20.03.1931
Efri deild: 29. fundur, 43. löggjafarþing.
Sjá dálk 203 í D-deild Alþingistíðinda. (676)

140. mál, skekkjur í bráðabirgðauppgerð ríkissjóðs árið 1930

Fjmrh. (Einar Árnason):

Ég þarf ekki að eyða löngum tíma til að svara þessari fyrirspurn frá hv. 1. landsk. á þskj. 140.

Fyrirspurnin snertir nær eingöngu fyrirkomulagsatriði þeirrar bráðabirgðaskýrslu, er ég flutti við 1. umr. fjárlagafrv. um tekjur og gjöld ríkissjóðs árið 1930. Er fyrirspurnin í 4 liðum, og skal farið nokkrum orðum um þá í þeirri röð, sem þeir eru fram settir.

Um 1. liðinn er það að segja, að það er alls ekki nýtt, þó færðar séu greiðslur frá einu ári til annars. Það hafa stjórnirnar gert flestar eða allar á undanförnum árum. Stafar þetta að nokkru leyti af því, að svo langt tímabil líður frá því að fjárlög eru fullsamin þangað til þau koma til framkvæmda. Ýmsar upphæðir, sem standa í fjárl. næsta árs, eru greiddar á næsta ári á undan, en ekki reikningsfærðar endanlega fyrr en á því ári, er viðkomandi fjárlög gilda fyrir. Er þetta í ýmsum tilfellum sanngjarnt og hagkvæmt.

Það, sem hér er aðallega um að ræða, er fyrirframgreiðsla á þeirri grein fjárl., sem tilheyrir samgöngumálum, þannig að telja verður, að nokkuð sé unnið fyrir sig fram. Má þess vegna búast við, að eitthvað minna verði unnið að slíkum framkvæmdum á þessu ári, sakir þess, að svo miklar framkvæmdir voru á síðastl. ári. En þar sem telja verður, að samgöngubætur séu stórlega aðkallandi, og þar sem engum blandast hugur um, að greiðar samgöngur eru lyftistöng allra framfara og létta undir lífsbaráttu þjóðarinnar, þá er það tvímælalaust nauðsyn að fá þær sem fyrst í gott horf. Og fáir ætla ég þeir verði, sem telja, að því fé sé illa varið, sem til samgöngubóta er greitt.

Ég hefi veitt því eftirtekt, að einmitt á þessu sviði hafa oft verið færðar fjárhæðir milli ára og minnist ég þess ekki, að því hafi verið fundið. Bæði árin 1925 og 1926 hefir, hv. fyrirspyrjandi sjálfur gert þetta, og veit ég ekki til, að hann eða aðrir ráðherrar hafi séð neina ástæðu til að taka þetta fram í bráðabirgðayfirliti sínu.

Ég vil geta þess í sambandi við þetta mál, að í þinginu í fyrra var lýst yfir af atvinnumálaráðherra, að fjárveiting í fjárlagafrv. fyrir 1931 til vegagerða í Dalasýslu myndi verða notuð á árinu 1930. Þá var og fjárveiting til vegar í Skaftafellssýslu notuð á árinu 1930, þó hún standi aðeins í fjárlögum 1931.

Nú, með því að ég hefi í þessu umspurða atriði ekki gert annað en feta í fótspor fyrirrennara míns, hv. fyrirspyrjanda, tel ég ekki ástæðu til að fjölyrða um þennan lið.

Kem ég þá að 2. og 3. lið, sem ég tek báða saman vegna skyldleika þeirra. Skýrsla sú, sem ég gaf við 1. umr. fjárlaganna, var bráðabirgðauppgerð á tekjum og gjöldum ríkissjóðsins. Átti hún að sýna tekjuhalla eða tekjuafgang þjóðarbúsins, eftir því, sem næst varð komizt eins og þá var komið reikningsuppgerð ríkissjóðs.

Þar sem yfirlit þetta á að sýna tekjuafgang eða tekjuhalla, verður það að byggjast á sömu grundvallarreglum og rekstrarreikningar ríkissjóðs, enda hefir slíkt verið föst venja. Myndi yfirlitið gefa alrangar upplýsingar, ef sú venja væri brotin.

Á rekstrarreikning ríkisins hafa hingað til verið færð útgjöld og tekjur samkv. fjárlögum, svo og þau útgjöld önnur, er samkv. eðli sínu hljóta að teljast með beinum útgjöldum ríkissjóðs, enda þótt þau hafi ekki verið greidd af beinum tekjum ríkisins eða verið ákveðin í fjárlögum.

Ef bráðabirgðayfirlitið fyrir 1930 hefði eigi verið samið samkv. þessu, hefðu niðurstöður þess beinlínis orðið villandi.

Greiðslur þær, sem ekki koma á rekstrarreikning ríkisins, og þar af leiðandi eiga ekki heima á bráðabirgðauppgerð samkv. eldri venju, eru útborganir til nýbygginga ríkisins og framlög til stofnana, sem ætlazt er til, að standi straum af því fé, sem til þeirra hefir verið lagt, og greitt er samkv. öðrum ákvæðum en fjárlaga, eða greitt af lánsfé.

Þótt þess ætti ekki að vera þörf, er rétt að benda á í þessu sambandi, til þess að skýra enn frekar með dæmum þessi grundvallaratriði reikningsfærslunnar fyrir hv. fyrirspyrjanda, að í landsreikningi 1923, sem hann sjálfur hefir undirritað sem fjármálaráðherra, er upphæð sú, sem fram er lögð á því ári til byggingar strandferðaskipsins Esju, eigi talin með gjöldum ársins á rekstrarreikningi. Er þar þó sízt um framlög að ræða til meir arðberandi eignar en þeirra, sem hv. fyrirspyrjandi vill nú láta færa með útgjöldum ríkissjóðs. Má þar sérstaklega nefna síldarbræðsluna, Arnarhvol og nýju símastöðina.

Þetta dæmi sýnir, að ég hefi í þessu efni gert nákvæmlega það sama sem hv. fyrirspyrjandi gerði í sinni ráðherratíð.

Nú geri ég ekki ráð fyrir, að hv. fyrirspyrjandi játi það, að hann hafi farið rangt að, þegar hann ekki færði Esju á rekstrarreikning ríkissjóðs, en þá fer þessi fyrirspurn að verða dálítið hjákátleg í munni þessa hv. þm., þegar það kemur upp úr dúrnum, að við höfum báðir þrætt sömu götuna þrætt sömu götuna.

Þetta stendur því mjög glöggt. Hafi hv. fyrirspyrjandi í sinni ráðherratíð farið rétt að, þá hefi ég gert það líka. Hafi ég hinsvegar farið rangt að, þá er hv. þm. sekur um sömu villuna.

Um 3. lið fyrirspurnarinnar gilda hin sömu rök, sem ég hefi þegar greint um annan lið. Þó skal ég bæta við dæmi, sem sýnir ljóst, hvernig á þetta hefir verið litið áður, þegar eins hefir staðið á og hér átti sér stað. Það dæmi er frá ráðherratíð Magnúsar Guðmundssonar, núv. 1. þm. Skagf.

Þegar hann tók enska lánið 1921, lagði hann allstóra fúlgu af því til Íslandsbanka. Þessa upphæð færði hann alls ekki á rekstrarreikning ríkissjóðs, eða taldi hana með gjöldum í yfirliti sínu.

Hér ber því allt að sama brunni. Fyrirmyndirnar eru hv. 1. þm. Skagf. og fyrirspyrjandinn sjálfur, hv. 1. landsk.

Jafnvel þótt greiðslur þessar, sem spurzt er fyrir um og ég hefi nú minnzt á, eigi alls ekki heima í bráðabirgðayfirliti um tekjur og gjöld, svo sem sýnt hefir verið fram á, ber að sjálfsögðu að gera grein fyrir þeim, þegar skýrð er fjárhagsafkoma ríkissjóðs, til þess að heildaryfirlit fáist um út- og innborganir. Var þetta og ítarlega tekið fram í fjárlagaræðunni í sambandi við lántökur ríkissjóðsins, og ekkert undan fellt. Þóttist ég leggja þetta svo ljóst fyrir, að enginn meðalgreindur maður þyrfti að spyrja.

Þá kem ég að 4. lið fyrirspurnarinnar. Eftir því sem sú spurning er fram sett, er hún vægast sagt barnaleg. Beinast lægi við að svara henni eins og barn ætti í hlut, á þá lund, að fyrst er lögð saman tekjuhliðin og svo gjaldahliðin, og af því gjöldin eru lægri en tekjurnar, þá verður mismunurinn tekjuafgangur. En þó þetta væri hæfilegasta svarið, þá tel é þó rétt að fara um þetta atriði nokkrum orðum, eins og í alvöru væri spurt.

Ef semja ætti heildaryfirlit um út- og innborganir ríkissjóðsins, myndu greiðslur þær, sem um er spurt, koma útborganamegin, en lánin innborganamegin. Myndi á því yfirliti ekki verða neinn greiðsluhalli, en það myndi ekki gefa neina hugmynd um tekjuhalla eða tekjuafgang.

Blandar því fyrirspyrjandi hér saman tveimur óskyldum atriðum, þar sem hann virðist furða sig á því og telja rangt, að saman geti farið tekjuafgangur og notkun lánsfjár. Verður þessi fjarstæða fyrirspyrjanda óskiljanleg, þegar þess er gætt, að hann er sjálfur kaupsýslumaður og ætti að vera vanur reikningsuppgerðum.

Það er kunnugt, að hv. fyrirspyrjandi hefir lagt í allmiklar húsabyggingar hér í Reykjavík, að sjálfsögðu sér til ágóða. Væri sennilega nægilegt að vísa honum í sína eigin reikninga frá þeim tíma, er hann byggði síðustu stórbyggingu sína, til þess að hann sannfærist um, að saman getur farið tekjuafgangur og notkun lánsfjár eða skuldaaukning, og þá myndi honum skiljast, að síðasti liður fyrirspurnarinnar er eigi síður en hinir byggður á röngum forsendum.

Með þessu tel ég þá fyrirspurninni svarað, og jafnframt sýnt fram á það, að hún á engan rétt á sér með þeirri fyrirsögn, sem henni hefir verið valin. Hitt er annað mál, að ekki er nema réttmætt, að gefnar séu skýringar á færslum þeim, sem spurzt er fyrir um. En eins og fyrirspurn þessi er fram borin, hefir hún ekki gefin tilefni til að koma fram með ítarlegri upplýsingar en gert er í fjárlagaræðunni, þar sem öll þau atriði, er máli skipta í fyrirspurninni, voru þar fram tekin til fullrar hlítar.

Hv. fyrirspyrjandi, 1. landsk. þm., bætti alllangri ræðu við þessa fyrirspurn og talaði þar aðallega um ríkisskuldirnar og skiptingu þeirra árið 1930. Þó að gefið sé bráðabirgðayfirlit um hag ríkissjóðs, má alls ekki skoða það sem niðurstöður landsreikninganna. Það skakkar ætíð talsverðu, því að reikningsuppgerð er ekki komið svo langt um nýár, að hægt sé að gera fulla grein fyrir innborgunum og útborgunum. Hv. fyrirspyrjandi gerði sérstaklega að umtalsefni þá skiptingu, sem ég viðhafði á ríkisskuldunum eins og þær voru í árslok 1930. Það var hreinasti óþarfi af honum að blanda hagstofunni inn í það, því að ég hefi aldrei beðið hana að athuga þær skuldir við síðustu áramót, enda vissi hún ekkert um það mál. Ég hefi gert þá skiptingu sjálfur. Um það, hvað það verður mikið, sem ríkissjóður hlýtur að bera hita og þunga af, kemur fram í fjárlfrv., eftir því sem hægt er að segja það fyrirfram. Ég hefi fullkominn rétt til þess að skipta skuldunum svo sem þar er gert. Með því er engu slegið föstu um, hverju ríkissjóður þarf að greiða vexti af, og allar spár hv. fyrirspyrjanda um það eru gerðar út í hött. Hann sagði, að það væri alls ekki víst, að Landsbankinn gæti greitt vexti af því fé, sem ríkissjóður hefir lagt honum til. Hv. þm. þurfti ekki að lesa upp úr bankalögunum til að sýna það. Í fyrra varð ég að leiðbeina flokksbróður hans, sem er endurskoðandi landsreikninganna; hann vissi ekki til, að Landsbankinn borgaði neina vexti. — Eigi að síður hefi ég þá von um rekstur Landsbankans í framtíðinni, að ríkissjóður fái greidda hjá honum þessa vexti. En okkur þýðir ekki að fást um það. Þetta eru spádómar fram í tímann, sem hvorugur veit um.

Þá var það, að hv. fyrirspyrjandi þóttist ekki vita eða geta séð, hvort ætlað væri fyrir vöxtum af þeirri 1½ milljón, sem ríkissjóður tók að láni handa Útvegsbankanum. Þar til er því að svara, að það hefir aldrei verið venja að ætla fyrir vöxtum af lausum skuldum. Það hefir hv. fyrirspyrjandi ekki gert heldur á sinni ráðherratíð. Það hefir verið föst regla að áætla aðeins vexti af föstum skuldum.

Ég hefi ekki ástæðu til að segja meira að svo komnu. Ég geng þess að sönnu ekki dulinn, að okkur muni bera á milli um formsatriði í þessu máli, sem hann spurðist fyrir um. En ég geri ráð fyrir, að það sé nokkuð sama, hvort við deilum um þetta lengur eða skemur. Það er aðalatriðið í þessu máli, að ég hefi skýrt frá öllu og ekkert undan dregið.