óverjandi afglöp hafa verið framin sakir þekkingarskorts stjórnendanna.

Hæstv. ráðh. var eitthvað að tala um, að hann bæri ekki ábyrgð á síldarverksmiðjunni (Forsrh.: Ég sagðist ekki hafa átt frumkvæði að byggingu hennar). Mér virtist hæstv. ráðh. vilja velta allri ábyrgðinni af sér yfir á látinn starfsbróður. (Forsrh.: Hinn látni ber ekki ábyrgð á því, sem gert er eftir dauða hans). Hæstv. forsrh. viðurkennir þá, að hann ber ábyrgðina á skipulagi verksmiðjunnar, sem orsakar, að meiri hlutinn af stjórn hennar er í höndum þar til óhæfra manna. Hinn látni ráðh. á þá heiðurinn af því að hafa hrundið af stað þörfu fyrirtæki, en hinn lifandi forsrh. skömmina af að gera það algerlega ófært til að koma að notum.

Hæstv. forsrh. talaði um, að það væri orðinn svo mikill vandi að gegna atvinnumálaráðherraembættinu, að til þess þyrfti helzt tvo menn. Ég skal viðurkenna, að meðan hæstv. forsrh. er atvmrh., væri ekki vanþörf á öðrum manni til að gegna embættinu með honum. En það má segja alveg það sama um hin ráðherræmbættin. Það veitti ekki af öðrum þremur mönnum til að gegna þeim störfum, sem hæstv. ríkisstjórn á að gegna.