07.03.1931
Neðri deild: 18. fundur, 43. löggjafarþing.
Sjá dálk 789 í C-deild Alþingistíðinda. (1891)

91. mál, sveitargjöld

Flm. (Halldór Stefánsson):

Þrátt fyrir það, þótt frv. þetta hafi sætt allmiklum andmælum, og þrátt fyrir það, að það hefir sætt þeirri óvenjulegu meðferð, að rætt hefir verið um einstakar greinar þess, sem þó er ekki venja við 1. umr., þá eru þó andmælin ekki þannig, að ég sé neitt sérstaklega óánægður með þau, því þau sýna þó það, að frv. hefir vakið allmikla athygli. Ég átti ekki von á því, að rædd yrðu einstök atriði frv. Ég bjóst við, að umr. mundu snúast um þau tvö almennu aðalatriði: 1) hvort rétt væri að láta sveitarfélögin fá fasta tekjustofna, og 2) hvort rétt væri að setja reglur um niðurjöfnun útsvaranna. Ég bjóst einkum við umr. um þessi höfuðatriði.

Það er engin tilviljun, að meðnm. mínir úr mþn. eru meðal þeirra, sem tekið hafa til máls. Það var ekki nema eðlilegt, að þeir gætu ekki fallizt á frv. nú, fyrst þeir vildu ekki vinna að því með mér í n. Að vísu var um lítil tækifæri að ræða til þess, af því svo nærri var liðið þinghaldi, þegar ég hafði málið til meðferðar í n., enda varð ég heldur eigi var við ítarlegan vilja hjá þeim til að vinna að þeirri athugun með mér, sem er undirstaða tillagna frv. — Ég verð þá, eins og umr. hafa gefið tilefni til, að víkja nokkuð að einstökum atriðum.

Hv. 1. þm. Skagf. benti á, að svo líti út fyrir, sem ríkisstj. hefði ekki viljað fallast á þetta frv., þar sem hún tók það ekki til flutnings. Ég skal ekkert mótmæla, að svo megi vera. En ég vil geta þess, að frv. var ekki afhent stj. fyrr en um miðjan janúar síðastl. Var því eðlilegt, að hún væri ekki búin að kynna sér frv. svo og rannsaka, að hún vildi taka afstöðu til þess. Það verður því lítið ályktað út frá því atriði, þótt stjórnin bæri ekki frv. fram. Það væri þá heldur ekkert einsdæmi, þótt stj. féllist ekki á till. mþn. — Þá benti hv. þm. á, að hlutföllin milli tekjuskatts og útsvara væru ekki miðað við 1930. Þetta er að vísu rétt. En ég skil ekki, hversvegna hv. þm. fór að tala um þetta. Ég tók það einmitt fram í minni fyrstu ræðu, að ekkert fast hlutfall væri þar á milli. En ég byggði á því, sem mætti teljast vera nálægt meðaltali.

Þá taldi hv. þm. og einnig hv. þm. V.- Húnv. sig sjá eftir fasteignagjaldinu til sýslusjóðanna, sem væru afnumin, ef þetta frv. gengi fram. Það er að vísu rétt, að hin ósamstæðu lagaákvæði um fasteignagjald til ýmsra sveitarfélaga eru afnumin; en þau fá í staðinn almennt fasteignagjald samkv. frv. Ég tel það vera mjög óskipulegt og óeðlilegt, að hafa mismunandi skattaákvæði í hinum ýmsu héruðum eins og nú er. Sumar sýslur hafa gert samþykktir um sýsluvegasjóði, en aðrar ekki. Kaupstaðirnir og sum kauptún hafa fengið leyfi til að leggja á fasteignagjald, en önnur ekki. Ég tel, að hið sama eigi að gilda alstaðar og gera fasteignagjald að föstum, almennum tekjustofni fyrir sveitarfélögin. Og þau sýslufélög, sem sýsluvegasjóðssamþykktir hafa nú, ættu ekki að standa neitt verr að vígi, þegar fastákveðið gjald kemur í staðinn; þau eru sjálfráð um það. ef þau vilja verja því til veganna. Að því er ávallt stór bót, að hafa ein lög í landi um sama efni.

Þá vildi hv. þm. véfengja útreikninginn á því, hve álögin leggjast misþungt á. Ég vil taka það fram, að sá útreikningur, sem niðurstöðurnar eru byggðar á, er aðeins fyrir eitt ár. En þó þetta breytist vitanlega nokkuð frá ári til árs, þá sýnir þetta samt nokkurnveginn heildarblæinn á því.

En þar sem hv. þm. sagði, að tekju- og eignarskatturinn væri ekki í framkvæmdinni eins alstaðar á landinu og að framkvæmd laganna væri bezt í Reykjavík, þá vil ég fyrst og fremst minna hv. þm. á, að um þetta gilda ein og sömu lög ,og reglugerð fyrir land allt. Ég hygg líka, að hv. þm. viti ekkert betur en aðrir um framkvæmd þeirra laga. Að framkvæmdin sé bezt í Reykjavík, skal ég ekki segja um. Það kann að vera, að svo sé nú. En ýmislegt, sem fram kom eftir fyrri skattstjóraskiptin, gæti bent til þess, að framkvæmdin hefði áður kannske hvergi verri verið en í Reykjavík.

Þá nefndi hv. þm., að hann væri hikandi við að hafa háan fasteignaskatt. Jú, ég kannast nú við þetta frá viðræðum okkar. En hvers vegna gildir þá ekki sama hræðsla þar, sem sýsluvegasamþykktir hafa verið gerðar og skatturinn helmingi hærri en frv. leggur til, þar sem hann er ákveðinn í hámarki? —

Þegar ræddar voru í mþn. till. hv. þm. Ísaf. um hækkaðan fasteignaskatt til ríkissjóðs, þá mælti ég á móti því, — ekki af þeirri ástæðu, að ég væri ófús á að taka til athugunar hækkun á fasteignagjaldi, en ég vildi láta hækkunina alla falla til sveitarfélaganna, en ekki ræna þau öllum möguleikum til fastra tekjustofna. Hefi ég látað þá skoðun mína í ljós, bæði í sambandi við þetta frv. og annarsstaðar. Ég verð að geta þess, að þegar rætt var í mþn. um hækkun á fasteignasköttum, þá bauð ég hv. þm. Ísaf. að hækka fasteignaskattinn eftir hans tillögum, en að hækkunin félli öll til sveitarsjóðanna, svo að þeir þar með fengju nokkurn almennan fastan tekjustofn. Að þessu vildi hv. þm. ekki ganga. Honum er allt um að gera, að reyta sem mest í ríkissjóð, en hirðir ekki um, þótt sveitarsjóðirnir séu rændir sínum möguleikum til tekjuöflunar. Þá var það, að hv. þm. Skagf. og einkanlega þó hv. 2. þm. Eyf. gerðu að aðfinnsuefni, að í þessu frv. væru engar till. til bóta á því mikla misrétti, sem ég hefði svo ljóslega bent á, að væri á álöguþunga hinna einstöku sveitarfélaga. Ég held, að það sé óþarfi fyrir báða þessa hv. þm. að gera þetta að aðfinnsluefni við mig og við þetta frv., fyrst og fremst vegna þess, að ég hefi í grg. gert grein fyrir, að það liggur ekki á verksviði þessa frv. að gera leiðréttingar á þessu atriði. í öðru lagi af því, er ég tók fram í framsöguræðu minni, að ég benti á þetta einmitt í því skyni, að hafizt yrði handa að gera leiðréttingar á þessu. Loks af því, að ég hefi gert tilraun til bóta á þessu atriði, en ekki fengið nægan stuðning þingsins til að koma umbótunum fram. Ég á hér við þá till. mína, að ákveða sveitfestina þannig, að hún sé bundin við lögheimili. Ég færði þá til ástæður fyrir því, sem ég hirði ekki að rifja upp nú, að miklar líkur væru til, að við það jafnaðist sem af sjálfu sér misrétti það, sem nú er á í þessu efni. Ég held, að ég sé sá þm., sem einna mest hefi vakið athygli á þessu, sá eini, sem hefi gert tilraun til að fá umbætur eins og ég hefi tekið fram og vakið athygli manna á, að ekki væri lengur við þetta unandi.

Þá kem ég að fyrirspurn hv. þm. Dal., sem mér fannst þó raunar engin fyrirspurn og snertir þetta mál ekki, heldur annað mál, sem sé frv. um tekju- og eignarskatt. Ég vil geta þess, að ég held, að hann skilji ekki þau lög rétt. Hann talar um 2 menn með jöfnum tekjum, annar ætti 20 þús., hinn skuldaði 20 þús. Segir hann, að þessir menn borgi jafnháan skatt. (SE: Hér um bil jafnháan). Þetta er ekki rétt hjá hv. þm., því auk tekjuskattsins er einnig eignarskattur, og svo greiðir vitanlega hærra útsvar sá, sem eignina á. Aths. hv. þm. Dal. á alls ekki við þetta frv., heldur við lögin um tekjuskatt og eignarskatt. Og ef hér er um ranglæti að ræða, þá á að taka frv. um tekjuskatt og eignarskatt til athugunar. Ég verð þó að segja, að mér þykir undarlegt, að menn nú allt í einu álíta reglurnar um 1/4 hluta alls tekju- og eignarskattsins, sem þingið hefir samþ. eftir mikla íhugun, og sem staðið hafa í mörg ár, ef menn allt í einu álíta þær svo rangar, eins og komið hefir fram hjá ýmsum hv. þm., að ekki sé á þeim reglum byggjandi, þegar heimta á inn þá 3/4 hluta skattsins — útsvörin —, sem fellur til sveitarfélaganna.

Þá verð ég að minnast á það, sem hv. þm. Ísaf. sagði. Hann talaði um, að þessar reglur, sem settar eru með frv., væru ranglátari en þær, sem nú eru. Hann var með útreikninga, sem áttu að sýna, að eftir frv. gæti svo farið, að tekið yrði meira en allar skattskyldar tekjur. Ég skal ekki neita, að með því dæmi, sem hann tók, getur þetta rétt verið. Þetta stafar ekki af því, að frv. sé svo fráleitt, heldur sýnir það aðeins ástandið eins og það nú er, hversu nærri gengið er með skattálögur. Hv. 2. þm. Eyf. kannaðist við í ræðu sinni áðan, að þetta gæti komið fyrir með því fyrirkomulagi, sem nú er á þessum málum. Ég þekki það einnig, ekki í neinum einstökum tilbúnum tilfellum, eins og í dæmi hv. þm. Ísaf. heldur almennt, að skattskyldar tekjur hrökkva ekki fyrir útsvörunum, heldur verða þau að takast að mestu leyti af eignum — ef eignir eru til — eða þá af lánstrausti meðan til hrekkur. Þau dæmi eru algeng, að menn verða að borga háar upphæðir í útsvör, þótt atvinnurekstur þeirra beri sig ekki, og þá er ekki af öðru að taka en annaðhvort af eignum eða lánstrausti. Þetta dæmi hv. þm. er því ekki aðfinnsla á þessu frv., heldur á því ástandi, sem nú er.

Fyrst hv. þm. Ísaf. tók dæmi, hvernig farið gæti eftir reglum þessa frv., þá verð ég að taka dæmi af því, hvernig farið gæti eftir hans till. í skattamálum. Þegar hann ræddi um frv. sitt um tekju- og eignarskatt núna fyrir nokkrum dögum, þá sagði hann, að hæst gæti álagið orðið 40% af tekjunum. Nú er þess að gæta, að tekjuskatturinn er ekki nema nál. 1/4 af öllum skattinum samanlögðum, og þegar svo er búið að taka hina 3/4 partana til sveitarfélaganna, verður það ekki 104%, heldur 160% móti tekjunum, ef ekki á að heimta útsvörin eftir öfugu hlutfalli við tekjuskatt og eignarskatt, en ef svo ætti að verða, þá færi nú heldur að raskast réttlætishugsjónir hv. þm. ! Ég minnist þess, að þegar við ræddum um skattstigana, þá bauð ég honum að vera með honum í því að setja svo háan „skala“, sem nokkur skynsemi gæti verið í, en skipta svo skattinum eftir sömu hlutföllum eins og hann fellur nú til ríkis og sveita, 1 til ríkisins, 3/4 til sveita. En þetta vildi hann ekki. Hann hefir sennilega séð, að það er ekki svo lítið á þennan skattstofn lagt eins og hann lætur, heldur þvert á móti svo mikið, að hann treysti sér ekki að láta það sjást, hversu skattarnir eru í raun og veru háir. Um þetta var ágreiningurinn milli okkar, mín og hv. þm. Ísaf. Framsm. og Sjálfstm. viðurkenna alveg eins og Jafnaðarm., að tekjur og eignir séu réttlátur skattstofn. En það þarf að hafa skynsamleg takmörk fyrir skatthæðinni. Hvar hin skynsamlegu takmörk eru, um það er ágreiningurinn, einungis það. Ágreiningurinn er því aðeins stigmunur, en ekki stefnumunur. Hv. 2. þm. G.-K. bjó til dæmi um hlutafélag, líkt og hv. þm. Ísaf. hafði gert um einstakling, er sýndi, að reglur frv. gætu komið ranglátlega niður. Að öðru leyti tók hann sanngjarnlega í það, að setja þyrfti reglur um álagningu útsvara líkt og um tekju- og eignarskattinn.

Ég játa, að reglur frv. um niðurjöfnun útsvara geta að sjálfsögðu staðið til bóta, en það hefir enginn gert tilraun til þess að setja slíkar reglur, nema ég, og ég er fús til samvinnu við alla, sem vilja vinna að málinu með einlægni. Ég hefi sjálfur í grg. frv. bent á, að þegar svo hátt er komið, að það þyrfti að taka tvö- eða þrefaldan tekju- og eignarskatt eða meir til sveitarsjóðs á móts við ríkissjóðsskattinn, þá væri ekki nema líklegt, að þá yrðu reglurnar ekki eðlilegar og réttlátar. Ég vil vekja athygli á því, sem ég hefi tekið fram í grg. þessa frv., að búast má við, að það verði ekki til langframa, að taka þurfi til skattstofna þeirra, sem seinast tekur til eftir frv. Ég vísa sérstaklega til aðgerða þingsins í fyrra, sem skipaði nefnd í tryggingarmálin, í því skyni m. a. að koma betra skipulagi á fátækraframfærsluna, en hún er það, sem mestu veldur um hinar misþungu álögur á skattþegnana.

Hversu svo sem er um reglur frv. um álagningu útsvara, þá má ekki gleyma því, að útsvörin hvíla með nálega þreföldum þunga, að meðaltali, að baki ríkissjóðsskattsins á alveg sama skattstofninum. Ef svo er, að hátekjum og stóreignum sé misboðið með því að leggja útsvörin á eftir sömu stighækkun og tekjuskattinn, þá sýnir það eitt af tvennu: annaðhvort að stighækkunin er of ör og hámark hennar of hátt, eða hitt, að skatturinn allur er hærri en hófi gegnir. Hvort af þessu sem væri, þá reka till. hv. þm. Ísaf. í þessu máli sig hatramlega á það.