16.03.1932
Sameinað þing: 5. fundur, 45. löggjafarþing.
Sjá dálk 320 í D-deild Alþingistíðinda. (4188)

91. mál, niðurfærsla á útgjöldum ríkisins

Jón Þorláksson:

Ég var hissa, er ég heyrði hæstv. fjmrh. ympra á því, að verið gæti, að forseti úrskurðaði, hvort till. þessari yrði vísað frá eða hún kæmi til atkv., því að hæstv. forseti hefir tvisvar sagt, að till. ætti þar heima, sem fram væri borin. Var hún fyrst til umr. í Sþ. til þess að ákveða, hvort hafa skyldi um hana 1 eða 2 umr. Sþ. ákvað að hafa 1 umr. Síðan hefir málið verið tekið til umr., sem nú er byrjuð, og ef nú á að nota forsetavald til þess að vísa henni frá, þá er það tvöfalt brot á þingsköpum. Ef vísa á frá till. eins og þessari, af því að ekki sé samkvæm þingsköpum, þá á að gera það á fyrsta stigi málsins. Eru það engar málsbætur, þótt í vændum sé till. um skipun n. með öðrum hætti, en svipuðu verkefni. Hæstv. fjmrh. fór fram á það, að í stað þeirrar n., er hér var um rætt, yrði sett stjórnskipuð n. með „réttu hugarfari“. Fannst honum ekki rétt hugarfar hafa komið fram í ræðu hv. flm. Verð ég að gera grein fyrir því, hvers vegna ég álít, að svona n. verði að vera þingkjörin, en ekki stjórnskipuð. Ráðstöfunarvald yfir ríkisfé er á síðustu árum komið úr höndum Alþingis, langt umfram það, sem stjórnarskráin leyfir. Hefir þetta gerzt svo, að þingið semur fjárlög, þar sem þegjandi er gert ráð fyrir því, að stj. sé ekki bundin við upphæðir þær, sem þar eru settar. Þessi venja á sér sögulegar rætur, og var ekki illt um hana að segja, meðan ekki gekk úr hófi fram. Þó er hitt enn verra, að fyrir utan fjárlagaveitingar leyfir stj. sér án allrar heimildar að taka dags daglega stórar upphæðir úr ríkissjóðnum og ráðstafa. eftir eigin geðþótta. Þetta gengur miklu lengra en þolað mundi vera nokkursstaðar annarsstaðar, þar sem þingbundin stj. er og ég þekki til.

Hugsunin með skipun þessarar n. er sú, að Alþingi taki í sínar hendur athugun á því, hvar komið sé þessum málum, og undirbúi af sinni hálfu tillögur um, hvernig bót megi ráða á þessu ástandi, sem leitt hefir til þess ófarnaðar, að þjóðinni allri og stofnunum hennar er bráð hætta búin. Ég álít það þess vegna alveg óviðeigandi, ef gripið verður nú fram fyrir hendur þingsins með einhverju valdi, ímynduðu eða raunverulegu, og till. um kosning þessarar n. vísað frá. Með því að skipa stjórnskipaða n. í stað þess að Alþingi, eftir þessari till., kjósi hana, er vald stjórnarinnar undirstrikað.

Það er að vísu sjálfgefið, að ef nauðsyn ber til, að nefnd sé látin hafa starf milli þinga, þá verður stj. að skipa hana að forminu til, af því þingið situr ekki að störfum. En hér er slík ástæða alveg óviðeigandi. Deilan hér er um það, hver ráða eigi ráðstöfun ríkisfjár, Alþingi eða stjórnin. Og þegar till. kemur fram um það, að þingið geri sinn rétt gildandi, þá er hlaupið upp til handa og fóta og reynt að taka valdið til að velja í n. af þinginu. Því er slegið við, að betra sé að leggja þetta í hendur stj. En ég tel það sízt til bóta og litla röksemd fyrir því, þótt hæstv. fjmrh. telji eða haldi, að n. muni hafa réttara hugarfar, ef hún verður stjórnskipuð heldur en þingskipuð.

Hæstv. fjmrh. hafði enga trú á starfi slíkrar n. og hér er stungið upp á. Reyndar er nú hæstv. ráðh. frjálst að hafa sína trú sem öðrum mönnum. Hann gerði nú tilraun til að rökstyðja þessa trú sína með framburði nokkrum, sem sýndi það, að hann er ekki nægilega minnugur þess, sem gerzt hefir á Alþingi eftir að hann eignaðist sæti á því. Hann kvaðst ekki muna til þess, að útgjöld ríkissjóðs hefðu verið færð niður, þótt mikið hefði verið talað um sparnað. En ég vildi þá biðja hæstv. ráðh. að athuga það í LR., að útgjöld ríkisins 1924 voru færð niður um 1½ millj. kr. a. m. k. frá því, sem verið hafði næstu ár á undan og aftur varð síðar, þegar úr rættist. M. ö. o., stjórnin, sem þá sat, taldi sér skylt að verða við þeim sparnaðaróskum, sem þá bárust að úr öllum áttum. Það tjáir því ekki fyrir hæstv. ráðh. að. tala um það, að aldrei hafi neitt verið gert né sé unnt að gera á þessu sviði. Mér hefir verið tjáð, að sami ráðh. hafi látið það í ljós nú nýlega, að hann vissi ekki til þess, að hægt væri að spara né lækka skattana á krepputímum. Ég vil, þótt það komi ekki þessu máli beinlínis við, minna hæstv. ráðh. á það, að 1926 var svipað ástand og nú, þá einnig af völdum atvinnukreppu, sem stafaði eins og venja er til af verðfalli innlendrar framleiðslu. Við það bættist, að kolaverkfall stóð lengi í Englandi, svo kol hækkuðu mjög í verði. Þá voru skattar nokkuð lækkaðir, og gekk sú lækkun í gildi þegar á miðju því ári að nokkru leyti. En meiri álögur á þjóðina datt engum í hug að nefna þá, á þeim krepputímum.

Ég þarf engu við að bæta um röksemdir fyrir því, að rétt sé að skipa þessa n. Hv. 1. flm. hefir greinilega tekið fram þörfina fyrir það. Og ég þarf enn síður að gera það, þar sem þetta er viðurkennt af hæstv. fjmrh., að rétt sé að skipa slíka n. En vegna þess að sá tími fer að verða naumur, sem eftir er af þingtímanum, þá þarf að hraða skipun n., svo hægt verði að færa sér í nyt till. hennar á þessu þingi. Ég hefi þá trú, að slík n., sem vinnur til þingloka og hagar skynsamlega starfi sínu, tekur fyrir ákveðna hluta ríkisrekstrarins, muni geta gert mikið gagn. Hygg ég jafnvel, að ekki muni þá vera þörf á slíkri n. milli þinga, enda má þá taka til frekari ráðstafana undir þinglokin, ef þörf sýnist vera á því, þegar sést, hverju n. fær áorkað. Vona ég, að ekki komi til þess óyndisúrræðis, að farið verði að hefta framgang þessarar till. með valdi úr forsetastóli og hnekkja þar með fjárveitingarvaldi þingsins. Vona ég, að þingið sjálft fái að hafa forgöngu að nauðsynlegum breytingum á útgjöldum ríkisins.

Út af ummælum hv. 2. landsk. hefi ég nokkur orð að segja. Það er ekki rétt, að hér sé verið að stofna til nýrrar ríkisgjaldan. Hér er ekki ætlazt til, að um skipun mþn. sé að ræða, eins og ríkisgjaldan. var, heldur er það þingið sjálft, sem leysir þau störf af hendi, er því ber, á meðan það situr. — Þá vil ég leiðrétta það, að Sjálfstæðisflokkurinn hafi ekki getað fallizt á endurskoðun launalaganna. Þetta hefir að vísu ekki komið mikið til orða. En þó hefir það komið fram í n., og liggja fyrir því skjalleg gögn í bókum n., að ekki hefir staðið á Sjálfstæðisfl. að taka fyrir endurskoðun launalaganna. En stj. og flokkur hennar hefir ekki treyst sér til að taka það mál upp. Þetta er vandasamt mál. Skal ég ekki dóm á leggja, hvort rétt hefir verið að fresta því, en svona hefir þetta gengið til.

Þá spurði hv. 2. landsk., hvort við flm. þessarar till. teldum ekki rétt að fela þessari n. einnig athugun á rekstri einkafyrirtækja. Við það hefi ég að athuga, að þá er slík n. komin út fyrir starfssvið Alþingis, sem hefir til athugunar meðferð ríkisfjár og rekstur ríkisstofnana. Það mundi orka mjög tvímælis, hvort það væri í samræmi við þingsköp að fyrirskipa slíkri n. rannsókn á hag einkastofnana. Skipun þessarar n. er miðuð við ríkið og stofnanir þær, er það rekur. Þingið getur séð um, að n. fái aðgang að því að fá skýrslur um rekstur slíkra stofnana, því það á aðgang að stjórninni, sem getur fyrirskipað ríkisstofnunum að láta n. í té slíkar skýrslur. En ef verkefni slíkrar n. ætti að ná til einkastofnana, þá yrði að fara aðra leið, þá, að skipa n. samkv. 35. gr. stjskr. En þessari n. er ekki ætlað að ná til annara en ríkisstofnana og getur því ekki starfað á víðara grundvelli, að öðru en því, sem einstakir menn kynnu að vilja veita henni upplýsingar um af frjálsum vilja. Svo er og annað athugavert við þetta. Við álítum, að þessi n. hafi nægilegt verkefni til þingloka og að það mundi draga úr árangrinum af starfi hennar, ef út fyrir þann ramma, sem við höfum sett með till., væri farið. Ef n. þó skyldi telja þörf á því vegna samanburðar, þá getur hún vitanlega leitað upplýsinga hjá einkastofnunum.

En það eru aðrar stofnanir, sem góð tök og betri en þing og ríkisstjórn hafa á því að athuga rekstur einkastofnana, og það eru bankarnir og stjórnir bankanna. Það er nú ekki hærra risið á okkur en það, að öll einkafyrirtæki eru undantekningarlaust komin upp á lánsstofnanirnar með rekstrarfé, og oftlega meira. Það eru því bankarnir, sem alla ástæðu hafa til að krefja upplýsinga um fyrirtæki lántakenda og hvernig þeim er haldið í horfinu. Ég hefi fundið sérstaka ástæðu til að taka þetta fram, vegna orða hv. 2. landsk., sem er bankastjóri og hefir því sérstakrar skyldu að gæta og að vera á verði um þetta vegna sinnar stofnunar og almennra hagsmuna. — Ég kæri mig ekki um að fara út í neinar sérstakar ádeilur nú vegna ráðstafana núv. stj. eða fyrrv. fjmrh. á fé ríkisins og meðferð þess yfir höfuð. Ég geri það a. m. k. ekki meðan ég hefi von um, að till. okkar komi til atkvgr. Og ef hún gerir það, þá tel ég alveg vist, að hún verði samþ.