02.04.1933
Efri deild: 37. fundur, 46. löggjafarþing.
Sjá dálk 395 í D-deild Alþingistíðinda. (2632)

130. mál, kaup hins opinbera á jarðeignum

Flm. (Jón Baldvinsson):

Það, sem var uppistaðan í ræðum, þeirra tveggja hv. þm., er andmæltu till., var það, að þær raddir, sem uppi væru meðal bænda um að heppilegra mundi vera, að allar jarðir væru opinber eign, væru fram komnar vegna þess neyðarástands, sem margir bændur eiga nú við að búa. Þessu er þó alls ekki svo farið, Ýmsir höfðu séð þetta áður. Kreppan hefir aðeins máske orðið til þess, að menn hafa betur komið auga á þennan algilda sannleika: öryggisleysi það, er leiguliðar eiga við að búa, og erfiðleika sjálfseignarbændanna við að borga jarðir sínar, og jafnframt hversu ótryggt það er, að börn ráði við að taka og leysa út ættaróðal sitt. Það er því alveg ósatt, að þetta sé fram komið til þess að nota sér núv. neyðarástand bænda. Næg sönnun þess er, að þegar Alþfl. tók þetta mál upp, þá var ekki um neitt neyðarástand hjá bændum að ræða. Háttv. þm. getur því ekki með neinum rétti borið mér það á brýn, að till. sé fram komin nú til þess að nota sér núv. kreppuástand.

Þá skildist mér á hv. 3. landsk., að hann líta svo á, að eiginhagsmunahvötin væri aðalskilyrðið til þess, að bændur og aðrir björguðu sér áfram. En ég hygg, að öruggasta leiðin til þess að hjálpa bændum í framtíðinni verði einmitt þetta, að ríkið kaupi jarðirnar. Þá verður hagsmunum þeirra betur borgið en ef jarðirnar eru einkaeign. Það gerir afkomu þeirra öruggari. Annars býst ég við, að það verði sama, hvaða ábúðarlög þingið setur; eigendur jarðanna munu alltaf finna einhverja smugu til þess að koma leiguliðum sínum burtu, ef þeir þurfa, til þess að geta selt jarðirnar. Ég get vel skilið, að einstaka bóndi, sem tekið hefir ástfóstri við jörð sína, verði þetta viðkvæmt mál, en slíkt má ekki taka til greina, ef málið er þess eðlis, að almenningsheill krefji hins.

Þá gerði hv. þm. ráð fyrir, að bændur myndu yfirleitt sitja jarðirnar betur, ef þeir ættu þær sjálfir, heldur en ef þeir væru leiguliðar. Þetta kann að vera rétt að einhverju leyti. Hitt veit þó hv. þm. sjálfsagt, að leiguliðar fara líka vel með jarðir sínar. Til þess að fá sönnun fyrir því þarf hann ekki annað en ganga upp á hæðirnar hérna fyrir austan bæinn og líta í kringum sig og sjá ræktunina þar. Þá eru heil hverfi í Reykjavíkurbæ byggð á leigulóðum. Blettirnir kringum húsin sanna það bezt, hvernig margir leiguliðar hirða leigubýli sín.

Í þessum málum hefir orðið nokkur stefnubreyt. hér á seinni árum, og það einmitt fyrir tilstilli jafnaðarmanna. Áður þekktist ekki annað en að menn keyptu lóðir undir hús sín dýrum dómum, áður en þeir fóru að byggja. En nú vilja allir fá leigulóðir, sem eðlilegt er, heldur en byrja á því að leggja út fleiri þús. fyrir lóðir undir húsin. Alveg það sama gildir um bændur. Maður, sem t. d. gæti lagt fram 10 þús. til þess að kaupa niðurnídda jörð, myndi ólíkt betur settur, ef hann notaði það fé til þess að kaupa sér bústofn fyrir, og til ræktunar. Það myndi bæta lífsafkomu hans og gera búskap hans sæmilega tryggan, í stað þess, ef það væri bundið í jörðinni, myndi það sitja þar fast og koma honum aðeins að litlum notum. Þá taldi hv. þm. réttara, að um mál þetta væri fyrst leitað álits bænda, áður en það væri borið fram á Alþingi. Út af þessum ummælum vil ég benda honum á, að bændur eiga fulltrúa hér á Alþingi, sem hafa aðstöðu til þess að láta uppi álit sitt um málið. Hinu hefi ég t. d. ekkert á móti, þó n. sú, sem málið fær til meðferðar hér, sendi það Búnaðarfélagi Íslands og búnaðarþinginu til umsagnar. Annars hefir mál þetta verið á dagskrá hjá þjóðinni undanfarin 7-8 ár, svo fjöldi bænda hefir þegar myndað sér ákveðnar skoðanir um það. Ég hefi t. d. heyrt marga framsóknarmenn halda því fram, að þetta sé mesta nauðsynjamál, að ríkið kaupi jarðirnar af bændum. Það geri búskapinn miklu öruggari.

Alveg sama uppistaðan var í ræðu hv. 1. landsk. Hann komst svo að orði, að þetta væri ómakleg tilraun á þessum tímum til þess að nota sér neyðarástand bænda. Þessum ummælum hv. þm. vísa ég algerlega á bug. Hann vildi ekki gera mikið úr dæminu, sem ég nefndi um jörðina, er seld var 1909 fyrir 7 þús. kr., en fyrir 30 þús. kr. 1931, og þá án allra hlunninda, sem talin voru um 50% af jarðarverðinu. Verð jarðarinnar að meðtöldum hlunnindum hefði því átt að vera 45 þús. kr. Það hljóta nú allir að sjá, að þessi verðhækkun jarðarinnar er miklu meiri en hún svari til þeirrar almennu verðhækkunar, sem orðið hefir á þessum tíma. Þetta dæmi er þó aðeins eitt af fjölda slíkra dæma, sem mætti nefna. Þannig mætti t. d. benda á, að árið 1933 var seld jörð hér á milli Reykjavíkur og Hafnarfjarðar, að sjálfsögðu alveg á móti anda þjóðjarðasölulaganna. Nú er það talið, að eigandi þeirrar jarðar muni fá eins mikið fyrir skæklana af henni og hann gaf fyrir hana alla fyrir 9 árum. Ef þessi sala hefði farið fram milli bænda, þýddi hún helmingshækkun á jarðarverðinu, eða jafnvel meira á þessum stutta tíma. Annars eru þessi dæmi um verðhækkun á jörðum gegnum sölu alveg óteljandi, og það er staðreynd, að fjöldi bænda er alveg að sligast undir hinum miklu vöxtum af þessum dýru jörðum, sem þeir hafa náð eignarhaldi á. Á þessu verður alls ekki ráðin bót, nema með því, að ríkið kaupi jarðirnar, og jafnframt verði sett í lög; að þær verði leigðar út miðað við notagildi þeirra, og þá helzt eftir sérstöku mati.

Skal ég svo ekki hafa þessi orð mín fleiri, en vænti þess, að hv. þdm. taki þessu stóra máli vel. Ég segi stóra máli, því að ég býst við, að hvorki hv. 3. landsk. eða aðrir neiti því, að það sé mikilsvert atriði að fá það rannsakað, á hvern hátt hægt sé að gera atvinnuveg bændanna í landinu sem tryggastan. Ég fyrir mitt leyti álít þetta, að ríkið kaupi af þeim jarðirnar, eitt aðalráðið til þess. Því er það, að ég tel málið fyllilega þess vert, að það sé athugað.