20.07.1931
Neðri deild: 5. fundur, 44. löggjafarþing.
Sjá dálk 1142 í B-deild Alþingistíðinda. (1578)

27. mál, einkasala á síld

Guðbrandur Ísberg:

Ég get tekið undir það, sem hv. þm. Vestm. hefir haldið fram í ræðu sinni. En ég vil leyfa mér að gera nokkrar frekari aths.

Ég vil strax taka það fram, að ég geng út frá, að þeir menn, sem stóðu að lögunum um síldareinkasölu 1928, hafi gert það af góðum hug til síldarútvegsins og talið sig vinna þarft verk. Og ég vil að óreyndu mega ganga út frá, að þessir menn, sem flestir sitja nú á þingi, hafi enn þennan góða hug til síldarútvegsins og vilji fúslega bæta úr þeim göllum, sem reynslan hefir sýnt, að eru á fyrirkomulagi síldareinkasölunnar. Þegar einkasalan var stofnuð, var það gert í þeim tilgangi, að hún bætti úr því skipulagsleysi, sem talið var, að áður hefði ríkt um sölu saltsíldar. Þetta hefir að vísu tekizt að mestu. En það hefir ekki tekizt að hækka verð síldarinnar, eins og menn þó vonuðu. Og það hefir ekki heldur tekizt að lækka ýmsan rekstrarkostnað við síldarútgerðina, sem líka var ætlazt til.

Síldarverðið hefir nú síðan síldareinkasalan tók til starfa, lækkað úr 15 kr. á saltsíldartunnu, sem var verðið 1928, og niður í 9 kr. Raunar er ekki búið að greiða nema kr. 8.50. Búast má við, að síldarverðið lækki enn meira. En síðastl. ár var hægt að færa sönnur á, að hjá þeim, sem höfðu ekki talsvert yfir meðalafla, bar útgerðin sig alls ekki.

Það hefir komið í ljós, að ýms mistök hjá stj. einkasölunnar hafa orðið til þess að lækka verð á síld. Hún hefir þurft að greiða skaðabætur fyrir samningsrof á undanförnum árum. Síldarframleiðslan í fyrra var alls ekki yfir meðallag, og fullvíst má telja, að síldareinkasalan hefði getað, að síldveiðinni lokinni, selt þá síld, er hún þá átti óráðstafað, við góðu verði. En síldareinkasalan fór að alveg eins og sumir síldarspekúlantarnir áður, frestaði sölu á ca. 10 þús. tn. þar til komið var í óefni, seldi þá sumt fyrir lágt verð, en sumt mun óselt enn.

Síldarútvegsmenn líta þannig á, að orsakir mistaka einkasölunnar felist í skipun stjórnar hennar. Það eru ekki þeir menn, sem hafa aðallega hagsmuna að gæta, og eiga fé sitt og afkomu frá ári til árs undir síldareinkasölunni, sem skipa stjórn hennar. Og það furðar sig margur á því, hvernig það mátti verða, að útflutningsnefnd, sem er aðalþáttur stjórnar einkasölunnar, skyldi skipuð á þann hátt, sem síldareinkasölulögin ákveða. Maður gæti freistazt til að halda, að einkasölunafnið hefði villt mönnum sýn. Ef síldareinkasalan er borin saman við t. d. tóbakseinkasöluna, þá lagði ríkið þeirri stofnun til allt rekstrarfé og bar alla ábyrgðina, og þá var ekki nema eðlilegt, að ríkisvaldið skipaði einnig stjórn hennar. En þegar kemur að síldareinkasölunni, þá eru það síldarútvegsmenn, sem bera alla áhættu og ábyrgð á rekstri hennar með framleiðslu sinni jafnskjótt og hún er afhent einkasölunni. Þess vegna er engin sjáanleg ástæða til þess að ríkið sé að skipta sér af því, hvernig stj. þessa fyrirtækis er skipuð.

Það, sem fyrst og fremst er farið fram á í þessu frv., er, að útgerðarmenn og sjómenn skipi útflutningsnefnd, en hún ræður aftur framkvæmdarstjóra einkasölunnar, einn eða fleiri, og sömuleiðis skipar hún endurskoðendur. Að vísu er svo ákveðið í einkasölulögunum, að útgerðarmenn kjósi einn mann í útflutningsnefnd. Annan mann á Verklýðssamband Norðurlands að kjósa. En hvaða meining er í því að fela Verklýðssambandinu þetta? Það skipa að mestu menn, sem aldrei koma nálægt síld. Í því eru sjómenn tæplega yfir 15%, en það eru þeir, sem nú er farið fram á, að kjósi útflutningsnefnd ásamt útgerðarmönnum. Í þessu frv. er svo ráð fyrir gert, að sjómenn kjósi 8 menn á fulltrúafund þann, sem á að velja útflutningsnefnd, útgerðarmenn velji 13, og skipstjóra- og stýrimannafélögin 3, þannig að samtals verði fulltrúarnir 24. Þetta hlutfall, að sjómenn hafi 8 á móti 16 eða þriðjung allra fulltrúanna, er návæmlega í samræmi við hagsmuni þeirra í síldinni, því að hlutur þeirra er nú sem næst 1/3 aflans. Þess vegna virðist ástæðulaust, að þeir hafi meira um þetta að segja en hér er gert ráð fyrir.

Eins og ég tók fram áðan, vænti ég þess, að þeir menn, sem stóðu að stofnun síldareinkasölunnar og ætluðu með því að lyfta þeim atvinnuvegi, fylgi líka þeim breyt. á skipulagi hennar, sem reynslan hefir sýnt, að eru nauðsynlegar.