10.12.1934
Neðri deild: 55. fundur, 48. löggjafarþing.
Sjá dálk 2534 í B-deild Alþingistíðinda. (3829)

76. mál, einkasala á bifreiðum o.fl.

Ásgeir Ásgeirsson:

Ég hafði lýst því yfir við stj. áður en þing byrjaði og eins sýnt það með atkvgr. á þingi, að ég mundi fylgja stj. um þá tekjuöflun, sem nauðsynleg er til þess að afkoma ríkissjóðs yrði sæmileg næsta ár. En nú liggur hér fyrir frv., sem er vafasamt, að hve miklu leyti er tekjufrv. og að hve miklu leyti það eigi að vera til hagræðis fyrir þá, sem kaupa þessar vörur. Ég fæ ekki séð, að það sé líklegt, að þetta frv. mundi skapa tekjur næsta ár, eða það mundi a. m. k. ekki skapa ríkinu betri aðstöðu til að komast af næsta ár, því að þó að þessi einkasala kynni að gefa einhverjar tekjur á því ári, þá mundi stofnkostnaður og annað slíkt á fyrsta ári verða svo mikill, að um bætta afkomu yrði ekki að ræða. Ég lít því svo á, að vilji minn til að fylgja hæstv. stj. um það að gera afkomu ríkissjóðs sæmilega á næsta ári, þurfi ekki að leiða til þess, að ég fylgi þessu frv., enda hafði ég fyrir þingbyrjun lýst þessu yfir við hæstv. fjmrh.

Hvorki í frv. né í umr. um þetta mál í Ed. hefir það komið fram, hverja von mætti gera sér um tekjur af frv. En það er ekki eingöngu það atriði, heldur mörg önnur, sem eru ekki upplýst í málinu. Þegar frv. sem þetta er borið fram, er skylt að leggja fram allar þær upplýsingar, sem þm. þurfa til þess að geta myndað sér rökstudda skoðun um málið. Mér er það t. d. óljóst, þrátt fyrir grg. frv. og umr. í Ed., hver yrði stofnkostnaður þessara einkasala. Mér er óljóst, hvað mundi fara í súginn af verðmætum, sem eru fyrir hendi en yrðu ónotuð, ef frv. yrði að l. Mér er líka óljóst, eins og ég sagði áðan, hverra tekna ríkið má vænta af þessari einkasölu. Mér er óljóst, hvaða álagning hæstv. stj. ætlast til, að verði á mótorum, bifreiðum og öðru slíku. Sumpart get ég búizt við, að einkasalan verði rekin til ágóða fyrir ríkissjóð, en sumpart til hagnaðar fyrir almenning við lækkuðu verði og álagningarlaust, en þá er það nauðsyn, að þingið sjálft mæli fyrir um það, hvaða vöruteg. það eru, sem almenningur á að fá við kostnaðarverði, og hvaða vöruteg. það eru, sem ríkissjóður á að hafa leyfi til að græða á. Það er svo með ríkið eins og aðra, sem oft eru peningaþurfi, að ef einhver álagningarheimild er til, þá er hún notuð, þó að um nauðsynjavöru sé að ræða, en ég veit ekki betur en að það sé í stefnuskrá stjórnarflokkanna og núv. stj. að leggja ekki háa skatta á nauðsynjavörur, og tel ég ekki vert að leiða stj. í freistni að því er snertir þær „nauðsynjavörur“, sem hér á að taka einkasölu á. Mér er líka ókunnugt um það, að hve miklu leyti álagning á þessum vörum er ákveðin af erlendum verksmiðjum. Mér er ókunnugt um það hvort það, hvað varahlutir í mótora og bifreiðar eru dýrir, stafar fyrst og fremst frá álagningu innlendra manna eða frá því, að verksmiðjurnar sjálfar selji varahluti tiltölulega hærra verði heldur en heilar vélar. Mér er ókunnugt um það, ef álagningarákvæðin eru sett af verksmiðjunum, hvaða kjör mætti vænta, að einkasalan gæti fengið hjá verksmiðjunum, því að það er vitanlegt, að ef ríkið gæti fengið betri kjör en aðrir umboðsmenn þá styður það að því, að einkasölu verði komið á. Mér er líka ókunnugt um það, að hve miklu leyti þessi einkasöluheimild verði notuð, hvort t. d. yrði sett á stofn einkasala á rafmagnsvélum og raftækjum, og hvað væri þá líklegt, að hún gæfi af sér. Ef mér væri t. d. sagt, að líkur væru til, að slík einkasala gæti gefið 100 þús. kr. hagnað á ári, og jafnframt væri kunnugt, að sama verzlun í einstaklingsrekstri borgaði um 50 þús. kr. í bæjarsjóð og ríkissjóð í útsvar og tekjuskatt, þá væri ljóst, að einkasala gæfi raunverulega ekki meira en 50 þús. kr. arð. Ef það, að brjótast í að setja slíka einkasölu á stofn og raska um leið nokkuð atvinnulífi þjóðarinnar, gæfi ekki nema 50 þús. kr. tekjur, þá mundi ég bjóða stj. að fylgja henni til að afla þessara peninga með auðveldari hætti. Það þyrfti t. d. ekki annað en að leggja ½-1% á einhvern gildandi toll eða skatt. Ég hefi fylgt frv. um eldspýtnaeinkasöluna, af því að hún er mjög einföld og lítið örðugri en t. d. að selja frímerki og hafði þar að auki enga teljandi truflun í för með sér. En eigi að taka einkasölu á t. d. rafmagnsvélum og rafkrónum og öllu slíku, þá væri þar um mikið verzlunarbákn að ræða, og ef það gæfi ríkinu raunverulega ekki meiri arð en t. d. einföld eldspýtnaeinkasala, þá vildi ég heldur reyna aðra leið til tekjuöflunar.

Þá vil ég einnig benda á, að nú er óhentugur tími til að setja á stofn stórfellda einkasölu á þeim vöruteg., sem að talsvert miklu leyti mega teljast lúxusvörur. Þar á ég ekki við mótorvélar, heldur sumar bifreiðar og ýms raftæki, því að menn eiga bæði bifreiðar og raftæki umfram nauðsyn. Þær vörur eru mjög háðar smekk fólks og tízku á hverjum tíma, og slíkar vörur eru verr fallnar bæði til samvinnuverzlunar og ríkisverzlunar en aðrar vöruteg. Það má auðvitað segja, að t. d. hárvötn, áfengi og tóbak séu líka lúxusvörur og háð smekk manna, en það er miklu auðveldara að fullnægja þeim smekk en t. d. því, hvernig rafkróna eigi að líta út, hvernig bifreið eigi að vera eða kápur, pelsar og annað slíkt. Ef nokkrar teg. tóbaks eða áfengis eru hafðar á boðstólum, má eiga það víst, að kröfum almennings er fullnægt svo, að ekki verður um kvartað.

Þá má og benda á það um vöruteg., sem nauðsynlegt er að takmarka innflutning á, að nú séu ekki hentugir tímar til að taka einkasölu á þeim. Þeir, sem stofna til einkasölunnar, munu telja sér skylt að sjá um, að hún gefi góðan arð. Nú eru ströng höft á innflutningi bifreiða, og nú hefir verið afgr. til 3. umr. frv. um, að öll rafmagnstæki skuli háð innflutningshöftum, og ber það vott um vilja þingsins til að halda niðri kröfum um erlendan gjaldeyri fyrir þessar vörur, og er fyrirsjáanlegur árekstur á milli þessa þingvilja og væntanlegrar viðleitni til að sýna sem bezta útkomuna af nýrri ríkiseinkasölu. Það er bersýnilegt, að þessir tímar eru erfiðir til að setja á stofn umfangsmikla einkasölu af þessu tægi. Sagt er, að nú séu um 40—50 teg. mótorvéla í notkun í landinu og 70—80 teg. af bifreiðum. Þó að þetta sé mikill ókostur og oft erfiðleikum bundið að fá varahluti, þá er sízt æskilegt að varpa þeirri skyldu yfir á ríkið, að eiga á hverjum tíma og hverjum stað að hafa nóga varahluti í allar þessar teg., meðan þær endast. Það verður þolað einstaklingsrekstrinum, þó að bíða verði í 1—2 mán. eftir varahlutum, en ríkinu verður það ekki þolað. Gæti svo farið, að þessar skyldur éti upp allmikið af arðinum.

Þær einkasölur, sem nú eru reknar hér á landi, — og ég er hlynntur þeim öllum —, eru á áfengi og tóbaki og nú nýlega samþ. einkasala á eldspýtum. Auk þess liggur fyrir þinginu frv. um ríkisútgáfu á skólabókum, sem er allt annars eðlis en aðrar einkasölur. Allar þessar einkasölur eru allt annars eðlis en sú bifreiða- og raftækjaeinkasala, sem hér um ræðir. Mér virðist og, að þær einkasölur, sem nágrannaþjóðir vorar hafa sett á stofn, séu af allt öðrum rótum runnar. T. d. var í Noregi tekin upp einkasala á korni í þeim ákveðna tilgangi, að norskir bændur gætu fengið hærra verð fyrir korn sitt en ella. Einkasalan kaupir allt innlent korn háu verði og innflutt korn lágu verði, og síðan er kornið selt aftur við meðalverði, sem ekki er hærra en kornverðlag í frjálsri verzlun í öðrum löndum. Deilur stóðu fyrst í 3—4 ár eins og alltaf, meðan verið er að koma á nýju skipulagi og það er að festast, en nú eru allar slíkar deilur þar hættar og skipulagið viðurkennt af öllum.

En það er ekki eingöngu í Noregi, heldur líka Svíþjóð og Englandi, sem líkt fyrirkomulag hefir verið tekið upp, ekki beinlínis einkasala, heldur ákveðin skylda til að blanda aðflutt korn með innlendu korni.

Ég nefni þessi dæmi til að sýna fram á, að óskynsamlegt er að vera annaðhvort með eða móti öllum einkasölutill. án tillits til málavaxta. Það verður í sambandi við hverja einkasölu að rannsaka allt, sem mælir með og móti og leggja svo rannsóknirnar fyrir þingið. Að rannsökuðu máli geta svo þm. tekið ákvarðanir sínar um, hvort einkasölu skuli skellt á eða ekki, og þarf þá engar almennar heimildir að gefa. Það verður að upplýsast, hvað sé ætlað til tekjuöflunar og hvað sé ætlað til hagræðis fyrir almenning, og fastákveða, hvað skuli vera álagningarlaust og hvað mikið megi leggja á aðrar vörur. Ég væri t. d. á móti því, að stj. fengi heimild til að reka slíka einkasölu á mótorum, að það væri ótakmörkuð heimild til að bakka verðið, þegar peninga vantar í ríkissjóðinn. Ég nefni mótorana sérstaklega, vegna þess að margt virðist mæla með einkasölu á mótorum, og þá með því skilyrði, að ekki sé álagning á þeim, og einnig með því skilyrði, að ekki sé rekin skuldaverzlun á ábyrgð ríkisins. Ef ríkið ætti að lána mótorana, þá er hætt við, að skuldirnar gætu verið orðnar nokkuð miklar eftir 2—4 ár, og ef útgerðinni gengi þá illa, þá gætu komið fram háværar raddir um það, að ríkið eigi ekki að íþyngja útgerðinni með því að krefja hana um þessar mótorskuldir. Það eru ýms slík atriði, sem þarf að athuga í sambandi við hverja grein þeirrar einkasölu, sem frv. gerir ráð fyrir.

Það er alveg rétt, að teg. bifreiða eru nú allt of margar í landinu, og væri vafalaust hagnaður að því að nota færri teg. En nú stendur svo sérstaklega á um þessa vöruteg., að hún er ekki frjáls og getur ekki orðið frjáls á næstu árum, og ég vil segja, að stj. bæði getur beitt og á að beita innflutningsleyfum til þess að standardisera meira en verið hefir bifreiðar og mótora, sem notaðir eru í landinu. Ég veit það, að það er ekki víst, að við höfum tök á því að velja úr þær teg. einar, sem sérfræðingar telja beztar, því að við munum í þessu efni verða að fara talsvert eftir óskum þeirra viðskiptaþjóða, sem við eigum útflutninginn undir. Innflutningshöftin geta verið alveg eins örugg til að ná þessum tilgangi, að fækka teg., og einkasala. Ef einkasala þykir síðar tiltækileg, þá mun byrjun hennar verða auðveldari og ódýrari fyrir ríkið heldur en nú er.

Ég tel það enga bót, að í Ed. hefir verið sett inn í frv., að bæjar- og sveitarfél. skuli fá nokkurn hluta af einkasölutekjunum. Það er almennt viðurkennt, að veita þurfi bæjarfél. aukna tekjumöguleika, en mér virðist, að báðar þær till., að til bæjarfél. renni helmingurinn af tekjuskatti, og þessi von um hagnað af einkasölu á bifreiðum o. fl. séu tálvonir einar. Þessar tillögur eru gagnslausar. Það verður bráðlega að gera till. um tekjuöflun fyrir bæjarfélög, en þessar tálvonir hjálpa ekki.