19.02.1932
Efri deild: 5. fundur, 45. löggjafarþing.
Sjá dálk 1119 í B-deild Alþingistíðinda. (738)

11. mál, skiptameðferð á búi Síldareinkasölu Íslands

Jón Baldvinsson:

Hv. 1. þm. Reykv. heldur því fram, að síldareinkasalan hafi ekki á neinn hátt verið til bóta. Hv. 2. þm. Eyf. hefir nú að nokkru leyti svarað þessu. Ég tel það ekki nokkurn efa, að einkasalan hefir a. m. k. fram að síðasta ári verið til stórra bóta frá því, sem áður var. Það var stór bót að því að fá löggjöf um síldarsöltunina. Það lá eitt stórt atr. til grundvallar fyrir því, að það var næstum óhjákvæmilegt að takmarka söltunina. Markaðurinn fyrir saltsíldina hefir næstum eingöngu verið bundinn við eitt einasta land, og menn hafa nokkurnveginn vitað fyrirfram, hve mikla síld væri hægt að selja þar.

Nú er síldareinkasalan tekin til skiptameðferðar, og ef við athugum hvernig þar er ástatt, þá sjáum við, að það getur varla farið verr en svo, að einkasalan tapi 1200 þús. kr. eftir því, sem einum framkvæmdarstj6ra einkasölunnar segist frá, og er þá reiknað með því, að ekkert fáist fyrir alla há síld, sem nú er óseld, sem er talin 109 þús. tunnur. Verð hennar er áætlað upphaflega 1600 þús. kr. Nú kemur það ekki til mála, að síldin seljist fyrir það áætlaða verð. Það eru jafnvel þess dæmi, að það hefir þurft að gefa með henni til að fleygja henni í sjóinn. Það er því ómögulegt um það að segja, hvers virði þessi síld er, en við skulum halda okkur við það, að ekkert seljist af henni, og þá er tapið 1200 þús. kr. En við vitum það, að arin á undan hefir verið heldur góð afkoma hjá útgerðinni. Hv. 1. þm. Reykv. veit það vel, að á undanförnum árum hefir mátt rekja tap, sem skiptir millj. kr. til síldarútgerðarinnar. Það er kannske leiðinlegt að vera að bera það saman, hvort verra sé, en ef við berum þessi milljónatöp fyrri ára saman við tap einkasölunnar, þá verður ekki séð, að ástandið hafi versnað.

Hv. þm. sagði, að áhættan hefði verið að færast af landsmönnum og yfir á útlendinga. Ég veit, hvað hann á við. Það eru þessir „umboðsmenn“, sem annars eru kallaðir „leppar“, menn, sem kaupa síld fyrir útlendinga, sem hafa ekki rétt til þess hér á landi. En það hefði áreiðanlega orðið skammgóður vermir, ef útlendingar hefðu farið að kaupa hér síld ár frá ári. Endirinn hefði orðið sá, að útlendingar hefðu sumpart hætt að taka á sig þessa áhættu með því að hætta alveg að kaupa hér síld, eða þá fært niður verðið, og það þýddi verri afkomu útgerðarmanna, sjómanna og verkafólks í landi. Þessi samanburður verður því ekki Síldareinkasölunni í óhag.

Hæstv. forsrh. lýsti því með mörgum fögrum orðum, hve mikið traust hann bæri til Böðvars Bjarkans, en það traust kom ekki fram í þeirri ákvörðun, sem stj. tók í einkasölumálinu, heldur þvert á móti, því að hin ágæta grein, sem hann skrifaði, var andstæð því, sem hæstv. stj. gerði.

Það má vera, að ekki hafi verið rétt að birta skýrsluna á fundinum, en þar sem fundurinn var hafður fyrir forgöngu stjórnarráðsins, hefði stj. átt að geta séð til þess, að Böðvar Bjarkan hefði komið þangað og gefið þær upplýsingar, sem hann hefir nú gefið í blöðum stj. Mér finnst ekki nema eðlilegt, að menn, sem voru á móti einkasölunni, gripu á lofti skýrslu um það, sem þegar var vitanlegt, að einkasalan var í miklum erfiðleikum.

Hæstv. ráðh. sagði, að ein ástæðan, sem haft hefði áhrif á sig í þessu máli, væri það, hvað herfilega fólkinu, sem að síldarútveginum vann, hefði verið mismunað í kaupgreiðslum síðasta ár. Ég játa, að það er herfilegt, hvernig farið hefir um kaupgreiðslu til sjómannanna, sem síldina veiddu. En ástæðuna til þess má rekja til þeirra mistaka, að meira var saltað af síld heldur en nokkur von var um, að hægt væri að selja. En þegar talað er um þessi mistök, þá verður að líta á það, hvort minni mistök hefðu orðið, ef allt hefði verið frjálst. Ég er ekki í efa um, að þeir menn, sem falið kynni að vera að fara með síldarsölu framvegis, myndu ekki brenna sig á því að veita aftur of mikil söltunarleyfi. Mistökin á síðastl. ári mundu verða þeim til varnaðar. Ef aftur á móti allt yrði frjálst, ekkert skipulag á síldarsölunni, mundi alltaf sækja í sama farið. Ef t. d. saltaðar væru 300 þús. tunnur, en ekki væri hægt að segja nema 150 þús., þá lenti auðvitað síldarsalan í sama öngþveitinu og 1919.

Mér þótti vænt um, að hv. 2. þm. Eyf., sem hefir eitthvað verið við þessi mál riðinn, (EÁrna: Ég var tvo mánuði í stj. einkasölunnar) tók þannig til orða að ríkisstj. væri vorkunn, og að sennilega hefði hún gert rétt. Þegar hann talar þannig um sína stjórn, þá er ég hræddur um að hann sé ekki alveg sannfærður um það í hjarta sínu, að hún hafi gert rétt. Hv. þm. fór svo að rekja orsakir mistakanna á stj. einkasölunnar til þess, að þar hefðu tveir harðsnúnir flokkar rekizt á og verzlað með hagsmuni sína. Nú veit hv. þm., að hans flokkur tók að miklu leyti í sínar hendur stj. einkasölunnar á síðasta ári. Úr stj. hennar féll maður, kunnugur þessum málum, Erlingur Friðjónsson, en í stað hans kom Framsóknarfl. að manni úr sínum hópi. Voru þá í stj. einkasölunnar tveir sjálfstæðismenn, tveir framsóknarmenn og einn maður vegna verkalýðsfélaganna. Þessir tveir flokkar, Sjálfstæðisflokkurinn og Framsóknarflokkurinn, gátu því öllu ráðið sem þeir komu sér saman um. Og nú virðist þeim koma saman um að leggja einkasöluna alveg niður, svo að sennilega hafa þeir getað komið sér saman um fleira.

Ég sé ekki ástæðu til að fara mikið út í lokaummæli hv. þm. Hann var að tala um hvatir þeirra stjórnenda einkasölunnar til þess að auka söltunarleyfin. Ég er þessum hlutum ekki vel kunnugur. Og hvað sem öðru líður, þá játaði hv. þm. þau mistök, að of mikil söltunarleyfi voru veitt. Ég þori ekki að fullyrða, að hv. þm. hafi verið sjálfur í stj. einkasölunnar, þegar ákveðið var að auka söltunarleyfin. (EÁrna: Nei, ég var ekki kominn í hana þá). En afleiðingarnar af þessum mistökum sýna, hvað framundan er, ef ekkert skipulag er á síldarútveginum, (EÁrna: Það er rétt) og framsóknarmenn virðast ekkert ætla að gera til þess að koma í veg fyrir skipulagsleysið. Ég býst við, að þótt við jafnaðarmenn kæmum fram með frv. okkar um þetta efni frá 1928, þá yrði það ekki samþykkt. Álít ég þó, að það, ásamt ákvæðum um takmörkun á síldarsöltun, mundi vera til mikilla bóta, einkum þar sem ríkisverksmiðjan er nú komin upp og getur tekið við miklu af síld í bræðslu. Ég get ekki sagt um enn, hvort einhverjar till. muni koma fram um þetta mál frá okkur jafnaðarmönnum; fer það sennilega eftir því, hvað miklar líkur verða til þess, að þær næðu fram að ganga. Mér skilst á hv. 1. þm. Reykv. og hæstv. ráðh., að þeir vilji láta sitja við það, sem nú er komið. Þar sem augu manna hafa þó opnazt fyrir þeirri hættu, sem af of mikilli söltun stafar, ættu menn að sjá, að sú hætta yrði miklu meiri, ef allt væri frjálst, og útkoman yrði því verri en hjá einkasölunni nú, þrátt fyrir mistökin.