18.03.1933
Efri deild: 28. fundur, 46. löggjafarþing.
Sjá dálk 720 í C-deild Alþingistíðinda. (4972)

102. mál, fimmtardóm

Flm. (Jónas Jónsson):

Ég vildi ekki grípa fram í fyrir öðrum, sem kynnu að vilja halda hér ræðu, en þar sem þetta er mín síðasta ræða að þessu sinni, þá verð ég að taka málið svo ýtarlega sem ég get.

Ég ætla þá sér í lagi að gagnrýna ræðu hæstv. dómsmrh. og koma um leið að hinu ímyndaða stjórnarskrárbroti við að kjósa dómara.

Hv. 4. landsk. reyndi að verja þær upplýsingar, sem hæstiréttur gaf 1930 út af fimmtardómsfrv. Hann hlýtur að vita, að í þessari grg. dómaranna er langur kafli, sem snýst um það, að dómaraprófið sé nauðsynlegt og gott og svo mikið aðalatriði, að ekkert fyrirkomulag sé um réttaröryggi sambærilegt við það. Það er því ákaflega veik vörn hjá þessum málafærslumanni, þó að hann geti sýnt fram á, að eitt ríki haldi enn við þá reglu, sem dómararnir sökum fákænsku héldu, að væri lögfest í flestum ríkjum „utan einræðisstjórnarlanda“, og útnefning hæstaréttardómara annarsstaðar a. m. k. fari fram eftir till. hæstaréttar.

Þetta tók Alþingi sem fræðilegar upplýsingar frá mönnum, sem áttu að vita um þetta. Það var tekið svo, að dómaraprófið væri notað yfirleitt í flestum ríkjum Evrópu. (PM: Má ég lána hv. þm. framhaldið?). Þess þarf ekki, hv. þm. var að lesa það upp áðan, og þar stendur það, að dómaraprófið sé notað utan einræðislandanna, þ. e. í Rússlandi, Ítalíu og Spáni. En svo kemur viðbótarskýring um lönd, sem eftir skoðun dómaranna eru undantekning frá þessu. Þar sé ekki dómarapróf, heldur annað, sem kemur í staðinn fyrir það. Við umr. um fimmtardómsfrv. í fyrra var lagt til að hafa svipað fyrirkomulag og hæstaréttardómararnir bentu réttilega á, að væri í Svíþjóð, nefnil. að stj. yrði að leita álits réttarins um nýja dómendur. Þetta felldi hv. 4. landsk. og hans samherjar. Þeir vildu ekki sænska fyrirkomulagið, gerðu þann mun á því og því danska. Þeir gengu með mesta dugnaði að því að drepa það, þótt þeir vissu, að með því komu þeir frv. fyrir kattarnef. Hér liggur því fyrir hrein atkvgr. um það, hvaða mun þeir geri á sænska og danska fyrirkomulaginu. Þegar dómararnir voru spurðir um dómaraprófið, þá vitnuðu þeir í eina landið, sem þeir vissu að hefði það, nefnil. Danmörku. Þeir tóku einnig fram, hvernig það væri í Svíþjóð, en þar var það öðruvísi en í Danmörku, og sá formsmunur þótti svo mikill, að frv. mætti ekki ganga fram einmitt fyrir það, að þar var stungið upp á sænska forminu, en ekki því danska.

Svo var það í fyrravetur, að ég fól sendiherra Íslands í Danmörku að leita upplýsinga um það í Evrópulöndunum, hvort þetta væri rétt, sem dómarar hæstaréttar höfðu sagt. Þá kom það í ljós, sem raunar var vitað áður, að dómaraprófið var hvergi nema í Danmörku, ekki í Svíþjóð, ekki Noregi, ekki Þýzkalandi, ekki Finnlandi, ekki Englandi. Sendiherrann leitaði ekki fyrir sér í Frakklandi, en menn vita til, að þar hefir það aldrei verið.

Því verður þess vegna ekki neitað, að það er sá sorglegi sannleiki, að dómararnir voru svona illa að sér, að þeir vissu þetta ekki og gáfu því rangar upplýsingar, sem var svo trúað, þar til þessar upplýsingar komu frá sendiherranum. Þessu er ekki hægt að mótmæla, að fáfræði um þetta merkilega atriði kom dómurum hæstaréttar til að skrökva að Alþingi.

Fyrir einu ári síðan talaði ég um framkvæmd þessara mála við einn af þekktustu lögfræðingum Svía. Hann er háttsettur dómari, en þó ekki í hæstarétti. Hann sagði það um framkvæmdina á þessu, að í Svíþjóð væri venjulega fylgt tillögum hæstaréttar um val á dómurum, þ. e. a. s. farið mikið eftir hans áliti, en þó væri ekkert, sem hindraði stj. að fara öðruvísi að, ef hún teldi, að dómstóllinn legði ekki rétt til. Þannig á að taka tillit til þess, sem dómstóllinn segir, ef það er álitið þess vert, annars ekki. Það getur ekki verið það réttasta að fara eftir tillögum hans í blindni, hvað svo sem hann kann að leggja til.

Bæði hv. 1. og 4. landsk. hafa haldið því fram, að þeir dómarar, sem yrðu kosnir, mundu ekki dæma eftir lögunum. (PM: Því hefi ég ekki haldið fram). Þá var það líka þýðingarlaust að undirstrika það, að núv. dómarar dæmdu eftir lögunum, en kosnir dómarar myndu ekki gera það. En ég vil benda á, að það eru til tvær aðferðir til að dæma eftir lögunum. Það eru til gamaldags dómarar, sem fara eingöngu eftir bókstaf laganna án þess að líta til hægri eða vinstri eða athuga, hvað sannast er eða réttast í málinu. En til er líka önnur aðferð, sem einn af beztu hæstaréttardómurum Norðmanna lýsir þannig, að hann reyni fyrst að sjá, hvað það sanna er í málinu, og þegar hann hafi gert það, þá athugi hann, hvaða „paragraffar“ eigi við til þess að styðja dóminn. En ef hin aðferðin er notuð, að dæma aðeins eftir dauðum bókstaf laganna, þá kemur faríseahátturinn í ljós, þá verður sá rétti kjarni málsins oft að víkja fyrir þröngsýnum hugsunarhætti dómaranna eða óviðeigandi lögskýringum.

Ég er alveg sammála hv. 4. landsk. um eitt atriði, sem sé kritíkina á dóminum, sem hann sagði réttilega, að væri svona hörð af því, að allir dómarar í réttinum hefðu sömu pólitíska skoðun, og hann viðurkenndi, að það væri skaði, að ekki kæmu í hæstarétt menn, sem hefðu aðra pólitíska skoðun. Þetta hefir hans flokkur komizt lengst. Þetta hafa íhaldsmenn aldrei viðurkennt fyrr. Annars er líklegt, að þessi skoðun sé ný hjá íhaldinu, því að það notaði ekki síðasta tækifærið, sem bauðst til að fá mann með annari pólitískri skoðun inn í hæstarétt, heldur setti þangað einn helzta flokksmann sinn og pólitískan lögráðunaut úr þingrofsmálinu 1931. Þá var ekki að sjá, að íhaldsmönnum væri svo mjög um það hugað að fá inn í réttinn menn með ólíkri lífsskoðun.

Hv. þm. sagði, að það væri undarlegt, að það skyldi vera gert að umtalsefni, að Einar Arnórsson var skipaður dómari hæstaréttar. Ég hefi aðeins gert það að umtalsefni í sambandi við það, sem hann var líka óánægður með, sem sé, að allir dómararnir skyldu hafa þá sömu pólitísku skoðun. Það má segja ýmislegt gott um Einar Arnórsson, svo sem um þátttöku hans í prófessoradómnum, en því verður ekki neitað, að það er hlægilegt, þegar þeir menn eru að fárast yfir því, að dómurinn sé einlitur pólitískt, sem einmitt stóðu að því, að Einar Arnórsson var settur í hæstarétt, þar sem tveir flokksmenn hans voru fyrir. Ég er alveg viss um það, að ef Sþ. hefði í fyrra kosið dómara í hæstarétt, eins og hér er lagt til að verði gert, þá hefði hv. 4. landsk. og flokksmenn hans kosið þáv. 2. þm. Reykv., af því að þeir hafa sennilega gott álit á honum, svo að þar á hefði enginn munur verið frá þeirra hendi, þó að þetta fyrirkomulag, sem ég sting upp á, hefði verið viðhaft. Það er því ekkert nema faríseaháttur hjá Íhaldsfl., þegar hann er að halda því fram, að flokkurinn hafi verið ópólitískur, þegar hann setti í hæstarétt sína eindregnustu pólitísku flokksbræður, svo sem Einar Arnórsson, Lárus H. Bjarnason og Kristján Jónsson. Þessi síðasta veiting á dómaraembættinu er því betri sönnun en allt annað um það, að íhaldsmenn eru ekkert hissa á því að taka einn af sínum lögfræðingum beint út úr flokkadeilunum á Alþingi og setja hann inn í réttinn.

Þá kem ég að þeirri fyrirspurn hæstv. dómsmrh., hvort það sé ekki stjórnarskrárbrot að gera ráð fyrir, að dómararnir séu kosnir. Ég vil þá með leyfi hæstv. forseta lesa upp tvær gr. úr stjskr., og þá fyrst gr., sem máske hæstv. ráðh. og sumir flokksmenn hans hafa ekki veitt athygli. Það er 55. gr. Þar segir svo:

„Skipun dómsvaldsins verður eigi ákveðin nema með lögum“. Þarna er það beinlínis tekið fram, að skipun dómsvaldsins megi breyta með lögum og að ekki þurfi til þess stjórnarskrárbreyting.

Þá er 16. gr., sem hæstv. ráðh. kom ekki inn á. Þar stendur svo: „Konungur veitir öll þau embætti, er hann hefir veitt hingað til. Breyta má þessu með lögum“.

Í stuttu máli: Hæstaréttarembættið er konunglegt embætti, en ekkert er í vegi fyrir því, að þessu megi breyta með lögum. Og kaflinn um dómsvaldið byrjar á því, að honum megi breyta með lögum.

Þá kem ég að þeirri gr. stjskr., sem hæstv. ráðh. telur mest til styrktar sínu máli, en það er 57. gr. Þar stendur svo:

„Þeim dómendum, sem ekki hafa að auk umboðsstörf á hendi, verður ekki vikið úr embætti nema með dómi, og ekki verða þeir heldur fluttir í annað embætti á móti vilja þeirra, nema þegar svo stendur á, að verið er að koma nýrri skipun á dómstólana. Þó má veita þeim dómara, sem orðinn er fullra 65 ára gamall, lausn frá embætti, en eigi skal hann missa neins í af launum sínum“.

Þessi grein tekur af öll tvímæli um þann vafa, sem hæstv. ráðh. er í. Í gr. stendur það, að dómarar - og þá auðvitað líka hæstaréttardómarar - verði ekki reknir úr stöðu sinni nema með dómi og verði ekki fluttir í annað embætti nema þegar verið er að gera aðra skipun á dóminum, og þó því aðeins, að þeir missi einskis í af launum sínum. Þess vegna er það beint tekið fram, beinlínis tryggt í stjskr., að hægt sé að breyta þessu með lögum. Í síðari hluta 57. gr. er það eingöngu tryggt, sem talað er um í 55. gr., að hægt sé með einföldum lögum að breyta skipun dómstólanna. En ef það væri ekki, þá væri þó hægt að játa dómarana fara í önnur embætti, þegar verið er að gera breyt. á skipun dómsins. Það, sem þess vegna hæstv. ráðh. eða eftirmaður hans, ef núv. ráðh. verður ekki lengi í þessu starfi, getur gert, er að sjá svo um, að þeir dómarar, sem nú eru í hæstarétti, komist í þennan nýja rétt. Ef þetta frv. verður að l., þá stendur það opið fyrir þá gömlu dómara að bjóða sig fram aftur, og a. m. k. getur ráðh. og hans flokkur tryggt það, að a. m. k. einn eða tveir af þeim hljóti sæti í þeim nýja rétti, svo að þá þyrfti ekki að koma til greiðslu á eftirlaunum þeim til handa, fyrr en þegar þeir fyrir fullt og allt hættu þessum störfum.

57. gr. stjskr. heimilar einnig aðra útvegi í þessu efni. Ef yngsti dómarinn í hæstarétti, sem nú er þar, Einar Arnórsson, vildi þannig ekki láta kjósa sig í þennan nýja dóm, en stj. hinsvegar vildi ekki láta hann komast á eftirlaun, er hægurinn einn fyrir hæstv. dómsmrh. að gera Einar Arnórsson aftur að prófessor við háskólann, því að hið gamla embætti hans þar er enn óveitt, eða að bæjarfógeta á Ísafirði, því að svo er sagt, að Sigurður Eggerz muni aldrei taka við því embætti, þótt hæstv. ráðh. væri að veita honum það, eða yfirleitt setja hann í eitthvert embætti, sem laust væri, er breytingin fer fram. Ég býst við, að hæstv. ráðh. segi við þessu, að hér sé ekki um nógu mikla breytingu á dómsvaldinu að ræða til þess, að breytingin réttlæti slíkan flutning á milli embætta, því að umrædd gr. stjskr., 57. gr., gengur út frá, að verið sé að koma nýrri skipun á dómstólana í landinu, og það verður alltaf relativt, hvenær ákvæðum gr. er fullnægt að þessu leyti. Það er langt bæði til Skagafjarðar og Chicago, þótt skemmra sé til Skagafjarðar, óneitanlega. Og sú breyt., sem hér er farið fram á, að gerð verði á dómstólum okkar, er svo djúptæk, að ekki hefir önnur meiri verið á þeim gerð, þar sem í stað konungsveitingar á embættum æðsta dómstólsins í landinu, að svo miklu leyti, sem dómstóllinn ekki hefir sjálfsveitingu á þeim, á nú skv. frv. að fá veitingarvaldið í hendur þjóðinni sjálfri og þannig taka upp nýja skipun í þessum efnum, sem tvö elztu lýðveldi heimsins hafa búið við, annað á aðra öld og hitt í fleiri aldir, og hefir einmitt þetta atriði bætzt við til viðbótar við það, sem á undanförnum þingum hefir verið talað um í þessu máli.

Ég hefi heyrt það eftir samherjum hæstv. dómsmrh., að meiningin væri að biðja forseta að vísa þessu frv. frá, af því að frv. bryti í bág við stjskr., en ég býst þó ekki við, að fyrir þessu verði færð þau rök, sem tekin verði til greina. Ég hefi þannig sýnt hér fram á, að stjskr. kveður svo á, að gera megi breytingar á dómsvaldinu með einföldum 1., og sömuleiðis, að flytja má embættismann á milli embætta, ef hann aðeins við flutninginn missir einskis í af embættistekjum. Ég gæti þó ef til vill hugsað mér, að slík krafa um að vísa frv. frá kæmi fram út frá 27. gr. þingskapa, þar sem svo segir, að hvert frv., sem felur í sér breyt. á stjskr., skuli nefna frv. til stjórnskipunarlaga, og ætla ég að fara nokkrum orðum um þetta atriði. - Um stjskr. er bæði talað í víðari og þrengri merkingu. Sé um stjskr. atriði í þrengri merkingu að ræða, verður því ekki breytt, nema það hljóti jákvæði tveggja þinga með þingrofi og nýjum kosningum á milli, en sé hinsvegar um að ræða stjskr.atriði í víðari merkingu, verður því breytt með einföldum l., eins og t. d. er tilfellið með þjóðkirkjuákvæði stjskr., og með 55. og 57. gr. stjskr. er það beinlínis lögverndað, að fyrirkomulagi dómsvaldsins megi breyta með einföldum l., eins og ég enda hefi rakið hér áður.

Þá ætla ég að svara hv. 1. landsk. nokkrum orðum út af því, sem hann vék að hér í ræðu sinni í dag, en ég á enn ósvarað, og var það, að ófarnaður gæti af því stafað fyrir þjóðina, ef menn af ólíkum flokkum fengju sæti í æðsta dómstólnum, vegna þess, að kosið væri í hann. Vil ég út af þessu minna hv. 1. landsk. á það, að hann er ekki hræddur við samsteypustj. tveggja flokka, eins og þá, sem nú situr í landinu, og gætir lítils samræmis hjá hv. þm. í þessu tvennu. Hv. þm. fórust svo orð um þetta efni í Morgunblaðinu 5. júní síðastl.:

„Tilgangurinn með baráttu sjálfstæðismanna er auðvitað sá, að stefna þess flokks sé hin ráðandi í löggjöf og landsstjórn. Eftir fylgi flokkanna í landinu er sem stendur unnt að ná þessu marki með samvinnu við þann hl. Framsóknar, sem stendur næstur sjálfstæðismönnum í skoðunum, og ekki á neinn annan hátt. Þessarar samvinnu hljóta sjálfstæðismenn því að óska, vegna hagsmuna þjóðarinnar, á hverjum þeim tíma, sem Sjálfstfl. hefir ekki einn út af fyrir sig nægilegt kjörfylgi til þess að fá hreinan þingmeirihl. Þetta breytist ekki, þótt réttlætiskröfunni fáist framgengt. Slík samvinna er nú einmitt byrjuð með samsteypustj.“

Ég vildi minna hv. 1. landsk. á þessi orð hans í sambandi við þetta mál. Hann skýrir hér frá því, að hann álíti, að prýðilega geti farið á með samsteypustj., sem Framsfl. og Sjálfstfl. myndi, en tekur það þó skýrt fram, að hann telji hreina flokksstj. bezta, og að þetta sé næstbezta lausnin fyrir Sjálfstfl., meðan hann hefir ekki meiri hl., að fá þann hl. Framsfl., sem stendur næstur þeim sjálfstæðismönnum í skoðunum, eins og hann orðar það, til þess að stýra landinu eftir stefnu Sjálfstfl. Úr því að hv. 1. landsk. hefir þessa tröllatrú á samvinnu við framsóknarmenn um landsstjórnina, vil ég spyrja hv. þm., hvað því veldur, að hann getur ekki ímyndað sér slíka samvinnu milli flokkanna í dómstóli, sem flokkarnir velja menn í með hlutfallskosningum. Mér virðist þetta einmitt þvert á móti nálgast hvort annað allmikið, og ég þykist þess fullviss, að við framsóknarmenn mundum af okkar hálfu kjósa í dómstólinn einn af þessum góðu framsóknarmönnum, sem hv. 1. landsk. hefir stundum talað um, að væru til í Framsfl., þrátt fyrir allt, en náttúrlega yrði framsóknarmaðurinn ekki eins góður og íhaldsmaður; það er hlutur, sem segir sig sjálfur frá íhaldssjónarmiði.

Ég vona, að ég hafi nú leitt hv. 1. landsk. í allan sannleika í þessu efni og að þessi miðaldahræðsla hans við það, að þjóðin sjálf kjósi dómarana í æðsta dómstólinn, hverfi, og að hv. þm. sjái sér nú fært að greiða frv. atkv., ekki sízt þegar hann athugar sína eigin frelsisbaráttu, sem miðar að því, að kjósendurnir hafi hlutfallsleg áhrif á úrslit þjóðmálanna.