26.04.1932
Neðri deild: 60. fundur, 45. löggjafarþing.
Sjá dálk 274 í C-deild Alþingistíðinda. (3081)

89. mál, ungmennaskóli með skylduvinnu nemenda

Halldór Stefánsson:

Minni hl. n. hefir ekki gefið út neitt álit um þetta frv., eins og getið er um í nál. meiri hl. Við höfum, minnihlutamenn, að vísu ekki borið okkur sérstaklega saman um afstöðu okkar til málsins, en ég hygg þó, að mér sé óhætt að segja það fyrir okkur báða, eins og eðlilegt má vera, að það sé sama ástæðan hjá okkur báðum, sem sé sú, að við gátum ekki fallizt á frv. Að öðru leyti get ég ekki talað fyrir okkur báða.

Ástæðan til, að ég hefi ekki getað fallizt á frv., er í fyrsta lagi sú, að í frv. felst æðióbilgjörn kvöð til þeirra manna, sem væntanlega yrðu nemendur í þessum skólum, kvöð, sem fer langt fram yfir það, sem aðrir ungir menn, sem stunda vilja tilsvarandi nám við það, sem skylduvinnan eftir þessu frv. gefur rétt til, þurfa á sig að leggja. Hér er sem sé ætlazt til, að unglingar í þeim héruðum, sem kæmu þesskonar skólafyrirkomulagi á hjá sér, kosti að mestu leyti rekstur unglingaskólanna. Hér er um mikla breyt. að ræða frá því, sem verið hefir. Skólagjöld hafa að vísu verið í flestum héraðsskólum og gagnfræðaskólum, en það gjald hefir ekki verið hatt, og allmargir nemendur hafa verið undanþegnir því gjaldi. En nú á samkv. þessu frv. að leggja svo þungar kvaðir á unglingana í þeim héruðum, sem koma á hjá sér þessu skipulagi, að ekkert er líklegra en að ungmennin vilji ekki þola þann órétt og þessi héruð tæmist því alveg af karlmönnum á þessum aldri, því að við vitum, að það er einkenni æskumanna að vilja ekki láta kúga sig. Verður því ekki annað sagt en að í allmikið óefni sé stefnt, ef þessar ráðstafanir skyldu verða til þess, að unga kynslóðin flytji sig burt úr héruðunum.

Önnur meginástæða þess, að ég gat ekki fallizt á frv., er sú, að mér virðist mjög varhugavert að leggja svo mikla kvöð á ríkissjóð sem gert yrði, ef sýslu- og bæjarfélög tækju upp þetta fyrirkomulag, því að samkv. frv. á ríkið eitt að kosta skólabygginguna að öllu leyti. Ég get ekki skilið, að menn geti í fullri alvöru haldið því fram, að ríkið sé viðbúið að uppfylla slíkar kröfur, ef þær koma frá mörgum héruðum; e. t. v. í einu, en það lítur þó út fyrir, að þeir, sem á þetta frv. fallast, áliti, að ríkissjóður sé þessu viðbúinn.

Þá er og þess að geta, að nú á síðustu árum hefir skólum landsins mjög mikið fjölgað, og hefir ekkert komið í ljós enn, sem bendir til þess, að þessir alþýðuskólar, sem búið er að koma á fót bæði í sveitum og kaupstöðum, séu ekki nægilega stórir fyrir þá unglinga, sem vilja ganga í slíka skóla, og þá sýnist það vera mjög ópraktískt að fara til viðbótar að byggja skóla, sem engin þörf kynni að vera fyrir.

Við skulum hugsa okkur, að eitthvert hérað eða kaupstaður vildi koma á hjá sér þessu skipulagi og gerði samkv. rétti sínum eftir þessu frv. þá kröfu, að ríkið byggði skóla. En áður en skólinn er fullgerður og hægt er að fara að heimta þessa kvöð af ungu mönnunum, þá veit enginn, hvernig þeir muni við þessu bregðast. Ef svo færi, að ungir menn vildu alls ekki sæta þeim kjörum, sem þeim eru þarna boðin, en flyttust burt úr héraðinu, þá stendur þetta skólahús vitanlega autt, og hefir ríkið þá lagt þarna í skólabyggingu alveg að óþörfu.

Viðvíkjandi till. meiri hl. n. um breyt. á frv. skal ég geta þess, að ég tel þær heldur til bóta, og ef frv. og brtt. koma til atkv., þá mun ég greiða atkv. með brtt., þó að ég hinsvegar muni ekki greiða frv. atkv., þó að þær verði samþ.

Að lokum skal ég geta þess, að í þessu frv. er ein hugmynd, sem ég get gjarnan fallizt á, en það er hugmyndin um þegnskylduvinnu. Ef frv. verður samþ. við 2. umr., þá hefi ég hugsað mér að bera fram allvíðtækar brtt. við 3. umr., sem gengju í þá átt, að héruðunum væri heimilt að leggja nokkra þegnskylduvinnu á unga menn — miklum mun minni en frv. ætlast til — gegn því, að héraðið útvegaði þeim mönnum eins vetrar víst í einhverjum skóla, sem hver maður mæti sjálfur kjósa, hvort sem það væri alþýðuskóli eða sérskóli. Þessi þegnskyldukvöð mætti vera miklum mun léttari, því að hver einstaklingur ætti ekki að þurfa að vinna meira en sem svaraði því, sem héraðið yrði að greiða í skólagjald fyrir nemandann. Þá þyrfti hver maður ekki að vinna nema 3–4 vikur, og væri það þó nokkuð nær sanni en það, sem hér er farið fram á. Þá ættu unglingarnir líka völ á hvaða alþýðuskóla eða sérskóla sem er á öllu landinu, og eins og menn þekkja er nokkur útþrá í ungum mönnum, og margir óska heldur að fara í skóla í öðru héraði, jafnvel þó að þeir eigi kost á skóla heima í sínu héraði.

Ég ætla þá ekki að lýsa þessum till. nánar á þessu stigi málsins, því að það kemur kannske ekki til þess, að ég beri slíkar till. fram, a. m. k. verður það ekki, nema frv. verði samþ. við þessa umr. og tekið fyrir aftur.